Dharma-ākhyāna (Discourse on Dharma): Worthy Charity, Fruitless Gifts, and the Merit of Building Ponds

Verse 1

नातद उवाच । श्रुतं तु गङ्गामाहात्म्यं वाञ्छितं पापनाशनम् । अधुना लक्षणं ब्रूहि भ्रातर्मे दानपात्रघयोः ॥ १ ॥

নাতদে ক’লে—মই কাম্য আৰু পাপনাশক গঙ্গা-মাহাত্ম্য শুনিলোঁ। এতিয়া, হে ভ্ৰাতা, দান গ্ৰহণৰ যোগ্য পাত্ৰসকলৰ লক্ষণ কোৱা।

Verse 2

सनक उवाच । सर्वेषामेव वर्णानां ब्रह्मणः परमो गुरुः । तस्मै दानानि देयानि दत्तस्यानन्त्यमिच्छता ॥ २ ॥

সনকে ক’লে—সকলো বৰ্ণৰ বাবে ব্ৰাহ্মণত্বই পৰম গুৰু; সেয়ে দানৰ অনন্ত ফল ইচ্ছা কৰোঁতাই ব্ৰাহ্মণক দান দিব লাগে।

Verse 3

ब्राह्मणः प्रतिगृह्णीयात्सर्वतो भयवर्जितः । न कदापि क्षत्रविशो गृह्णीयातां प्रतिग्रहम् ॥ ३ ॥

ব্ৰাহ্মণে সকলো দিশৰ পৰা নিৰ্ভয়ে প্ৰতিগ্ৰহ (দান গ্ৰহণ) কৰিব পাৰে; কিন্তু ক্ষত্ৰিয় আৰু বৈশ্যে কেতিয়াও প্ৰতিগ্ৰহ গ্ৰহণ নকৰিব।

Verse 4

चण्डस्य पुत्रहीनस्य दम्भाचाररतस्य च । स्वकर्मत्यागिनश्चापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ४ ॥

নিষ্ঠুৰ লোকক, পুত্ৰহীনক, দম্ভাচাৰত ৰতক আৰু স্বধৰ্ম ত্যাগ কৰোঁতাক দিয়া দান নিষ্ফল হয়।

Verse 5

परदाररतस्यापि परद्रव्याभिलिषिणः । नक्षत्रसूचकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ५ ॥

পৰস্ত্ৰীসক্ত, পৰধনলোভী আৰু কেৱল নক্ষত্ৰ দেখুৱাই কোৱা (ধৰ্মহীন জ্যোতিষী) ক দিয়া দান নিষ্ফল হয়।

Verse 6

असूयाविष्टमनसः कृतन्घस्य च मायिनः । अयाज्ययाजकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ६ ॥

ঈৰ্ষাত আচ্ছন্ন মনৰ, কৃতঘ্ন, ছলনাকাৰী আৰু অযাজ্যৰ বাবে যজ্ঞ কৰোৱা লোকক দিয়া দান নিষ্ফল হয়।

Verse 7

नित्यं याच्ञापरस्यापि हिंसकस्य खलस्य च । रसविक्रयिणश्वैव दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ७ ॥ नामैका द । वेदविक्रयिणश्चापि स्मृतिविक्रयिणस्तथा । धर्मविक्रयिणो विप्र दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ८ ॥

যি সদায় যাচনাত লিপ্ত, যি হিংসক, যি দুষ্ট আৰু যি ৰস/ভোগ্যবস্তু বিক্ৰী কৰে— তেওঁলোকক দিয়া দান নিষ্ফল হয়।

Verse 8

गानेन जीविका यस्य यस्य भार्या च पुश्चली । परोपतापिनश्चापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ९ ॥

যাৰ জীৱিকা কেৱল গানেৰে চলে, যাৰ পত্নী ব্যভিচাৰিণী, আৰু যি আনক কষ্ট দিয়ে— তাক দিয়া দান নিষ্ফল হয়।

Verse 9

असिजीवी मषीजीवी देवलो ग्रामयाजकः । धावको वा भवेत्तेषां दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १० ॥

যি তৰোৱাল-জীৱী, যি লেখনী-জীৱী, যি দেৱল (মন্দিৰ-পুৰোহিত), যি গ্ৰামযাজক, অথবা যি ধাৱক/দূত—এনেবোৰক দান দিলে সেই দান নিষ্ফল হয়।

Verse 10

पाककर्तुः परस्यार्थे कवये गदहारिणे । अभक्ष्य भक्षकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ११ ॥

যি আনৰ কাৰণে ৰান্ধে, যি ধনৰ লোভত কবিতা কৰে, যি গদাধাৰী দুষ্কৃতী, আৰু যি অভক্ষ্য ভক্ষণ কৰে—এনেবোৰক দান দিলে দান নিষ্ফল হয়।

Verse 11

शूद्रान्नभोजिनश्चैव शूद्राणां शवदाहिनः । पौंश्वलान्नभुजश्चापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १२ ॥

যি শূদ্ৰৰ অন্ন ভক্ষণ কৰে, যি শূদ্ৰসকলৰ শৱদাহ কৰে, আৰু যি ব্যভিচাৰিণী নাৰীৰ অন্ন খায়—এনেবোৰক দান দিলে দান নিষ্ফল হয়।

Verse 12

नामविक्रयिणो विष्णोः संध्याकर्म्मोर्ज्झितस्य च । दुष्प्रतिग्रहदग्धस्य दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १३ ॥

যি বিষ্ণুৰ পবিত্ৰ নাম বিক্ৰী কৰে, যি সন্ধ্যাকৰ্ম ত্যাগ কৰিছে, আৰু যি দুষ্প্ৰতিগ্ৰহে (অযোগ্য দান গ্ৰহণে) দগ্ধ—এনেবোৰক দান দিলে দান নিষ্ফল হয়।

Verse 13

दिवाशयनशीलस्य तथा मैथुनकारिणः । सध्याभोजिन एवापिदत्तं भवति निष्फलम् ॥ १४ ॥

যি দিনত শুবলৈ অভ্যাসী, যি কামদোষত প্ৰবৃত্ত, আৰু যি সন্ধ্যাকালত আহাৰ কৰে—এনেবোৰক দান দিলে দান নিষ্ফল হয়।

Verse 14

महापातकयुक्तस्य त्यक्तस्य ज्ञातिबान्धवैः । कुण्डस्य चापि गोलस्य दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १५ ॥

মহাপাতকে কলুষিত, নিজ জ্ঞাতি-বান্ধৱে ত্যাগ কৰা—সেই কুণ্ড হওক বা গোল—তাক দিয়া দান নিষ্ফল হয়।

Verse 15

परिवित्तेः शठस्यापि परिवत्तुः प्रमादिनः । स्त्रीजितस्यातिदुष्टस्य दत्तं भवित निष्फलम् ॥ १६ ॥

পৰিবিত্ত, শঠ, পৰিবত্তৃ, প্ৰমাদী, স্ত্ৰীজিত আৰু অতিদুষ্ট—এনেবোৰক দিয়া দানও নিষ্ফল হয়।

Verse 16

मद्यमांसाशिनश्चापि स्त्रीविटस्यातिलोभिनः । चौरस्य पिशुनस्यापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १७ ॥

মদ্য-মাংস ভক্ষণকাৰী, স্ত্ৰীলম্পট, অতিলোভী, চোৰ আৰু পিশুন—এনেবোৰক দিয়া দানও নিষ্ফল হয়।

Verse 17

ये केचित्पापनिरता निन्दिताः सुजनैः सदा । न तेभ्यः प्रतिगृह्णीयान्न च वद्याद्दिजोत्तम । सत्कर्मनिरतायापि देयं यत्नेन नारद ॥ १८ ॥

যিসকল পাপত ৰত আৰু সজ্জনে সদায় নিন্দা কৰে, তেওঁলোকৰ পৰা দান গ্ৰহণ নকৰিবা; দ্বিজোত্তমে তেওঁলোকৰ সৈতে কথাও নক’ব। কিন্তু যি সৎকৰ্মত ৰত, হে নাৰদ, তাক যত্নসহ দান দিবা।

Verse 18

यद्दानं श्रद्धया दत्तं तथा विष्णुसमर्पणम् । याचितं वापि पात्रेण भवेत्तद्दानमुत्तमम् ॥ १९ ॥

যি দান শ্ৰদ্ধাৰে দিয়া হয় আৰু ভগৱান বিষ্ণুলৈ সমৰ্পিত হয়—যোগ্য পাত্ৰে যাঁচিলেও—সেই দানেই উত্তম।

Verse 19

परलोकं समुद्दश्य ह्यैहिकं वापि नारद । यद्दानं दीयते पात्रे तत्काम्यं मध्यमं स्मृतम् ॥ २० ॥

হে নাৰদ! পৰলোক বা এই লোকৰ ফল লাভৰ ইচ্ছাৰে যি দান যোগ্য পাত্ৰক দিয়া হয়, তাক ‘কাম্য’ মধ্যম দান বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে।

Verse 20

दग्भेन चापि हिंसार्थं परस्याविधिनापि च । क्रुद्धेनाश्रद्धयापात्रे तद्दानं मध्यमं स्मृतम् ॥ २१ ॥

অপমানসহ, বা হিংসাৰ উদ্দেশ্যে, বা আনৰ অনুচিত বিধি অনুসৰি যি দান দিয়া হয়; তদ্ৰূপ ক্ৰোধে, অশ্ৰদ্ধাৰে, আৰু অপাত্ৰক দিয়া দান—সেয়া মধ্যম বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে।

Verse 21

अधमं बलितोषायमध्यमं स्वार्थसिद्धये । उत्तमं हरिप्रीत्यर्थं प्राहुर्वेदविदां वराः ॥ २२ ॥

বেদবিদ্যাৰ শ্ৰেষ্ঠ ঋষিসকলে কয়—বলি দি শক্তিসমূহক তুষ্ট কৰা অধম; স্বাৰ্থসিদ্ধিৰ বাবে কৰা মধ্যম; আৰু কেৱল হৰিৰ প্ৰীতিৰ বাবে কৰা উত্তম।

Verse 22

दानभोगविनाशाश्च रायः स्युर्गतयस्त्रिधा ॥ २३ ॥

ধনৰ গতি তিনিধৰণ—দানত ব্যয়, ভোগত খৰচ, অথবা বিনাশত নষ্ট হোৱা।

Verse 23

यो ददाति च नोभुक्ते तद्धनं नाशकारणम् । धनं धर्मफलं विप्र धर्मो माधवतुष्टिकृत् ॥ २४ ॥

যি দান কৰে আৰু ভোগৰ বাবে সঞ্চয় নকৰে, তাৰ ধন বিনাশৰ কাৰণ নহয়। হে বিপ্ৰ! ধনৰ ফল ধৰ্মত; আৰু ধৰ্ম সেইয়ে যিয়ে মাধৱক তুষ্ট কৰে।

Verse 24

तरवः किं न जीवन्ति तेऽपि लोके परार्थकाः । यत्र मूलफलैर्वृक्षाः परकार्यं प्रकुर्वते ॥ २५ ॥

এই জগতত গছবোৰ কি নাজীয়ে? সিহঁতেও পৰাৰ্থপৰ; কিয়নো মূল, ছাঁ আৰু ফলৰ দ্বাৰা সিহঁতে পৰহিত সাধন কৰে।

Verse 25

मनुष्या यदि विप्राग्थ्र न परार्थास्तदा मृताः । परकार्यं न ये मर्त्याः कायेनापि धनेन वा ॥ २६ ॥

হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ! মানুহ যদি পৰাৰ্থে নাজীয়ে, তেন্তে সি মৃতসম। যি মর্ত্য দেহে বা ধনে পৰকাৰ্য নকৰে, সি সঁচাকৈ জীয়াই নহয়।

Verse 26

मनसा वचसा वापि ते ज्ञेयाः पापकृत्तमाः । अत्रेतिहासं वक्ष्यामि श्रृणु नारद तत्त्वतः ॥ २७ ॥

যি মন বা বাক্যৰে পৰহিত নকৰে, সিহঁত মহাপাপী বুলি জানিব লাগে। এতিয়া মই এটা ইতিহাস ক’ম—হে নাৰদ, তত্ত্বসহ শুনা।

Verse 27

यत्र दानादिकानां तु लक्षणं परिकीर्तितम् । गङ्गामाहात्म्यसहितं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २८ ॥

য’ত দান আদি ধৰ্মকৰ্মৰ লক্ষণ বৰ্ণিত হৈছে; গঙ্গামাহাত্ম্যসহ সেই উপদেশ সৰ্বপাপনাশক।

Verse 28

भगीरथस्य धर्मस्य संवादं पुण्यकारणम् । आसीद्भगीरथो राजा सगरान्वयसंभवः ॥ २९ ॥

ভগীৰথৰ ধৰ্ম-সম্বন্ধীয় এই সংলাপ পুণ্যৰ কাৰণ। সগৰবংশত জন্ম লোৱা ভগীৰথ নামৰ এজন ৰজা আছিল।

Verse 29

शशास पृथिवीं मेतां सत्पद्वीपां ससागराम् । सर्वधर्मरतो नित्यं सत्यसंधः प्रतापवान् ॥ ३० ॥

তেওঁ এই সমগ্ৰ পৃথিৱীখন—শ্ৰেষ্ঠ দ্বীপসমূহ আৰু চাৰিওফালে থকা সাগৰসহ—শাসন কৰিছিল। তেওঁ নিত্য সৰ্বধৰ্মত ৰত, সত্যসংকল্প আৰু প্ৰতাপৱান আছিল।

Verse 30

कन्दर्पसद्दशो रुपे यायजृको विचक्षणः । प्रालेयाद्रिसमो धैर्ये धर्मे धर्मसमो नृपः ॥ ३१ ॥

ৰূপত তেওঁ কন্দৰ্পসদৃশ; যজ্ঞত তেওঁ বিচক্ষণ যজমান-পোষক; ধৈৰ্যত হিমালয়সম অচল; আৰু ধৰ্মত সেই নৃপতি ধৰ্মদেৱৰ সমান আছিল।

Verse 31

सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वशास्त्रार्थपारगः । सर्वसंपत्समायुक्तः सर्वानन्दकरो मुने ॥ ३२ ॥

হে মুনি, তেওঁ সৰ্ব শুভলক্ষণে সম্পন্ন, সকলো শাস্ত্ৰৰ তত্ত্বাৰ্থত পাৰদৰ্শী, সৰ্ব সম্পদে সমৃদ্ধ আৰু সকলোকে আনন্দ দানকাৰী আছিল।

Verse 32

आतिथ्यप्रयतो नित्यं वासुदेवार्चनेरतः । पराक्रमी गुणनिधिर्मैत्रः कारुणिकः सधीः ॥ ३३ ॥

তেওঁ নিত্য অতিথি-সত্কাৰত যত্নবান, বাসুদেৱ-অর্চনাত ৰত, পৰাক্ৰমী, গুণনিধি, মৈত্ৰীস্বভাৱী, কাৰুণিক আৰু সুধী আছিল।

Verse 33

एतादृशं तं राजानं ज्ञात्वा हृष्टो भगीरथम् । धर्मराजो द्विजश्रेष्ठ कदाचिद्द्रष्टुमागतः ॥ ३४ ॥

হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, ভগীৰথ ৰজা এনেকুৱা বুলি জানি ধৰ্মৰাজ (যম) হৃষ্ট হল আৰু কোনো এক সময়ত তেওঁক দৰ্শন কৰিবলৈ আহিল।

Verse 34

समागतं धर्मराजमर्हयामास भूपतिः । शास्त्रदृष्टेन विधिना धर्मः प्री उवाच तम् ॥ ३५ ॥

ধৰ্মৰাজ আহিলে ৰজাই শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে যথোচিত সন্মান কৰিলে। তেতিয়া প্ৰসন্ন ধৰ্মে তেওঁক ক’লে।

Verse 35

धर्मराज उवाच । राजन्धर्मविदां श्रेष्टप्रसिद्धोऽसि जगत्र्रये । धर्मराजोऽथ कीर्तिं ते श्रुत्वा त्वां द्रष्टुमागतः ॥ ३६ ॥

ধৰ্মৰাজ ক’লে—হে ৰাজন, তিনিও লোকত তুমি ধৰ্মবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰসিদ্ধ। তোমাৰ কীৰ্তি শুনি মই ধৰ্মৰাজ তোমাক দৰ্শন কৰিবলৈ আহিছোঁ।

Verse 36

सन्मार्गनिरतं सत्यं सर्वभूतहिते रतम् । द्रष्टुमिच्छन्ति विबुधारतवोत्कुष्टगुणप्रियाः ॥ ३७ ॥

যি সন্মাৰ্গত নিৰত, সত্যনিষ্ঠ আৰু সকলো ভূতৰ হিতত ৰত, তাক দৰ্শন কৰিবলৈ বিদ্বানসকলে ইচ্ছা কৰে; কিয়নো তেওঁলোক গুণপ্ৰিয় আৰু উৎকৃষ্ট গুণক ভালপোৱা।

Verse 37

कीर्तिर्नीतिश्च संपत्तिर्वर्तते यत्र भूपते । वसन्ति तत्र नियतं गुणास्सन्तश्च देवताः ॥ ३८ ॥

হে ভূপতে, য’ত কীৰ্তি, নীতি আৰু সমৃদ্ধি বৰ্তে, ত’ত নিশ্চয় গুণ, সজ্জন আৰু দেৱতাসকল বাস কৰে।

Verse 38

अहो राजन्महाभाग शोभनीचरितं तव । सर्वभूतहितत्वादि मादृशामपि दुर्लभम् ॥ ३९ ॥

আহো ৰাজন, হে মহাভাগ, তোমাৰ আচৰণ অতি শোভন। সকলো ভূতৰ হিতচিন্তা আদি গুণ আমাৰ দৰে লোকৰ মাজতো দুষ্প্ৰাপ্য।

Verse 39

इत्युक्तवन्तं तं धर्मं प्रणिपत्य भगीरथः । प्रोवाच विनयाविष्टः संहृष्टः श्लक्ष्णया गिरा ॥ ४० ॥

ধৰ্মে এইদৰে কোৱাৰ পাছত ভগীৰথে তেওঁক প্ৰণাম কৰিলে। বিনয়ে পৰিপূৰ্ণ আৰু হৰ্ষিত হৈ তেওঁ কোমল বাক্যৰে সম্বোধন কৰিলে।

Verse 40

भगीरथ उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ समदर्शित् सुरेश्वर । कृपया परयाविष्टो यत्पृच्छामि वदस्व तत् ॥ ४१ ॥

ভগীৰথে ক’লে—হে ভগৱান! আপুনি সৰ্বধৰ্মজ্ঞ, সমদৰ্শী আৰু দেৱেশ্বৰ। পৰম কৃপাৰে মই যি সোধোঁ, সেয়া ক’ব।

Verse 41

धर्मा कीदृग्विधाः प्रोक्ताः के लोका धर्मशालिनाम् । कियत्यो यातनाः प्रोक्ताः केषां ताः परिकीर्तिताः ॥ ४२ ॥

কোন কোন ধৰণৰ ধৰ্ম কোৱা হৈছে? ধৰ্মনিষ্ঠসকলে কোন কোন লোক লাভ কৰে? কিমান যাতনা বৰ্ণিত হৈছে, আৰু সেয়া কাক কাক উদ্দেশ্য কৰি বিশেষকৈ কোৱা হৈছে?

Verse 42

त्वया संमाननीया ये शासनीयाश्च ये यथा । तत्सर्वं मे महाभाग विस्तराद्वक्तुमर्हसि ॥ ४३ ॥

হে মহাভাগ! আপোনাৰ দ্বাৰা কাক সন্মান কৰিব লাগে আৰু কাক শাসন কৰিব লাগে, আৰু কেনেকৈ—এই সকলো কথা মোক বিস্তাৰে ক’ব।

Verse 43

धर्मराज उवाच । साधु साधु महाबुद्धे मतिस्ते विमलोर्जिता । धर्माधर्मान्प्रवक्ष्यामितत्त्वतः श्रृणु भक्तितः ॥ ४४ ॥

ধৰ্মৰাজে ক’লে—সাধু, সাধু, হে মহাবুদ্ধি! তোমাৰ মতি নিৰ্মল আৰু দৃঢ়। এতিয়া মই তত্ত্বতঃ ধৰ্ম আৰু অধৰ্ম ক’ম; ভক্তিৰে শুনা।

Verse 44

धर्मा बहुविधाः प्रोक्ताः पुण्यलोकप्रदायकाः । तथैव यातनाः प्रोक्ता असंख्या घोरदर्शताः ॥ ४५ ॥

পুণ্যলোক প্ৰদানকাৰী ধৰ্ম বহু প্ৰকাৰ কোৱা হৈছে; তেনেদৰে দৰ্শনত ভয়ংকৰ অসংখ্য যাতনাও বৰ্ণিত হৈছে।

Verse 45

विस्तराद्गदितुं नालमपि वर्षशतायुतैः । तस्मातंसमासतो वक्ष्ये धर्माधर्मनिदर्शनम् ॥ ४६ ॥

বিস্তাৰে ক’বলৈ কোটি কোটি শতাব্দীও যথেষ্ট নহয়; সেয়ে মই সংক্ষেপে ধৰ্ম-অধৰ্মৰ লক্ষণ ক’ম।

Verse 46

वृत्तिदानं द्विजानां वै महापुण्यं प्रकीर्ततम् । तथैवाध्यात्मविदुषो दत्तं भवति चाक्षयम् ॥ ४७ ॥

দ্বিজসকলক (ব্ৰাহ্মণসকলক) জীৱিকা-সহায় দান দিয়া মহাপুণ্য বুলি কীৰ্তিত; তদ্ৰূপ আত্মবিদ্যাত পণ্ডিতক দিয়া দান অক্ষয় ফলদায়ী হয়।

Verse 47

कुटुम्बिनं या शास्त्रज्ञं श्रोत्रियं वा गुणान्वितम् । यो दत्त्वा स्यापयेदृतिं तस्य पुण्यफलं श्रृणु ॥ ४८ ॥

কুটুম্বী গৃহস্থ, শাস্ত্ৰজ্ঞ বা গুণসম্পন্ন শ্ৰোত্ৰিয়—যাক দান দি তাৰ আৰ্তি নিবারণ কৰা হয়, সেই দানৰ পুণ্যফল শুনা।

Verse 48

मातृताः पितृतश्चैव द्विजः कोटिकुलन्वितः । निर्विश्य विष्णुभवनं कल्पं तत्रैव मोदते ॥ ४९ ॥

সেই দ্বিজ মাতৃকুল আৰু পিতৃকুল—দুয়ো দিশে কোটি কুলে মহিমান্বিত হৈ, বিষ্ণুধামত প্ৰৱেশ কৰে আৰু তাত এক কল্পকাল আনন্দ কৰে।

Verse 49

गण्यन्ते पांसवो भूमेर्गण्यन्ते वृष्टिविन्दवः । न गण्यन्ते विधात्रापि ब्रहह्मवृत्तिफलानि वै ॥ ५० ॥

পৃথিৱীৰ ধূলিকণা গণনা কৰিব পাৰি, বৰষুণৰ বিন্দুও গণনা কৰিব পাৰি; কিন্তু ব্ৰহ্মবৃত্তিৰ আচৰণৰ পৰা উৎপন্ন পুণ্যফল স্বয়ং বিধাতাইও গণনা কৰিব নোৱাৰে।

Verse 50

समस्तदेवतारुपो ब्राह्मणः परिकीर्तितः । जीवनं ददतस्तस्य कः पुण्यं गदितुं क्षमः ॥ ५१ ॥

ব্ৰাহ্মণক সমস্ত দেৱতাৰ ৰূপ বুলি কীৰ্তিত কৰা হৈছে। যিয়ে তেওঁক জীৱনধাৰণৰ সহায় দান কৰে, তাৰ পুণ্য কোনে বৰ্ণনা কৰিব পাৰে?

Verse 51

यो विप्रहितकृन्नित्यं स सर्वान्कृतवान्मखान् । स स्नातः सर्वतीर्थेषु तप्तं तेनाखिलं तपः ॥ ५२ ॥

যিয়ে নিত্য শাস্ত্ৰবিহিত কৰ্তব্য পালন কৰে, সি যেন সকলো যজ্ঞ সম্পন্ন কৰিলে; সি সকলো তীৰ্থত স্নান কৰিলে, আৰু তাৰ দ্বাৰা সকলো তপস্যাও সিদ্ধ হ’ল।

Verse 52

यो ददस्वेति विप्राणां जीवनं प्रेरयेत्परम् । सोऽपि तत्फलमाप्नोति किमन्यैर्बहुभाषितैः ॥ ५३ ॥

যিয়ে ‘দান দিয়া’ বুলি কৈ ব্ৰাহ্মণসকলৰ জীৱনধাৰণৰ বাবে আনক প্ৰেৰণা দিয়ে, সিও সেই দানৰ ফল লাভ কৰে; অধিক কথাৰ কি প্ৰয়োজন?

Verse 53

तडागं कारयेद्यस्तु स्वयमेवापरेण वा । वक्तुं तत्पुण्यसंख्यानं नालं वर्षशतायुषा ॥ ५४ ॥

যিয়ে পুখুৰী/তডাগ নিৰ্মাণ কৰায়—নিজে কৰি বা আনৰ দ্বাৰা কৰাই—তাৰ পুণ্যৰ পৰিমাণ ক’বলৈ শতবৰ্ষ আয়ুও যথেষ্ট নহয়।

Verse 54

एकश्चेदध्वगो राजंस्तडागस्य जलं पिबेत् । कत्कर्तुः सर्वपापानि नश्यन्त्येव न संशयः ॥ ५५ ॥

হে ৰাজন, যদি এজন পথিকেও পুখুৰীৰ পানী পান কৰে, তেন্তে সেই পুখুৰী নিৰ্মাণ কৰোৱা জনৰ সকলো পাপ নিশ্চয় নাশ হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 55

एकाहमपि यत्कुर्याद्भूमिस्थमुदकं नरः । स मुक्तः सर्वपापेभ्यः शतवर्षं वसेद्दिवि ॥ ५६ ॥

যদি কোনো মানুহে একদিনো ভূমিত জল স্থাপন কৰি (উদকদান/অৰ্ঘ্য) কৰে, তেন্তে সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ এশ বছৰ স্বৰ্গত বাস কৰে।

Verse 56

कर्तुं तडागं यो मर्त्यः साह्यकः शक्तितो भवेत् । सोऽपि तत्फलमाप्नोति तुष्टः प्रेरक एव च ॥ ५७ ॥

যি মর্ত্য নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে পুখুৰী নিৰ্মাণত সহায়ক হয়, সিও সেই একে পুণ্যফল লাভ কৰে; আৰু যি আনন্দচিত্তে অন্যক প্ৰেৰণা দিয়ে, সিও সেই ফলৰ ভাগী হয়।

Verse 57

मृदं सिद्धार्थमात्रां वा तडागाद्यो वहिः क्षिपेत् । तिष्टत्यब्दशतं स्वर्गे विमुक्तः पापकोटिभिः ॥ ५८ ॥

যি পুখুৰীৰ পৰা কাদা-মাটি উলিয়াই বাহিৰলৈ পেলায়—যদিও সেয়া কেৱল সৰিষাদানাৰ পৰিমাণ—সি কোটি পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ এশ বছৰ স্বৰ্গত থাকে।

Verse 58

देवता यस्य तुष्यन्ति गुरवो वा नृपोत्तम । तडागपुण्यभाक्स स्यादित्येषा शाश्वती श्रुतिः ॥ ५९ ॥

হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ, যাৰ দ্বাৰা দেৱতাসকল বা পূজ্য গুৰুসকল সন্তুষ্ট হয়, সি পুখুৰী-পুণ্যৰ ভাগী হয়—ইয়াই শাশ্বত শ্রুতি-উপদেশ।

Verse 59

इतिहासं प्रवक्ष्यामि तवात्र नृपसत्तम । यं श्रृत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ ६० ॥

হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! মই তোমাক ইয়াত এক পবিত্ৰ ইতিহাস ক'ম। সেয়া শুনিলে মানুহ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 60

गौडदेशेऽतिविख्यातो राजासीद्वीरभद्रकः । महाप्रतापी विद्यावान्सदा विप्रप्रपूजकः ॥ ६१ ॥

গৌড়দেশত অতিবিখ্যাত বীৰভদ্ৰক নামৰ এজন ৰজা আছিল। তেওঁ মহাপ্ৰতাপী, বিদ্বান আৰু সদায় ব্ৰাহ্মণসকলক পূজা-সম্মান কৰোঁতা আছিল।

Verse 61

वेदशास्त्रकुलाचारयुक्तो मित्रक्विर्धनः । तस्य राज्ञी महाभागा नान्मा चम्पकमञ्जरी ॥ ६२ ॥

তেওঁ বেদ-শাস্ত্ৰজ্ঞানত সমৃদ্ধ আৰু নিজ কুলাচাৰত স্থিৰ আছিল; পণ্ডিতসকলৰ মিত্ৰ আৰু ধনবান আছিল। সেই ৰজাৰ মহাভাগ্যা ৰাণীৰ নাম আছিল চম্পকমঞ্জৰী।

Verse 62

तस्य राज्ञो महामात्याः कृत्माकृस्यविचारणाः । धर्माणां धर्मशास्त्रेस्तु सदा कुर्वन्ति निश्चयम् ॥ ६३ ॥

সেই ৰজাৰ মহামন্ত্ৰীসকলে কৃত আৰু কৰণীয় বিষয় বিচাৰ কৰিছিল। তেওঁলোকে ধৰ্মশাস্ত্ৰ অনুসাৰে ধৰ্মবিষয়ত সদায় দৃঢ় সিদ্ধান্ত ল'ত।

Verse 63

प्रायश्चित्तं चिकित्त्सां च ज्योतिषे धर्मनिर्णयम् । विनाशास्त्रेण यो ब्रूयात्तमाहुर्ब्रह्यघातकम् ॥ ६४ ॥

যি বিনাশকাৰী শাস্ত্ৰৰ আশ্ৰয় লৈ প্ৰায়শ্চিত্ত, চিকিৎসা আৰু জ্যোতিষেৰে ধৰ্মনির্ণয় শিকায়, তাক ব্ৰহ্মঘাতক (মহাপাপী) বুলি কোৱা হয়।

Verse 64

इति निश्चित्य मनसा मन्वादीरितधर्मकान् । आचार्येभ्यः सदा भूपः श्रृणोति विधिपूर्वकम् ॥ ६५ ॥

এইদৰে মনত দৃঢ় নिश्चয় কৰি যে মনু আদি ধৰ্মপ্ৰৱৰ্তকসকলে কোৱা ধৰ্ম অনুসৰণ কৰিব, সেই ৰজাই সদায় আচার্যসকলৰ পৰা বিধিপূৰ্বক সেই ধৰ্ম শ্ৰৱণ কৰে।

Verse 65

न कोऽप्यन्यायवर्ती तस्य राज्येऽवरोऽपि च । धर्मेण पाल्यमानस्य तस्य देशस्य भूपतेः ॥ ६६ ॥

যি ৰজাই ধৰ্মৰ দ্বাৰা নিজৰ দেশ পালন কৰে, তেওঁৰ ৰাজ্যত অতি নীচ লোকেও অন্যায়ৰ পথ অনুসৰণ নকৰে।

Verse 66

जातं समत्वं स्वर्गस्य सौराज्यस्य शुभावहम् । स चैकदा तु नृपतिर्मृगयायां महावने ॥ ६७ ॥

এইদৰে স্বৰ্গসম এক সমতা জন্মিল, যি সেই ধৰ্মময় ৰাজত্বৰ বাবে মঙ্গলদায়ক হ’ল। আৰু এদিন সেই ৰজা মহাবনত মৃগয়ালৈ গ’ল।

Verse 67

मन्त्र्यादिभिः परिवृतो बभ्राम मध्यभास्करम् । दैवादाखेटशून्यस्य ह्यतिश्रान्तस्य तत्र वै ॥ ६८ ॥

মন্ত্ৰী আদি লোকসকলৰ দ্বাৰা পৰিবৃত হৈ সেই ৰজাই মধ্যাহ্ন সূৰ্য উঠালৈকে ঘূৰি ফুৰিলে। দেৱবশতঃ শিকাৰৰ সুযোগ নাপাই তেওঁ তাতে অতি ক্লান্ত হ’ল।

Verse 68

नृपरीतस्य संजातं सरसो दर्शनं नृप । ततः शुष्कां तु सरसीं दृष्ट्वा तत्र व्यचिन्तयत् ॥ ६९ ॥

হে ৰাজন, ক্লিষ্ট সেই নৃপতিয়ে এটা সৰোবৰ দেখিলে। কিন্তু তাতে সৰোবৰখন শুকান দেখা পাই তেওঁ তাতে চিন্তাত পৰিল।

Verse 69

किमयं सरसीश्रृङ्गेभुवः केन विनिर्मिता । कथं जलं भवेदत्र येन जीवेदयं नृपः ॥ ७० ॥

সৰোবৰৰ শৃংগসম শিখৰত থকা এই ভূমিখণ্ড কি, আৰু কোনে ইয়াক নিৰ্মাণ কৰিলে? ইয়াত পানী কেনেকৈ হ’ব, যাৰ দ্বাৰা এই ৰজা জীৱিত থাকিব পাৰে?

Verse 70

ततो बुद्धिः समभवत्खाते तस्या नृपोत्तम । हस्तमात्रं ततो गर्त्तं खात्वा तोयमवाप्तवान् ॥ ७१ ॥

তাৰ পিছত, হে শ্ৰেষ্ঠ নৃপ, তাইৰ মনত এটা বুদ্ধি জাগিল; তাই হাত-মান গভীৰ এটা গাঁত খুঁদি তাতেই পানী পালে।

Verse 71

तेन तोयेन पीतेन राज्ञस्तृत्पिरजायत । मन्त्रिणश्चापि भूमिश बुद्धिसागरसंज्ञिनः ॥ ७२ ॥

সেই পানী পান কৰি ৰজাৰ তৃষ্ণা সম্পূৰ্ণ নিৱৃত্ত হ’ল; আৰু হে ভূমীশ, ‘বুদ্ধিসাগৰ’ নামে খ্যাত মন্ত্ৰীসকলেও তৃপ্তি পালে।

Verse 72

स बुद्धिसागरो भूपं प्राह धर्मार्थकोविदः । राजन्नियं पुष्करिणी वर्षाजलवती पुरा ॥ ७३ ॥

ধৰ্ম-অৰ্থত নিপুণ সেই ‘বুদ্ধিসাগৰ’ ৰজাক ক’লে—“ৰাজন, এই পুষ্কৰিণী পূৰ্বে বৰষাৰ পানীৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল।”

Verse 73

अद्यैनां बद्धवप्रां च कर्त्तुं जाता मतिर्मम । तद्भवान्मोदतां देव दत्तादाज्ञां च मेऽनघ ॥ ७४ ॥

আজি তাক বান্ধি লৈ যোৱাৰ মোৰ সংকল্প জাগিছে; সেয়ে, হে দেৱ, হে নিৰ্দোষ, আপুনি প্ৰসন্ন হওক আৰু মোক অনুমতি দান কৰক।

Verse 74

इति श्रुत्वा वचस्तस्य मन्त्रिणो नृपसत्तमः । मुमुदेऽतितरां भूपः स्वयं कर्तुं समुद्यतः ॥ ७५ ॥

মন্ত্ৰীৰ বাক্য শুনি সেই নৃপশ্ৰেষ্ঠ ৰজা অতিশয় আনন্দিত হ’ল আৰু নিজেই সেই কাৰ্য কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল।

Verse 75

तमेव मन्त्रिणां तत्र युयोज शुभकर्मणि । ततो राजाज्ञया सोऽपि बुद्धिसागरको मुदा ॥ ७६ ॥

তাতে তেওঁ মন্ত্রীসকলৰ মাজত সেই ব্যক্তিকেই শুভকাৰ্যত নিযুক্ত কৰিলে। তাৰ পাছত ৰজাৰ আজ্ঞাৰে বুদ্ধিসাগৰো আনন্দেৰে সেই কাম সম্পন্ন কৰিলে।

Verse 76

सरसीं सागरं कर्त्तुमुद्यतः पुण्यकृत्तमः । धनुषां चैव पञ्चाशत्सर्वतो विस्तृतायताम् ॥ ७७ ॥

সেই পৰম পুণ্যকৰ্তা সৰোবৰখন সাগৰসম কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল আৰু সকলোফালে পঞ্চাশ ধনুৰ পৰিমাণে বিস্তাৰ কৰিলে।

Verse 77

सरसीं बद्धसु शिलां चकारागाधशम्बराम् । तां विनिर्माय सरसीं राज्ञे सर्वं न्यवेदयत् ॥ ७८ ॥

সেইয়ে শিলাৰ বাঁধ দি গভীৰ আৰু সুদৃঢ় সৰোবৰ নিৰ্মাণ কৰিলে। সৰোবৰখন গঢ়ি তুলি সকলো কথা ৰজাক নিবেদন কৰিলে।

Verse 78

तस्यां ततः प्रभृति वै सर्वेऽपि वनचारिणः । पान्थाः पिपासिता भूप लभन्ते स्म जलं शुभम् ॥ ७९ ॥

তেতিয়াৰ পৰা, হে ভূপ, অৰণ্যত বিচৰণ কৰা সকলো তৃষ্ণাৰ্ত পথিকে সেই সৰোবৰত মঙ্গলময় শুদ্ধ জল লাভ কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 79

कदाचित्स्वायुषश्चान्ते स मन्त्री बुद्धिसागरः । प्रमृतो गतवाँल्लोकं लोकशास्तुर्मम प्रभो ॥ ८० ॥

এবাৰ নিজৰ আয়ুৰ অন্তত সেই মন্ত্ৰী—বুদ্ধিৰ সাগৰ—দেহ ত্যাগ কৰি মোৰ স্বামী, লোকাধিপতি প্ৰভুৰ লোকলৈ গ’ল।

Verse 80

तदर्थं तु मया पृष्टो धर्मो धर्मलिपिंकरः । चित्रगुत्पस्तु तत्कर्म मह्यं सर्वं न्यवेदयत् ॥ ८१ ॥

সেই উদ্দেশ্যে মই ধৰ্মক—ধৰ্মলিপিকাৰক—সুধিলোঁ; তেতিয়া চিত্ৰগুপ্তে সেই সকলো কৰ্ম মোক সম্পূৰ্ণকৈ জনালে।

Verse 81

उपदेष्टा स्वयं चासौ धर्मकार्यस्य भूपतेः । तस्माद्धर्मविमानं तु समारोढुमिहार्हति ॥ ८२ ॥

হে ভূপতে, আপোনাৰ ধৰ্মকাৰ্যৰ তেওঁ নিজেই উপদেশক; সেয়ে তেওঁ ইয়াত ‘ধৰ্ম’ নামৰ বিমানে উঠিবলৈ অৰ্হ।

Verse 82

इत्युक्ते चित्रगुप्तेन समाज्ञप्तो मया नृप । विमानं धर्मसंज्ञं तु आरोढुं बुद्धिसागरः ॥ ८३ ॥

হে নৃপ, চিত্ৰগুপ্তে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত মোক আদেশ দিয়া হ’ল যে বুদ্ধিসাগৰে ‘ধৰ্ম’ নামৰ বিমানে উঠক।

Verse 83

अथ कालान्तरे राजन्सराजा वीरभद्रकः । मृतो गतो मम स्थानं नमश्चक्रे मुदान्वितः ॥ ८४ ॥

তাৰ পাছত কিছু কাল পিছত, হে ৰাজন, সেই ৰজা বীৰভদ্ৰক মৃত্যু বৰণ কৰি মোৰ ধামলৈ আহিল আৰু আনন্দেৰে নমস্কাৰ কৰিলে।

Verse 84

मया तु तत्र तस्यापि पृष्टं कर्माखिलं नृप । कथितं चित्रगुत्पेन धर्मं सरसिसंभवम् ॥ ८५ ॥

তাত, হে ৰাজন, মইও তেওঁৰ ওচৰত সকলো কৰ্ম আৰু তাৰ ফলৰ বিষয়ে সুধিলোঁ। তেতিয়া চিত্ৰগুপ্তে পদ্মজ ব্ৰহ্মাৰ পৰা উদ্ভূত ধৰ্ম মোক বৰ্ণনা কৰিলে।

Verse 85

तदा सम्यङ्मया राजा बोधितोऽभूद्यथाश्रृणु । अधित्यकायां भूपाल सैकतस्य गिरेः परा ॥ ८६ ॥

তেতিয়া, হে ৰাজন, মই ৰজাক সঠিকভাৱে বোধ কৰালোঁ—যেনেকৈ ঘটিছিল, শুনা। হে ভূ-পাল, বালুময় পৰ্বতৰ সিপাৰে থকা এটা উচ্চ মালভূমিত ই ঘটিছিল।

Verse 86

लावकेनामुनाचञ्च्वा खातं द्व्यंङ्गुप्रलमबुनि । ततः कालान्तरे तेन वाराहेण नृपोत्तम ॥ ८७ ॥

লাবক নামৰ সেই বৰাহে নিজৰ থুঁতাৰে খুঁড়ি ভূমিখন দুটা আঙুল পৰিমাণ গভীৰ আৰু বিস্তৃত কৰিলে। পাছত কিছু কালান্তৰে, হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ, সেই বৰাহে তাত পুনৰ কাৰ্য কৰিলে।

Verse 87

खनितं हस्तमात्रं तु जलं तुण्डेन चात्मनः । ततोऽन्यदाऽमुया काल्याहस्त युग्ममितः कृतः ॥ ८८ ॥

হে ভূপতি, প্ৰথমে সি মাত্ৰ এক হাত গভীৰ খুঁড়িলে আৰু নিজৰ ঠোঁট/চঞ্চুৰে পানী আনিলে। পাছত আন এটা সময়ত, কাল্যাৰ সেই একে প্ৰচেষ্টাই দুহাত পৰিমাণ (গভীৰতা/বিস্তাৰ) কৰিলে।

Verse 88

खातो जले महाराज तोयं मासद्वयं स्थितम् । पीतं क्षुद्रैर्वनचरैः सत्त्वैस्तृष्णासमाकुलैः ॥ ८९ ॥

হে মহাৰাজ, খুঁড়া সেই জলকুণ্ডত পানী দুমাহ ধৰি থাকিল। তৃষ্ণাত ব্যাকুল সৰু সৰু বনচৰ প্ৰাণীয়ে সেয়া পান কৰি পেলালে।

Verse 89

ततो वर्षत्रायान्ते तु गजतानेन सुव्रत । हस्तत्रयमितः खातः कृतस्तत्राधिकं जलम् ॥ ९० ॥

তাৰ পিছত তিন বছৰৰ অন্তত, হে সুব্ৰত, হাতীৰ শুঁড়েৰে তাত তিন হাত গভীৰ গাঁত খোঁড়া হ’ল, আৰু সেই ঠাইত প্ৰচুৰ জল প্ৰকাশ পালে।

Verse 90

मासत्रये स्थितं तच्च पयो जीवैर्वनेचरैः । भवांस्तत्र समायातो जलशोषादनन्तरम् ॥ ९१ ॥

সেই গাখীৰ তিন মাহ তাতেই আছিল, বনচৰ জীৱে তাক ব্যৱহাৰ কৰিছিল। জল শুকাই যোৱাৰ লগে লগে আপুনি তাত উপস্থিত হ’ল।

Verse 91

मासे तत्र तु संप्रात्पं हस्तं खात्वा जलं नृप । ततस्तस्योपदेशेन मन्त्रिणो नृपते त्वया ॥ ९२ ॥

তাত এটা মাহ পাৰ হোৱাৰ পিছত, হে নৃপ, হাতে খুঁড়িলে জল পোৱা গ’ল। তাৰ পিছত তেওঁৰ উপদেশমতে, হে নৃপতি, আপুনি মন্ত্ৰীসকলক নিযুক্ত/পৰামৰ্শলৈ মাতিলে।

Verse 92

पञ्चाशद्धनुरुत्खातं जातं तत्र महाजलम् । पुनः शिलाभिः सुदृढं बद्धं जातं महत्सरः । वृक्षाश्च रोपितास्तत्र सर्वलोकोपकारिणः ॥ ९३ ॥

তাত পঞ্চাশ ধনুৰ পৰিমাণ খনন কৰাত মহাজলৰাশি উৎপন্ন হ’ল। পাছত শিলাৰে দৃঢ়কৈ বাঁধি তাক বিশাল সৰোবৰ কৰা হ’ল; আৰু সকলো লোকৰ উপকাৰী গছো তাত ৰোপণ কৰা হ’ল।

Verse 93

तेन स्वस्वेन पुण्येन पञ्चैते जगतीपते । विमानं धर्म्यमारुढास्त्वमाण्येनं समारुह ॥ ९४ ॥

নিজ নিজ পুণ্যফলৰ বলত, হে জগতীপতে, এই পাঁচজন ধাৰ্মিক বিমানত আৰোহণ কৰিছে। আপুনিও, হে অণীয়, বিলম্ব নকৰি ইয়াত আৰোহণ কৰক।

Verse 94

इति वाक्यं समाकर्ण्य मम राजा स भूमिप । आरुरोह विमानं तत्षष्ठो राजा समांशभाक् ॥ ९५ ॥

সেই বাক্য শুনি, হে ভূমিপতি, মোৰ সেই ৰজাই দিৱ্য বিমানত আৰোহণ কৰিলে; নিজৰ অংশৰ যোগ্য অধিকাৰী হৈ তেওঁ ছেষট্টিতম ৰজা হ’ল।

Verse 95

इति ते सर्वमाख्यातं तडागजनितं फलम् । श्रुत्वैतन्मुच्यते पापादाजन्ममरणान्तिकात् ॥ ९६ ॥

এইদৰে তডাগ (পুখুৰী) নিৰ্মাণৰ পৰা জন্মা ফল মই তোমাক সম্পূৰ্ণকৈ ক’লোঁ। এই কথা শুনিলেই মানুহ জন্মৰ পৰা মৃত্যুলৈকে সঞ্চিত পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 96

यो नरः श्रद्धयो युक्तो व्याख्यातं श्रुणुयात्पठेत् । सोऽप्याप्नोत्यखिलं पुण्यं सरोनिर्माणसंभवम् ॥ ९७ ॥

যি নৰ শ্ৰদ্ধাযুক্ত হৈ এই ব্যাখ্যা শুনে বা পাঠ কৰে, সিও সৰোবৰ নিৰ্মাণৰ পৰা উৎপন্ন সকলো পুণ্য লাভ কৰে।

Verse 97

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे धर्माख्याने द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥

এইদৰে শ্ৰীবৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগৰ প্ৰথম পাদত ‘ধৰ্মাখ্যান’ নামৰ দ্বাদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।