Saṃsāra-duḥkha: Karmic Descent, Garbhavāsa, Life’s Anxieties, Death, and the Call to Jñāna-Bhakti

Verse 1

सनक उवाच । एवं कर्मपाशनियंत्रितजंततवः स्वर्गादिपुण्यस्थानेषु पुण्यभोगमनुभूय यातीव दुःखतरं पापफलमनुभूय प्रक्षीणकर्मा वशेषेणामुं लोकमागत्य सर्वभयविह्वलेषु मृत्युबाधासंयुतेषुस्थावरादिषु जायते । वृक्षगुल्मलतावल्लीगिरयश्च तृणानि च । स्थावरा इति विख्याता महामोहसमावृताः ॥ १ ॥

সনকে ক’লে—এইদৰে কৰ্মপাশে নিয়ন্ত্রিত জীৱসমূহে স্বৰ্গ আদি পুণ্যস্থানত পুণ্যভোগ কৰি, তাৰ পিছত পাপফলৰ অতি দুঃখদ ভোগো অনুভৱ কৰে। কৰ্ম ক্ষয় হ’লে অৱশিষ্ট বাসনাসহ এই লোকলৈ ঘূৰি আহি, সৰ্বভয়ত বিহ্বল আৰু মৃত্যুবাধাত পীড়িত হৈ, স্থাৱৰাদি যোনিত জন্ম লয়। গছ, গুল্ম, লতা-ভল্লী, পৰ্বত আৰু তৃণ ‘স্থাৱৰ’ বুলি খ্যাত—মহামোহে আৱৃত।

Verse 2

स्थावरत्वे पृथिव्यामुत्पबीजानि जलसेकानुपदं सुसंस्कारसामग्रीवशादंतरुष्मप्रपाचितान्युच्छूनत्वमापद्य ततो मूलभावं तन्मूलादंकुरोत्पत्तिस्तस्मादपि पर्णकांडनालादिकं कांडेषु च प्रसवमापद्यंते तेषु च पुष्पसंभवः ॥ २ ॥

স্থাৱৰ অৱস্থাত মাটিত থকা বীজবোৰক বাৰে বাৰে জলসেচন দিলে, যথাযথ সংস্কাৰ আৰু অনুকূল সামগ্ৰীৰ বলে, অন্তৰউষ্মাৰে পক্ব হৈ সিহঁত ফুলি উঠে। তাৰপিছত সিহঁতে মূলৰূপ ধৰে; সেই মূলৰ পৰা অঙ্কুৰ ওলায়; তাৰপিছত পাতা, কাণ্ড, নাল আদি প্ৰকাশ পায়; কাণ্ডত বৃদ্ধি হয় আৰু শেষত তাত ফুল জন্মে।

Verse 3

तानि पुष्पाणि कानिचिदफलानि कानिचित्फलहेतुभूतानि तेषु पुष्पेषु वृद्धभावेषु सत्सु तत्पुष्पमूलतस्तुषोत्पत्तिर्जायते तेषु तुषु भोक्तॄणां प्राणिनां संस्कारसामग्रीवशाद्धिमरश्मिकिरणासन्नतया तदोषधिरसस्तुषांतः प्रविश्य क्षीरभावं समेत्य स्वकाले तंडुलाकारतामुपगम्य प्राणिनां भोगसंस्कारवशात्संवत्सरे फलिनः स्युः ॥ ३ ॥

সেই ফুলবোৰৰ কিছুমান নিষ্ফল, কিছুমান ফলৰ কাৰণ হয়। ফুল পক্ব হ’লে সেই ফুলৰ মূলৰ পৰা তুষ (আৱৰণ/ভূসি) উৎপন্ন হয়। তাৰপিছত সেই তুষৰ ভিতৰত, ভোগ কৰা প্ৰাণীৰ সংস্কাৰ আৰু প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰীৰ বলে, আৰু সূৰ্যকিৰণৰ সান্নিধ্যত, ঔষধিৰস প্ৰৱেশ কৰি ক্ষীৰভাব ধৰে আৰু সময়মতে তণ্ডুলাকাৰ (ধান্যকণ) ৰূপ পায়। এইদৰে ভোগ-সংস্কাৰ অনুসাৰে সিহঁত এক বছৰত ফলবান হয়।

Verse 4

स्थावरत्वेऽपि बहुकालं वानरादिभिर्भुज्यमाना हि च्छेदनदवाग्निदहनशीतातपादिदुःखमनुभूय म्रियते । ततश्च क्रिमयो भूत्वा सदादुःखबहुलाः क्षणार्ध्दं जीवंतः क्षणार्ध्दं म्रियमाणा बलवत्प्राणिपीडायां निवारयितुमक्षमाः शीतवातादिक्लेशभूयिष्ठा नित्यं क्षुधाक्षुधिता मलमूत्रादिषु सचरंतो दुःखमनुभवंति ॥ ४ ॥

স্থাবৰ যোনিতো জীৱ বহু কাল বানৰ আদি দ্বাৰা ভক্ষিত হয়; কটা, দাবানল‑দহন, শীত‑তাপ আদি দুখ ভোগ কৰি শেষত মৰে। তাৰ পাছত কৃমি হৈ সদায় দুখে ভৰা থাকে—অৰ্ধক্ষণ জীয়াই, অৰ্ধক্ষণ মৰে; বলৱান প্ৰাণীৰ তীব্ৰ পীড়া ৰোধ কৰিব নোৱাৰে; শীত‑বতাহ আদি ক্লেশত অতিশয় পীড়িত, নিত্য ক্ষুধাৰ্ত, মল‑মূত্ৰ আদিত বিচৰণ কৰি কেৱল দুখেই অনুভৱ কৰে।

Verse 5

तत एव पद्मयोनिमागत्य बलवद्वाधोद्वेजिता वृथोद्वेगभूयिष्ठाः क्षुत्क्षांता नित्यं वनचारिणो मातृष्वपि विषयातुरा वातादिक्लेषबहुलाः कश्मिंश्चिज्जन्मनि तृणाशनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि मांसामेध्याद्यदनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि कंदमूलफलाशना दुर्बलप्राणिपीडानिरता दुःखमनुभवंति ॥ ५ ॥

তাৰ পাছত পদ্মযোনি (ব্ৰহ্মলোক)ৰ পৰিসৰত আহিলেও জীৱসকল বলৱান আঘাত‑ভয়ত পীড়িত, বৃথা উদ্বেগে ভৰা, ক্ষুধা‑তৃষ্ণা সহি নিত্য বনচাৰী হয়। মাতৃৰ প্ৰতিও বিষয়াসক্তিত আতুৰ হয় আৰু বাত আদি ৰোগ‑ক্লেশ বেছি হয়। কোনো জন্মত তৃণভোজী, কোনো জন্মত মাংস আৰু অপবিত্ৰ আহাৰ, কোনো জন্মত কন্দ‑মূল‑ফলভোজী; দুৰ্বল প্ৰাণীক পীড়া দি দুখেই ভোগ কৰে।

Verse 6

अंडजत्वेऽपि वाताशनामांसामेध्याद्यशनाश्च परपीडापरायणा नित्यं दुःखबहुला ग्राम्यपशुयोनिमागता अपि स्वजातिवियोगभारोद्वहनपाशादिबंधनताडनहलादिधारणादिसर्वदुःखान्यनुभवंति ॥ ६ ॥

অণ্ডজ যোনিতো তেওঁলোকে বায়ু, মাংস আৰু অপবিত্ৰ আহাৰ আদি গ্ৰহণ কৰি, পৰক পীড়া দিবলৈ পৰায়ণ হৈ নিত্য দুখে ভৰা থাকে। গৃহপালিত পশুৰ যোনিত আহিলেও স্বজাতি‑বিয়োগ, গধুৰ বোজা বহন, ৰছী আদিৰে বান্ধা, প্ৰহাৰ, হাল আদি বহন—এনে সকলো দুখ অনুভৱ কৰে।

Verse 7

एवं बहुयोनिषु संभ्रांताः क्रमेण मानुषं जन्म प्राप्नुवंति । केचिच्च पुण्यविशेषाद्युत्क्रमेणापि मनुष्यजन्माश्नुवते ॥ ७ ॥

এনেদৰে বহু যোনিত ভ্ৰমণ কৰি জীৱসকল ক্ৰমে মানৱজন্ম লাভ কৰে; কিন্তু কিছুমানে বিশেষ পুণ্যবলে সাধাৰণ ক্ৰম ভাঙিও মানুহ জন্ম পায়।

Verse 8

मनुष्यजन्म नापि च । चर्मकारचंडालव्याधानापितरजककुंभकारलोहकारस्वर्णकारतंतुवाचसौचिकजटिलसिद्धधावकलेखकभृतकशासनहारिनीचभृत्यद्ररिदहीनांगाधिकांगत्वादि दुःखबहुलज्वरतापशीतश्लेष्मगुल्मपादाक्षिशिरोगर्भपार्श्ववेदनादिदुःखमनुभवंति ॥ ८ ॥

কিছুমানে মানৱজন্মো নাপায়; বৰং চর্মকাৰ, চণ্ডাল, ব্যাধ, নাপিত, ৰজক, কুম্ভকাৰ, লোহকাৰ, স্বৰ্ণকাৰ, তন্তুবায়, দর্জী, জটিল, কথিত ‘সিদ্ধ’, ধাৱক, লেখক, মজুৰ, কৰ‑আদায়কাৰী, নীচ ভৃত্য আদি নীচ/কঠোৰ বৃত্তিত, বা দাৰিদ্ৰ্যত, অথবা হীনাংগ‑অধিকাংগ অৱস্থাত জন্ম লয়। তেওঁলোকে জ্বৰ, দাহ, শীত, শ্লেষ্ম‑বিকাৰ, গুল্ম, আৰু পাদ‑চক্ষু‑শিৰ‑গৰ্ভ‑পাৰ্শ্ব বেদনা আদি বহু দুখ ভোগ কৰে।

Verse 9

मनुष्यत्वेऽपि यदा स्त्रीपुरुषयोर्व्यवायस्तत्समयेरेतो यदा जरायुं प्रविशति तदैव कर्मवशाज्जंतुः शुक्रेण सह जरायुं प्रविश्य शुक्रशोणितकलले प्रवर्त्तते ॥ ९ ॥

মানৱজন্মতোও যেতিয়া স্ত্ৰী-পুৰুষৰ সংযোগ হয়, সেই মুহূৰ্ততে বীৰ্য গৰ্ভাশয়ত প্ৰৱেশ কৰোঁতেই কৰ্মবশ দেহী জীৱ বীৰ্যৰ সৈতে জৰায়ুত প্ৰৱেশ কৰি শুক্ৰ-শোণিতৰ কলল-ৰূপ ভ্ৰূণত বিকাশ আৰম্ভ কৰে।

Verse 10

तद्वीर्यं जीवप्रवेशात्पञ्चाहात्कललं भवति अर्द्धमासे । पलवलभावमुपेत्य मासे प्रादेशमात्रत्वमापद्यते ॥ १० ॥

জীৱ সেই বীজত প্ৰৱেশ কৰাৰ পাছত পাঁচ দিনৰ ভিতৰত সেয়া কলল (জেলীৰ দৰে পিণ্ড) হয়। অর্ধমাহত অধিক বৃদ্ধি পায়; আৰু এক মাহত পাল্বল-ৰূপ লৈ প্ৰাদেশ-মান (হাতৰ মাপ) হয়।

Verse 11

ततः प्रभृति वायुवशाच्चैतन्याभावेऽपि मातुरुह्ये दुःसहतापल्केशतयैकत्र स्थातुमशक्यत्वाद् भ्रमति ॥ ११ ॥

তাৰপৰা বায়ুৰ বেগত, চেতনা নাথাকিলেও, সি মাতৃগৰ্ভত ভ্ৰমণ কৰে; কিয়নো অসহ্য তাপ আৰু লোম-চুলিৰ স্পৰ্শত এক ঠাইত স্থিৰ থাকিব নোৱাৰে।

Verse 12

मासे द्वितीये पूर्णे पुरुषाकारमात्रतामुपगमय मासत्रितये पूर्णे करचरणाद्यवयवभावमुपगम्य चतुर्षु मासेषु गतेषु सर्वावयवानां संधिभेदपरिज्ञानं पंचस्वतीतेषु नखानामभिव्यंजककता षट्स्वतीतेषु नखसंधिपरिस्फुटतामुपगम्य नाभिसूत्रेण पुष्यमाणममेध्यमूत्रसिक्तांगं जरायुणा बंधितरक्तास्थिक्रिमिवसामज्जास्नायुकेशादिदूषिते कुत्सिते शरीरे निवासिनं स्वयमप्येवं परिदूषितदेहं मातुश्च कट्वम्ललवणात्युष्णभुक्तदह्यमात्मानं दृष्ट्वा देही पूर्वजन्मस्मरणानुभावात्पूर्वानुभूतनरकदुःथानि च स्मृत्वांतर्दुःखेन च परिदह्यमानो मातुर्देहातिमूत्रादिरुक्षेण दह्यमान एवं मनसि प्रलयति ॥ १२ ॥

দ্বিতীয় মাহ পূৰ্ণ হ’লে ভ্ৰূণ কেৱল মানৱাকৃতিৰ ৰূপৰেখামাত্ৰ পায়। তৃতীয় মাহ পূৰ্ণ হ’লে হাত-ভৰি আদি অংগৰ ভাব প্ৰকাশ পায়। চাৰি মাহ গ’লে সকলো অংগৰ সন্ধি-বিভাগৰ জ্ঞান হয়। পাঁচ মাহত নখ প্ৰকাশ পায়; ছয় মাহত নখৰ সন্ধিসমূহ স্পষ্ট হয়। নাভিনালীৰে পোষিত, অশুচি মূত্ৰে সিক্ত অংগবিশিষ্ট, জৰায়ুৰে বাঁধা—ৰক্ত, অস্থি, কৃমি, মেদ, মজ্জা, স্নায়ু, কেশ আদি দ্ৰব্যে দুষিত এই নিন্দ্য দেহত সি বাস কৰে। নিজকে এনেকুৱা কলুষিত দেহত আৰু মাতাক কটু, অম্ল, লৱণ আৰু অতিউষ্ণ আহাৰে দগ্ধ হোৱা দেখি, দেহী জীৱ পুৰ্বজন্ম-স্মৰণৰ বলে আগতে ভোগ কৰা নৰকৰ দুঃখ স্মৰে; অন্তৰৰ শোকে জ্বলি আৰু মাতৃদেহৰ অতিমূত্ৰাদি ৰুক্ষ মলত দহি, মনত মূৰ্ছাসদৃশ লয় অৱস্থালৈ যায়।

Verse 13

अहोऽत्यंतपापोऽहंपूर्वजन्मनिभृत्यापत्यमित्रयोषिद्गृहक्षेत्रधनधान्यादिष्वत्यंतरागेण कलत्रपोषणार्थं परधनक्षेत्रादिकं पश्यतो हरणाद्युपायैरपह्यत्य कामांधतया परस्त्रीहरणादिकमनुभूय महापापान्याचरंस्तैः पापैरहमेक एवंविधनरकाननुभूय पुनः स्थावरादिषु महादुःखमनुभूय संप्रति जरायुणा परिवेष्टितोऽन्तर्दुखेन बहिस्तापेन च दह्यामि ॥ १३ ॥

হায়! মই অত্যন্ত পাপী। পুৰ্বজন্মত দাস, সন্তান, বন্ধু, স্ত্ৰী, ঘৰ, ক্ষেত, ধন-ধান্য আদি বস্তুত অতিশয় আসক্তিৰে, আৰু পত্নীৰ পোষণাৰ্থে, চাই থকা অৱস্থাতো পৰৰ ধন-ক্ষেত্ৰ আদি নানা উপায়ে হৰণ কৰিছিলোঁ। কামান্ধ হৈ পৰস্ত্ৰী-হৰণ আদি কৰ্ম কৰি মহাপাপ আচৰিলোঁ। সেই পাপৰ ফলত মই একাই নানান নৰক ভোগ কৰি, পুনৰ স্থাৱৰ আদি নীচ যোনিত মহাদুঃখ ভোগ কৰি, এতিয়া গৰ্ভত জৰায়ুৰে আৱৃত হৈ, অন্তৰৰ দুঃখ আৰু বাহিৰৰ তাপে দহি আছোঁ।

Verse 14

मया पोषिता दाराश्च स्वकर्मवशादन्यतो गताः ॥ १४ ॥

মই পত্নী (আৰু পৰিয়াল) পোহপাল দিছিলোঁ, তথাপি তেওঁলোকে নিজ নিজ কৰ্মবশে অন্য ঠাইলৈ গ’ল।

Verse 15

अहो दुखं हि देहिनाम् ॥ १५ ॥

হায়! সঁচাকৈ দেহধাৰী জীৱৰ কিমান দুখ!

Verse 16

देहस्तु पापात्संजातस्तस्मात्पापं न कारयेत् । भृत्यभित्रकलत्रार्थमन्यद्द्रव्यं हृतं मया ॥ १६ ॥

দেহ পাপৰ পৰা জন্মে; সেয়ে পুনৰ পাপ কৰা উচিত নহয়। দাস-আশ্ৰিত আৰু পত্নীৰ বাবে মই পৰৰ ধন হৰণ কৰিলোঁ।

Verse 17

तेन पापेन दह्यामि जरायुपरिवेष्टितः । दृष्ट्वान्यस्य श्रियं पूर्वं सतत्पोऽहमसूयया खितः ॥ १७ ॥

সেই পাপে মই দগ্ধ হৈ আছোঁ, যেন ঝিল্লীত আৱৃত। আগতে আনৰ সমৃদ্ধি দেখি মই সদায় ঈৰ্ষ্যাত কাতৰ হৈছিলোঁ।

Verse 18

गर्भाग्निनानुदह्येयमिदानीमपि पापकृत् । कायेन मनसा वाचा परपीडामकारिषम्तेन पापेन दह्यामि त्वहमेकोऽतिदुःखितः ॥ १८ ॥

মই পাপকৃত; সেয়ে এতিয়াও গৰ্ভাগ্নিত দগ্ধ হৈ আছোঁ। দেহ-মন-বাক্যে মই আনক পীড়া দিছিলোঁ; সেই পাপে মই একাই মহাদুখে জ্বলিছোঁ।

Verse 19

एवं बहुविधं गर्भस्थो जंतुर्विलप्य स्वयमेव वा ॥ १९ ॥

এইদৰে গৰ্ভস্থ জীৱে নানা প্ৰকাৰে বিলাপ কৰে—কেতিয়াবা উচ্চস্বৰে, কেতিয়াবা নিজৰ অন্তৰত।

Verse 20

आत्मानमाश्वास्य उत्पत्तेरनंतरं सत्संगेन विष्णोश्चरितश्रवणेन च विशुद्धमना भूत्वा सत्कर्माणि निर्वर्त्य अखिलजगदंतरात्मनः सत्यज्ञानानंदमयस्य शक्तिप्रभावानुष्टितविष्टपवर्गस्य लक्ष्मीपतेर्नारायणस्य सकलसुरासुरयक्षगंधर्वराक्षसपन्न गमुनिकिन्नरसमूहार्चितचरणकमलयुगं भक्तितः समभ्यर्च्य दुःसहः संसारच्छेदस्यकारणभूतं वेदरहस्योपनिषद्भिः परिस्फुटं सकललोकपरायणं हृदिनिधाय दुःखतरमिमं संस्कारागारमतिक्रमिष्यामीति मनसि भावयति ॥ २० ॥

তাৰপিছত জন্মৰ অনন্তৰ সি নিজকে আশ্বাস দি, সৎসঙ্গ আৰু বিষ্ণুৰ চৰিত্ৰ-শ্ৰৱণৰ দ্বাৰা মন বিশুদ্ধ কৰে। সৎকৰ্ম সম্পাদন কৰি ভক্তিভাৱে লক্ষ্মীপতি নাৰায়ণৰ পদ্মচৰণযুগল আৰাধনা কৰে—যিজন সমগ্ৰ জগতৰ অন্তৰাত্মা, সত্য-জ্ঞান-আনন্দময়; যাঁৰ শক্তিপ্ৰভাৱত লোকব্যৱস্থা প্ৰকাশ পায়; আৰু যাঁৰ চৰণ দেব-অসুৰ, যক্ষ, গন্ধৰ্ব, ৰাক্ষস, নাগ, মুনি আৰু কিন্নৰসমূহে বন্দনা কৰে। উপনিষদে স্পষ্ট কৰা বেদ-ৰহস্য—যি সকলো লোকৰ আশ্ৰয় আৰু দুৰসহ সংসাৰ-চ্ছেদৰ কাৰণ—হৃদয়ত ধৰি সি মনে স্থিৰ কৰে: “মই এই অতি দুঃখময় সংস্কাৰাগাৰ অতিক্ৰম কৰিম।”

Verse 21

यतस्तन्मातुः प्रसूतिसमये सति गर्भस्थोदेही नारदमुने वायुनापरिपीडितो मातुश्चापि दुःखं कुर्वन्कर्मपाशेन बलाद्योनिमार्गान्निष्क्रामन्सकलयातनाभोगमेककालभवमनुभवति ॥ २१ ॥

সেয়ে, হে নাৰদমুনি! সেই মাতাৰ প্ৰসূতি-সময়ত গৰ্ভস্থ দেহী প্ৰাণবায়ুৰ চাপে অতি পীড়িত হয়; আৰু মাতাকো যন্ত্ৰণা দি, কৰ্মপাশে বাধ্য হৈ বলপূৰ্বক যোনিমাৰ্গেৰে বাহিৰ ওলাই, একে মুহূৰ্ততে সকলো যাতনাৰ ভোগ অনুভৱ কৰে।

Verse 22

तेनातिक्लेशेन योनियंत्रपीडितो गर्भान्निष्कांतो निःसंज्ञतां याति ॥ २२ ॥

সেই অতিশয় ক্লেশত—যোনিযন্ত্ৰৰ পীড়াত চেপি ধৰা পৰি—গৰ্ভৰ পৰা ওলাই আহিয়েই সি অচেতন অৱস্থালৈ যায়।

Verse 23

तं तु बाह्यवायुः समुज्जीवयति । बाह्यवायुस्पर्शसमनंतरमेव नष्टस्मृतिपूर्वानुभूताखिलदुःखानि वर्त्तमानान्यपि ज्ञानाभावदविज्ञायात्यंतदुःखमनुभवति ॥ २३ ॥

কিন্তু বাহ্য বায়ুৱে তাক পুনৰ সজীৱ কৰে। বাহ্য বায়ুৰ স্পৰ্শ হোৱাৰ লগে লগে তাৰ স্মৃতি নষ্ট হয়; জ্ঞানাভাৱত সি পূৰ্বে অনুভৱ কৰা সকলো দুঃখ—আৰু বৰ্তমান দুঃখো—চিনিব নোৱাৰি অতি দুঃখ ভোগ কৰে।

Verse 24

एवं बालत्वमापन्नो जंतुस्तत्रापि स्वमलमूत्रलित्पदेह आध्यात्मिकादिपीड्यमानोऽपि वक्तुमशक्तक्षुत्तृषापीडितो रुदिते सति स्तनादिकं देयमिति मन्वानाः प्रयतन्ते ॥ २४ ॥

এইদৰে বাল্যাৱস্থালৈ উপনীত জীৱ নিজৰ মল-মূত্ৰে লিপ্ত দেহধাৰী হয়। আধ্যাত্মিক আদি দুখে পীড়িত হ’লেও সি কথা ক’ব নোৱাৰে। ক্ষুধা-তৃষ্ণাত কাতৰ হৈ কান্দে; তেতিয়া পৰিচাৰকসকলে “দুধ আদি দিব লাগে” বুলি ভাবি তাক খুৱাই শান্ত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে॥২৪॥

Verse 25

एवमनेकं देहभोगमन्याधीनतयानुभूयमानो दंशादिष्वपि निवारयितुमशक्तः ॥ २५ ॥

এইদৰে পৰাধীন হৈ নানাবিধ দেহ-দুখ ভোগ কৰা জন দংশন আদি কথাও নিবাৰণ কৰিবলৈ অক্ষম হয়॥২৫॥

Verse 26

बाल्यभावमासाद्य मातापित्रोरुपाध्यायस्य ताडनं सदा पर्यटनशीलत्वं पांशुभस्मपंकादिषुक्रीडनं सदा कलहनियतत्वाम शुचित्वं बहुव्यापाराभासकार्यनियतत्वं तदसंभव आध्यात्मिकदुःखमेवंविधमनुभवति ॥ २६ ॥

বাল্যভাব লাভ কৰি সি এইধৰণৰ আধ্যাত্মিক (অন্তৰঙ্গ) দুখ অনুভৱ কৰে—মাতা-পিতা আৰু উপাধ্যায়ৰ পৰা সঘনাই মাৰ খোৱা, সদায় এফালে-সিফালে ঘূৰি ফুৰা, ধূলি-ছাই আৰু কাদাত খেলি থকা, নিত্য কলহপ্ৰিয় হোৱা, অশুচিতাত থকা, আৰু বহু কামৰ কেৱল আভাসত ব্যস্ত থাকি বাস্তৱ সিদ্ধি নোহোৱা॥২৪॥

Verse 27

ततस्तु तरुणभावेन धनार्जनमर्जितस्य रक्षणं तस्य नाशव्ययादिषु चात्यंतदुःखिता मायया मोहिताः कामक्रोधादिदुष्टमनसाः सदासूयापरायणाः परस्वपरस्त्रीहरणोपायपरायणाः पुत्रमित्रकलत्रादिभरणोपायचिंतापरायणा वृथाहंकारदूषिताः पुत्रादिषु व्याध्यादि पीडितेषु सत्सु सर्वव्यात्पिं परित्यज्य रोगादिभिः क्लेशितानां समीपे स्वयमाध्यात्मिकदुःखेन परिप्लुता । वक्ष्यमाणप्रकारेण चितामश्नुवते ॥ २७ ॥

তাৰ পিছত যৌৱনৰ তেজত সিহঁতে ধন অৰ্জন আৰু অৰ্জিত ধনৰ ৰক্ষণত লিপ্ত হয়, আৰু তাৰ নাশ, ব্যয় আদি কথাত অতিশয় দুখিত হয়। মায়াত মোহিত, কাম-ক্রোধ আদি দোষে দুষিত মন লৈ, সদায় অসূয়াত আসক্ত হৈ, পৰধন চুৰি আৰু পৰস্ত্ৰী হৰণৰ উপায়ত প্ৰবৃত্ত থাকে। পুত্ৰ-মিত্ৰ-কলত্ৰ আদি ভৰণপোষণৰ চিন্তাত ডুবি, বৃথা অহংকাৰত কলুষিত হৈ, যেতিয়া তেওঁলোকৰ সন্তান আদি ব্যাধি-পীড়াত ভোগে তেতিয়া সকলো শিষ্টাচাৰ ত্যাগ কৰে; ৰোগ-ক্লেশত কাতৰ লোকৰ ওচৰত থাকি নিজেও আধ্যাত্মিক শোকত প্লাৱিত হয়। শেষত, আগলৈ বৰ্ণিত প্ৰকাৰেই, সিহঁতে চিতালৈ উপনীত হয়॥২৭॥

Verse 28

गृहक्षेत्रादिकं कम किंचिन्नापि विचारितम् । समृद्धस्य कुटुम्बस्य कथं भवति वर्त्तनम् ॥ २८ ॥

ঘৰ, ক্ষেত্ৰ আদি বিষয়ে অলপো চিন্তা কৰা নাই; তেন্তে সমৃদ্ধ কুটুম্বৰ জীৱন-চলন কেনেকৈ চলিব?॥২৮॥

Verse 29

मम मूलधनं नास्ति वृष्टिश्चापि न वर्षति । अश्वः पलायितः कुत्र गावः किं नागता मम ॥ २९ ॥

মোৰ মূলধন আৰু নাই, বৰষুণো নপৰে। মোৰ ঘোঁৰা ক’লৈ পলাই গ’ল? মোৰ গাইবোৰ কিয় ঘূৰি নাহিল?

Verse 30

बालापत्या च मे भार्या व्याधितोऽहं च निर्धनः । अविचारात्कृषिर्नष्टा पुत्रा नित्यं रुदंति च ॥ ३० ॥

মোৰ পত্নী সৰু সৰু সন্তানৰ ভাৰতে ক্লান্ত; মই ৰোগী আৰু দৰিদ্ৰ। অবিবেচনাৰ ফলত মোৰ খেতি নষ্ট হ’ল, আৰু মোৰ পুত্ৰসকলে নিতৌ কান্দে।

Verse 31

भग्नं छिन्नं तु मे सद्म बांधवा अपि दूरगाः । न लभ्यते वर्त्तनं च राज बाधातिदुःसहा ॥ ३१ ॥

মোৰ ঘৰ ভাঙি ছিন্নভিন্ন; আত্মীয়সকলো দূৰত। জীৱিকাৰ উপায় নাপাওঁ, আৰু ৰজাৰ পীড়ন অতি অসহ্য।

Verse 32

रिपवो मां प्रधावंते कथं जेष्टाम्यहं रिपून् । व्यवसायाक्षमश्चाहं प्रात्पाः प्राघूर्णका अमी ॥ ३२ ॥

শত্ৰুবোৰ মোৰ ওপৰত ধাৱি আহে—মই কেনেকৈ সিহঁতক জয় কৰিম? মইও স্থিৰ উদ্যোগত অক্ষম; সিহঁত যেন ধুমুহাৰ দৰে ঘূৰ্ণি মাৰি আহি পৰিছে।

Verse 33

एवमत्यंतचिन्ताकुलः स्वदुःखानि निवारयितुमक्षमो धिग्विधिं भाग्यहीनं मां किमर्थं विदधे इति दैवमाक्षिपति ॥ ३३ ॥

এনেদৰে অতিশয় চিন্তাত ব্যাকুল হৈ, নিজৰ দুখ নিবারণত অক্ষম হৈ, সি বিধাতাক ধিক্কাৰ দিয়ে—“ধিক্ এই ভাগ্য! মোক ভাগ্যহীন কৰি কিয় গঢ়িলা?”—বুলি দেৱক দোষাৰোপ কৰে।

Verse 34

तथा वृद्धत्वमापन्नो हीयमानसारो जरापलितादिव्यात्पदेहो व्याधिबाध्यत्वादिकमापन्नः । प्रकंपमानावयवश्वासकासादिपीडितो लोलाविललोचनः श्लेष्मण्यात्पकंठः पुत्रदारादिभिर्भर्त्स्यमानः कदा मरणमुपयामीति चिंताकुलो मयि मृते सति मदर्जितं गृहक्षेत्रादिकं वस्तु पुत्रादयः कथं रक्षंति कस्य वा भविष्यति ॥ ३४ ॥

এইদৰে মানুহ বয়সৰ শেষ পৰ্যায়ত পৰিলে তাৰ অন্তৰশক্তি ক্ষয় হয়; জৰা, পকা চুলি আদি দুখে দেহ জীৰ্ণ হয় আৰু ৰোগব্যাধিয়ে অধিক পীড়া দিয়ে। অংগ কঁপে, শ্বাসকষ্ট, কাহ আদি যন্ত্ৰণা হয়; চকু অস্থিৰ আৰু টলমল, কফে গলা ৰুদ্ধ হয়; আৰু পুত্ৰ, পত্নী আদি মানুহেও তিৰস্কাৰ কৰে। তেতিয়া সি চিন্তাকুল হৈ ভাবে—“মোৰ মৃত্যু কেতিয়া আহিব? আৰু মই মৰিলে মোৰ উপাৰ্জিত ঘৰ-ক্ষেত আদি সম্পদ পুত্ৰসকলে কেনেকৈ ৰক্ষা কৰিব, নতুবা সেয়া কাৰ হ’ব?”

Verse 35

मद्धने परैरपहृते पुत्रादीनां कथं वर्त्तनं भविष्यतीति ममतादुःखपरिप्लुतो गाढं निःश्वस्य स्वेन वयसा कृतानि कर्माणि पुनः पुनः स्मरन् क्षणे विस्मरति च संततस्त्वासन्नमरणो ॥ ३५ ॥

যেতিয়া তাৰ ধন আন লোকে কেঢ়ি লৈ যায়, তেতিয়া ‘এতিয়া মোৰ পুত্ৰ আদি কেনেকৈ চলিব?’—এই মমতা-জন্য দুখে সি ভৰি পৰে আৰু গভীৰ নিশ্বাস এৰে। জীৱনত কৰা কৰ্মবোৰ সি বাৰে বাৰে সোঁৱৰে, আৰু ক্ষণে ক্ষণে পাহৰিও যায়; এইদৰে মৃত্যু ওচৰ চাপিলে সি সদায় ব্যাকুল থাকে।

Verse 36

व्याधिपीडितोऽन्तस्तापार्तः क्षणं शय्यायां क्षणं मंचे च ततस्ततः पर्यटन् क्षुत्तृटूपरिपूडितः किंचिन्मात्रमुदकं देहीत्यतिकार्पण्येन याचमानस्तत्रापि ज्वराविष्टानामुदकं न श्रेयस्करमिति ब्रुवतो मनसातिद्वेषं कुर्वन्मंद चैतन्यो भवति ॥ ३६ ॥

ৰোগে পীড়িত আৰু অন্তৰৰ দাহে কাতৰ সি কেতিয়াবা শয্যাত, কেতিয়াবা খাটত—এদিক-ওদিক অশান্তভাৱে ঘূৰি ফুৰে। ক্ষুধা-তৃষ্ণাই চেপি ধৰি সি অতি দীনতাৰে ‘মোক অলপ পানী দিয়া’ বুলি যাচনা কৰে। কিন্তু তাতো যেতিয়া লোকসকলে কয়, ‘জ্বৰত আক্ৰান্তৰ বাবে পানী মঙ্গলকৰ নহয়,’ তেতিয়া সি মনে তীব্ৰ দ্বেষ ধৰি মন্দ, মেঘাচ্ছন্ন চেতনাত পৰে।

Verse 37

ततश्च हस्तपादाकर्षणे न तु क्षमो रुद्रद्भिबंधुजनैर्वेष्टितो वक्तुमक्षमः स्वार्जितधनादिकं कस्य भविष्यतीति चिंतापरो बाष्पाविलविलोचनः कंठे वुरघुरायमाणे सति शरीरान्निष्क्रांतप्राणो यमदूतैर्भर्त्स्यमानः पाशयंत्रितो नरकादीन्पूर्ववदश्नुते ॥ ३७ ॥

তাৰ পাছত সি হাত-পা টানাটানিৰ কষ্টো সহিব নোৱাৰে; কান্দি থকা আত্মীয়স্বজনৰ মাজত ঘেৰ খাই সি কথা ক’বলৈও অক্ষম হয়। ‘মোৰ উপাৰ্জিত ধন-সম্পদ এতিয়া কাৰ হ’ব?’—এই চিন্তাত ডুবি, অশ্ৰুজলে মেঘলা চকুৰে, গলাত ঘুৰঘুৰ শব্দ উঠি থাকোঁতে, প্ৰাণ দেহৰ পৰা ওলাই যায়। তেতিয়া যমদূতসকলে তাক তিৰস্কাৰ কৰে; পাশেৰে বেঁধি নিয়ন্ত্ৰণ কৰি, সি আগতে বৰ্ণিত নৰকাদি যাতনা ভোগ কৰে।

Verse 38

आमलप्रक्षयाद्यद्वदग्नौ धाम्यंति धातवः । तथैव जीविनः सर्व आकर्मप्रक्षयाद् भृशम् ॥ ३८ ॥

যেনেকৈ অগ্নিত ধাতু তপাই ফুঁ দি তাৰ মলিনতা জ্বলাই শোধন কৰা হয়, তেনেকৈ সকলো জীৱ সঞ্চিত কৰ্ম ক্ষয় হ’লে গভীৰভাৱে পৰিশুদ্ধ হয়।

Verse 39

तस्मात्संसारदावाग्नितापार्तो द्विजसत्तम । अभ्यसेत्परमं ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षमवान्पुयात् ॥ ३९ ॥

সেয়ে, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! সংসাৰ-ৰূপ দাৱাগ্নিৰ দাহে যি কাতৰ, সি পৰম জ্ঞানৰ সাধনা নিত্য কৰোক; জ্ঞানৰ দ্বাৰাই সি মোক্ষ লাভ কৰে।

Verse 40

ज्ञानशून्या नरा ये तु पशवः परिकीर्तिताः । तस्मात्संसारमोक्षाय परं ज्ञानं समभ्यसेत् ॥ ४० ॥

যিসকল মানুহ সত্য জ্ঞানশূন্য, তেওঁলোকক পশুৰ সমান বুলি কোৱা হৈছে। সেয়ে সংসাৰ-মোক্ষৰ বাবে পৰম জ্ঞান দৃঢ়ভাৱে অভ্যাস কৰা উচিত।

Verse 41

मानुष्यं चैव संप्राप्य सर्वकर्मप्रसाधकम् । हरिं न सेवते यस्तु कोऽन्यस्तस्मादचेतनः ॥ ४१ ॥

সৰ্ব ধৰ্মকর্ম সাধনক্ষম মানৱজন্ম লাভ কৰিও যি হৰিৰ সেৱা নকৰে, তাতকৈ অধিক অচেতন আৰু কোন?

Verse 42

अहो चित्रमहो चित्रमहो चित्रं मुनीश्वराः । आस्थिते कामदे विष्णो नरा यांति हि यातनाम् ॥ ४२ ॥

আহা আশ্চৰ্য! আহা আশ্চৰ্য! হে মুনীশ্বৰসকল, কামদ বিষ্ণু সন্নিধানত থাকিও মানুহে যাতনালৈ যায়—ই অতি আশ্চৰ্য।

Verse 43

नारायणे जगन्नाथे सर्वकामफलप्रदे । स्थितेऽपि ज्ञानरहिताः पच्यंते नरकेष्वहो ॥ ४३ ॥

জগন্নাথ নাৰায়ণ—সকলো কামনাৰ ফলদাতা—সন্নিধানত থাকিও জ্ঞানহীনসকল, হায়, নৰকত ‘পকি’ দগ্ধ হয়।

Verse 44

स्त्रवन्मूत्रपुरीषे तु शरीरेऽस्मिन्नृशाश्वते । शाश्वतं भावयंत्यज्ञा महामोहसमावृताः ॥ ४४ ॥

এই মানৱ দেহ অনিত্য, মূত্ৰ‑পুৰীষে স্ৰৱমান; মহামোহে আৱৃত অজ্ঞসকলে অনিত্যকেই নিত্য বুলি ভাবে।

Verse 45

कुत्सितं मांसरक्ताद्यैर्देहं संप्राप्य यो नरः । संसारच्छेदकं विष्णुं न भजेत्सोऽतिपातकी ॥ ४५ ॥

মাংস‑ৰক্ত আদি দিয়ে গঠিত এই নিন্দিত দেহ পাইও যি নৰ সংসাৰবন্ধন ছেদনকাৰী বিষ্ণুৰ ভজন নকৰে, সি মহাপাপী হয়।

Verse 46

अहो कष्टमहो कष्टमहो कष्टं हि मूर्खता । हरिध्यानपरो विप्र चण्डालोऽपि महासुखी ॥ ४६ ॥

হায়, কিমান কষ্টদায়ক এই মূৰ্খতা! হে বিপ্ৰ, হৰিধ্যানত পৰায়ণ চণ্ডালেও মহাসুখী হয়।

Verse 47

स्वदेहान्निस्सृतं दृष्ट्वा मलमूत्रादिकिल्बिषम् । उद्वेग मानवा मूर्खाः किं न यांति हि पापिनः ॥ ४७ ॥

নিজ দেহৰ পৰা ওলোৱা মল‑মূত্ৰ আদি অপবিত্ৰতা দেখি মূৰ্খ মানুহ বিতৃষ্ণ হয়; তেন্তে পাপীসকলে পাপৰ পৰা কিয় নাভয় কৰে?

Verse 48

दुर्लभं मानुषं जन्म प्रार्थ्यते त्रिदशैरपि । तल्लब्ध्वा परलोकार्थं यत्नं कुर्य्याद्विचक्षणः ॥ ४८ ॥

মানৱ জন্ম দুষ্প্ৰাপ্য—দেৱতাসকলেও তাক প্ৰাৰ্থনা কৰে। তাক লাভ কৰি বিচক্ষণ জনে পৰলোকহিত, পৰম শ্ৰেয়ৰ বাবে যত্ন কৰিব লাগে।

Verse 49

अध्यात्मज्ञानसंपन्ना हरिपूजापरायणाः । लभन्ते परमं स्थानं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ४९ ॥

যিসকল অধ্যাত্মজ্ঞানত সম্পন্ন আৰু হৰিপূজাত সম্পূৰ্ণ পৰায়ণ, তেওঁলোকে পৰম ধাম লাভ কৰে—য’ৰ পৰা পুনৰাবৃত্তি দুৰ্লভ।

Verse 50

यतो जातमिदं विश्वं यतश्चैतन्यमश्नुते । यस्मिंश्च विलयं याति स संसारस्य मोचकः ॥ ५० ॥

যাৰ পৰা এই বিশ্ব জন্মে, যাৰ পৰা চৈতন্য লাভ কৰে, আৰু যাৰ মাজতে শেষত লয় যায়—তেওঁৱেই সংসাৰ-মোচক।

Verse 51

निर्गुणोऽपि परोऽनंतो गुणवानिव भाति यः । तं समभ्यर्च्य देवेशं संसारात्परिमुच्यते ॥ ५१ ॥

যিজন পৰম, অনন্ত আৰু নিৰ্গুণ হয়েও গুণৱান যেন প্ৰকাশ পায়—সেই দেৱেশৰ সম্যক্ আৰাধনা কৰিলে মানুহ সংসাৰৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত হয়।