Bhakti-Śraddhā-Ācāra-Māhātmya and the Commencement of the Mārkaṇḍeya Narrative
সনকে নাৰদক উপদেশ দিয়ে কয়—শ্ৰদ্ধাই সকলো ধৰ্মৰ মূল, আৰু ভক্তিয়েই সকলো সিদ্ধিৰ প্ৰাণ; ভক্তি নাথাকিলে দান, তপস্যা আৰু অশ্বমেধসম যজ্ঞো নিষ্ফল, কিন্তু শ্ৰদ্ধাৰে কৰা সৰু কৰ্মো স্থায়ী পুণ্য আৰু কীৰ্তি দিয়ে। তেওঁ ভক্তিক বৰ্ণাশ্ৰম-আচাৰৰ সৈতে সংযোগ কৰি কয় যে বিধিত আচাৰ ত্যাগ কৰা জন ‘পতিত’; আচাৰভ্ৰষ্টক বেদান্ত-অধ্যয়ন, তীৰ্থযাত্ৰা বা যজ্ঞে উদ্ধাৰ কৰিব নোৱাৰে। ভক্তি সৎসঙ্গৰ পৰা জন্মে, আৰু সৎসঙ্গ পূৰ্বপুণ্যৰ ফলত লাভ হয়; সজ্জনে সুবচন উপদেশে অন্তৰৰ অন্ধকাৰ দূৰ কৰে। নাৰদে ভগৱদ্ভক্তৰ লক্ষণ আৰু গতি সুধিলে সনকে মাৰ্কণ্ডেয়ৰ গূঢ় উপদেশ আৰম্ভ কৰে। তাৰ পিছত প্ৰলয়ত বিষ্ণু পৰম জ্যোতি, ক্ষীৰসাগৰত দেবতাৰ স্তৱ আৰু বিষ্ণুৰ আশ্বাস বৰ্ণিত হয়। মৃকণ্ডুৰ তপস্যা-স্তোত্ৰে প্ৰসন্ন হৈ বিষ্ণুৱে বৰ দিয়ে—ঋষিৰ পুত্ৰৰূপে জন্ম ল’ব বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰে; এইদৰে কাহিনীত ভক্তিৰ তাৰক শক্তি প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । श्रद्धापूर्वाः सर्वधर्मा मनोरथफलप्रदाः । श्रद्धयासाध्यते सर्वं श्रद्धया तुष्यते हरिः ॥ १ ॥
সনকে ক’লে—সকলো ধৰ্ম শ্ৰদ্ধাপূৰ্বক আৰু অভিলাষিত ফল দানকাৰী। শ্ৰদ্ধাৰে সকলো সাধ্য হয়, আৰু শ্ৰদ্ধাৰে হৰি প্ৰসন্ন হয়।
Verse 2
भक्तिर्भक्त्यैव कर्त्तव्यातथा कर्माणि भक्तितः । कर्मश्चद्धाविहीनानि न सिध्यन्तिं द्विजोत्तमाः ॥ २ ॥
ভক্তি ভক্তিৰ দ্বাৰাই কৰা উচিত; তদ্ৰূপ কৰ্মো ভক্তিভাৱৰ পৰা কৰা উচিত। শ্ৰদ্ধাহীন কৰ্ম সিদ্ধ নহয়, হে দ্বিজোত্তমসকল।
Verse 3
यथाऽलोको हि जन्तूनां चेष्टाकारणतां गतः । तथैव सर्वसिद्धीनां भक्तिः परमकारणम् ॥ ३ ॥
যেনেকৈ পোহৰ জীৱসকলৰ চেষ্টাৰ কাৰণ হয়, তেনেকৈ সকলো সিদ্ধিৰ পৰম কাৰণ ভক্তি।
Verse 4
यथा समस्त लोकानां जीवनं सलिलं स्मृतम् । तथा समस्तसिद्धीनां जीवनं भक्तिरिष्यते ॥ ४ ॥
যেনেকৈ সমস্ত লোকৰ জীৱন জল বুলি স্মৃত, তেনেকৈ সমস্ত সিদ্ধিৰ জীৱন ভক্তি বুলি কোৱা হয়।
Verse 5
यथा भूमिं समाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः । तथा भक्तिं समाश्रित्य सर्वकार्य्याणि साधयेत् ॥ ५ ॥
যেনেকৈ ভূমিৰ আশ্ৰয় লৈ সকলো প্ৰাণী জীয়াই থাকে, তেনেকৈ ভক্তিৰ আশ্ৰয় লৈ সকলো কাৰ্য সিদ্ধ হয়।
Verse 6
श्रद्धाबँल्लभते धर्म्मं श्रद्धावानर्थमाप्नुयात् । श्रद्धया साध्यते कामः श्रद्धावान्मोक्षमान्पुयात् ॥ ६ ॥
শ্ৰদ্ধাৰে ধৰ্ম লাভ হয়; শ্ৰদ্ধাৱান ব্যক্তি অৰ্থ-সমৃদ্ধি পায়। শ্ৰদ্ধাৰে কামনা সিদ্ধ হয়; আৰু শ্ৰদ্ধাৱান মোক্ষ লাভ কৰে।
Verse 7
न दानैर्न तपोभिर्वा यज्ञैर्वा बहुदक्षिणैः । भक्तिहीनेर्मुनिश्चेष्ठ तुष्यते भगवान्हरिः ॥ ७ ॥
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! দান, তপ বা বহু দক্ষিণাযুক্ত যজ্ঞেৰোও ভক্তিহীন ব্যক্তিৰ ওপৰত ভগৱান হৰি তুষ্ট নহয়।
Verse 8
मेरुमात्रसुवर्णानां कोटिकोटिसहस्रशः । दत्ता चाप्यर्थनाशाय यतोभक्तिविवर्जिता ॥ ८ ॥
মেৰুসম স্বৰ্ণ কোটি-কোটি সহস্ৰবাৰ দান কৰিলেও, ভক্তিবিহীন হ’লে সেয়া শেষত ধননাশৰ কাৰণ হয়।
Verse 9
अभक्त्या यत्तपस्तप्तैः केवलं कायशोषणम् । अभक्त्या यद्धुतं हव्यं भस्मनि न्यस्तहव्यवत् ॥ ९ ॥
ভক্তিহীন তপস্যা কেৱল দেহশোষণমাত্ৰ; আৰু ভক্তিহীন হোমত দিয়া আহুতি ভস্মত থোৱা হব্যৰ দৰে নিষ্ফল।
Verse 10
यत्किञ्चित्कुरुते कर्म्मश्रद्धयाऽप्यणुमात्रकम् । तन्नाम जायते पुंसां शाश्वतं प्रतीदायकम् ॥ १० ॥
মানুহে শ্ৰদ্ধাৰে যি কিছু, অণুমাত্ৰ কৰ্মো কৰে, সেয়াই তাৰ বাবে শাশ্বত পুণ্য আৰু যশৰ স্বীকৃতিদায়ক হয়।
Verse 11
अश्वमेघसहस्त्रं वा कर्म्म वेदोदितं कृतम् । तत्सर्वं निष्फलं ब्रह्मन्यदि भक्तिविवर्जितम् ॥ ११ ॥
হে ব্রহ্মন! সহস্ৰ অশ্বমেধ যজ্ঞ বা বেদোক্ত কৰ্ম কৰিলেও, ভক্তিহীন হলে সেয়া সকলো নিষ্ফল হয়।
Verse 12
हरिभक्तिः परा नॄणां कामधेनूपमा स्मृता । तस्यां सत्यां पिबन्त्यज्ञाः संसारगरलं ह्यहो ॥ १२ ॥
মানুহৰ বাবে পৰম হৰিভক্তি কামধেনুৰ দৰে স্মৃত; তথাপি সেই সত্য ভক্তি থাকিলেও অজ্ঞসকল—হায়—সংসাৰৰ বিষ পান কৰে।
Verse 13
असारभूते संसारे सारमेतदजात्मज । भगवद्भक्तसङ्गश्च हरिभक्तिस्तितिक्षुता ॥ १३ ॥
হে অজাত্মজ! এই অসাৰ সংসাৰত সাৰ এটাই—ভগৱদ্ভক্তৰ সঙ্গ, হৰিভক্তি আৰু দৃঢ় তিতিক্ষা (সহনশীলতা)।
Verse 14
असूयोपेतमनसां भक्तिदानादिकर्म्म यत् । अवेहि निष्फलं ब्रहंस्तेषां दूरतरो हरिः ॥ १४ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! যিসকলৰ মন দোষদৰ্শী অসূয়াৰে পূৰ্ণ, তেওঁলোকৰ ভক্তি, দান আদি সকলো কৰ্ম নিষ্ফল; তেওঁলোকৰ পৰা হৰি বহুদূৰ থাকে।
Verse 15
परिश्रियाभितत्पानां दम्भाचाररतात्मनाम् । मृषा तु कुर्वतां कर्म तेषां दूरतरो हरिः ॥ १५ ॥
যিসকল লোক সংসাৰ-ক্লেশত দগ্ধ হৈও দম্ভাচাৰত ৰত থাকে আৰু ছল কৰি কৰ্ম কৰে—তেওঁলোকৰ পৰা হৰি বহুদূৰ থাকে।
Verse 16
पृच्छतां च महाधर्म्मान्वदतां वै मृषा च तान् । धर्मेष्वभक्तिमनसां तेषां दूरतरो हरिः ॥ १६ ॥
মহাধৰ্মৰ বিষয়ে সোধা লোক, আৰু সেইবোৰ ক’বলৈ গৈও মিছা কোৱা লোক, লগতে ধৰ্মকৰ্মত থাকিও ভক্তিহীন চিত্তধাৰী লোক—তেওঁলোকৰ পৰা হৰি বহুদূৰ থাকে।
Verse 17
वेदप्रणिहितो धर्म्मो धर्म्मो वेदो नारायणः परः । तत्राश्रद्धापरा ये तु तेषां दूरतरो हरिः ॥ १७ ॥
ধৰ্ম বেদত প্ৰতিষ্ঠিত, আৰু বেদেই ধৰ্ম; পৰম নাৰায়ণ। কিন্তু যিসকল তাত অশ্ৰদ্ধাত আসক্ত, তেওঁলোকৰ পৰা হৰি বহুদূৰ থাকে।
Verse 18
यस्य धर्म्मविहीनानि दिनान्यायान्ति यान्ति च । स लोहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति ॥ १८ ॥
যাৰ দিনবোৰ ধৰ্মবিহীনভাৱে আহে-যায়, সি কামাৰৰ ভস্ত্ৰাৰ দৰে—শ্বাস ল’লেও সঁচাকৈ জীয়াই নাথাকে।
Verse 19
धर्मार्थकाममोक्षाख्याः पुरुषार्थाः सनातनाः । श्रद्धावतां हि सिध्यन्ति नान्यथा ब्रह्मनन्दन ॥ १९ ॥
ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ—এইবোৰ চিৰন্তন পুৰুষাৰ্থ। হে ব্ৰহ্মনন্দন, এইবোৰ কেৱল শ্ৰদ্ধাৱানৰেই সিদ্ধ হয়; অন্যথা নহয়।
Verse 20
स्वाचारमनतिक्रम्य हरिभक्तिपरो हि यः । स याति विष्णुभवनं यद्वै पश्यन्ति सूरयः ॥ २० ॥
যি নিজৰ স্বাচাৰ অতিক্ৰম নকৰে আৰু হৰিভক্তিত পৰায়ণ থাকে, সি বিষ্ণুভৱনলৈ যায়—যি ধাম সূৰিসকলে দৰ্শন কৰে।
Verse 21
कुर्वन्वेदोदितान्धर्म्मान्मुनीन्द्र स्वाश्रमोचितान् । हरिध्यानपरोयस्तु स याति परमं पदम् ॥ २१ ॥
হে মুনীন্দ্ৰ, যি নিজৰ আশ্ৰমোচিত বেদোক্ত ধৰ্ম পালন কৰি হৰিধ্যানত পৰায়ণ থাকে, সি পৰম পদ লাভ কৰে।
Verse 22
आचारप्रभवो धर्मः धर्म्मस्य प्रभुरच्युतः । आश्रमाचारयुक्तेन पूजितः सर्वदा हरिः ॥ २२ ॥
ধৰ্ম আচাৰৰ পৰা উদ্ভৱ হয়, আৰু ধৰ্মৰ পৰম প্ৰভু অচ্যুত। সেয়ে আশ্ৰমাচাৰত স্থিত হৈ সদায় হৰিৰ পূজা কৰা উচিত।
Verse 23
यः स्वाचारपरिभ्रष्टः साङ्गवेदान्तगोऽपि वा । स एव पतितो ज्ञेयो यतः कर्मबहिष्कृतः ॥ २३ ॥
যি নিজৰ স্বাচাৰৰ পৰা ভ্ৰষ্ট, সি সাঙ্গ বেদান্তজ্ঞ হলেও—তাকেই পতিত বুলি জানিব লাগে; কিয়নো সি কৰ্মানুষ্ঠানৰ পৰা বহিষ্কৃত।
Verse 24
हरिभक्तिपरि वाऽपि हरिध्यानपरोऽपि वा । भ्रष्टो यः स्वाश्रमाचारात्पतितः सोऽभिधीयते ॥ २४ ॥
কোনো জন হৰিভক্তিত নিমগ্ন হওক বা হৰিধ্যানত তৎপৰ হওক; তথাপি যদি সি নিজৰ আশ্ৰম-আচাৰৰ পৰা বিচ্যুত হয়, তেন্তে তাক ‘পতিত’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 25
वेदो वा हरिभक्तिर्वा भक्तिर्वापि महेश्वरे । आचारात्पतितं मूढं न पुनाति द्विजोत्तम ॥ २५ ॥
হে দ্বিজোত্তম! বেদ হওক, হৰিভক্তি হওক, বা মহেশ্বৰভক্তিও হওক—আচাৰৰ পৰা পতিত মূঢ়ক এদের কোনোটি শুদ্ধ নকৰে।
Verse 26
पुण्यक्षेत्राभिगमनं पुण्यतीर्थनिषेवणम् । यज्ञो वा विविधो ब्रह्मंस्त्यक्ताचारंन रक्षति ॥ २६ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! পুণ্যক্ষেত্ৰ গমন, পুণ্যতীৰ্থ সেৱন, বা নানাবিধ যজ্ঞও—আচাৰ ত্যাগ কৰা জনক ৰক্ষা নকৰে।
Verse 27
आचारात्प्राप्यते स्वर्ग आचारात्प्राप्यते सुखम् । आचारात्प्राप्यते मोक्ष आचारात्किं न लभ्यते ॥ २७ ॥
আচাৰৰ দ্বাৰা স্বৰ্গ লাভ হয়, আচাৰৰ দ্বাৰা সুখ লাভ হয়; আচাৰৰ দ্বাৰা মোক্ষ লাভ হয়—আচাৰৰ দ্বাৰা কি নালাভ হয়?
Verse 28
आचाराणांतु सर्वेषां योगानां चैव सत्तम् । हरिभक्तेपरि तथा निदानं भक्तिरिष्यते ॥ २८ ॥
হে সত্তম! সকলো আচাৰ আৰু সকলো যোগৰ মাজত নিৰ্ণায়ক কাৰণ হিচাপে ‘ভক্তি’কেই স্বীকৃত—বিশেষকৈ হৰিভক্তি।
Verse 29
भक्त्यैव पूज्यते विष्णुर्वाञ्छितार्थफलप्रदः । तस्मात्समस्तलोकानां भक्तिर्मातेति गीयते ॥ २९ ॥
বিষ্ণু কেৱল ভক্তিৰ দ্বাৰাই পূজিত হয়, আৰু তেওঁ ইচ্ছিত ফল দান কৰে। সেয়ে সকলো লোকৰ বাবে ভক্তিক ‘মাতা’ বুলি গোৱা হয়।
Verse 30
जीवन्ति जन्तवः सर्वे यथा मातराश्रिताः । तथा भक्तिं समाश्रित्य सर्वे जीवन्ति धार्म्मिकाः ॥ ३० ॥
যেনে সকলো জীৱ মাতাৰ আশ্ৰয়ত জীয়াই থাকে, তেনেদৰে সকলো ধাৰ্মিক ভক্তিৰ আশ্ৰয় লৈ জীয়াই থাকে।
Verse 31
स्वाश्रमाचारयुक्तस्य हरिभक्तिर्यदा भवेत् । न तस्य त्रिषु लोकेषु सदृशोऽस्त्यजनन्दन ॥ ३१ ॥
হে অজনন্দন! যি নিজৰ আশ্ৰম-আচাৰত স্থিত, তাত যেতিয়া হৰিভক্তি উদয় হয়, তেতিয়া ত্ৰিলোকত তাৰ সমান কোনো নাই।
Verse 32
भक्त्या सिध्यन्ति कर्म्माणि कर्म्माणि कर्म्माभिस्तुष्यते हरिः । तस्मिंस्तुष्टे भवेज्ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षमवाप्यते ॥ ३२ ॥
ভক্তিৰে কৰ্ম সিদ্ধ হয়, আৰু সেই কৰ্মৰ দ্বাৰাই হৰি প্ৰসন্ন হয়। তেওঁ প্ৰসন্ন হ’লে জ্ঞান উদয় হয়, আৰু জ্ঞানৰ পৰা মোক্ষ লাভ হয়।
Verse 33
भक्तिस्तु भगवद्भक्तसङ्गेन खलु जायते । सत्सङ्गं प्राप्यते पुम्भिः सुकृतैः पूर्वसञ्चितैः ॥ ३३ ॥
ভক্তি সঁচাকৈয়ে ভগৱদ্ভক্তৰ সঙ্গৰ পৰাই জন্মে। আৰু এনে সৎসঙ্গ মানুহে পূৰ্বসঞ্চিত পুণ্যৰ বলত লাভ কৰে।
Verse 34
वर्णाश्रमाचाररता भगवद्भक्तिलालसाः । कामादिदोष्नि र्मुक्तास्ते सन्तो लोकशिक्षकाः ॥ ३४ ॥
যিসকলে বৰ্ণ-আশ্ৰমৰ আচাৰত ৰত, ভগৱদ্ভক্তিত লালসাময়, আৰু কামাদি দোষৰ পৰা মুক্ত—তেওঁলোকেই সত্য সন্ত, জগতৰ শিক্ষক।
Verse 35
सत्ङ्गः परमो ब्रह्मन्न लभ्येताकृतात्मनाम् । यदि लभ्येत विज्ञेयं पुण्यं जन्मान्तरार्जितम् ॥ ३५ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! সত্সঙ্গেই পৰম শ্ৰেয়; কিন্তু যিসকলৰ অন্তঃকৰণ অসংযত, তেওঁলোকে তাক নাপায়। যদি কোনোবাই পায়, জানিবা সেয়া পূৰ্বজন্মৰ পুণ্যফল।
Verse 36
पूर्वार्जितानि पापानि नाशमायान्ति यस्य वै । सत्सङ्गतिर्भवेत्तस्य नान्यथा घटते हि सा ॥ ३६ ॥
যাৰ সত্সঙ্গতি হয়, তাৰ পূৰ্বাৰ্জিত পাপ নিশ্চয় নাশলৈ যায়। তাৰেই ভাগ্যত এই পবিত্ৰ সঙ্গতি ঘটে—ই অন্যথা নহয়।
Verse 37
रविर्हि रशिमजालेन दिवा हन्तिबहिस्तमः । सन्तः सूक्तिमरीच्योश्चान्तर्ध्वान्तं हि सर्वदा ॥ ३७ ॥
যেনেকৈ সূৰ্যই নিজৰ ৰশ্মিজালেৰে দিনে বাহিৰৰ অন্ধকাৰ নাশ কৰে, তেনেকৈ সন্তসকলে সুভাষিত বাক্যৰ কিৰণেৰে সদায় অন্তৰৰ অন্ধকাৰ (অজ্ঞান) দূৰ কৰে।
Verse 38
दुर्लभाः पुरुषा लोके भगवद्भक्तिलालसाः । तेषां सङ्गो भवेद्यस्य तस्य शान्तिर्हि शाश्वती ॥ ३८ ॥
এই জগতত ভগৱদ্ভক্তিত লালসাময় মানুহ অতি দুৰ্লভ। যাৰ ভাগ্যত তেনে ভক্তৰ সঙ্গ ঘটে, তাৰেই চিৰস্থায়ী শান্তি লাভ হয়।
Verse 39
नारद उपाच । किंलक्षणा भागवतास्ते च किं कर्म्म कुर्वते । तेषां लोको भवेत्कीदृक्तत्सर्वं ब्रूहि तत्त्वतः ॥ ३९ ॥
নাৰদে ক’লে—ভগৱানৰ ভক্ত (ভাগৱত)সকলৰ লক্ষণ কি, আৰু তেওঁলোকে কি কৰ্ম কৰে? তেওঁলোকে কেনে লোক (গতি) লাভ কৰে? এই সকলো সত্যতত্ত্ব অনুসাৰে মোক কোৱা।
Verse 40
त्वं हि भक्तो रमेशस्य देवदेवस्य चक्रिणः । एतान्निगदितुं शक्तस्त्वतो नास्त्यधिकोऽपरः ॥ ४० ॥
কাৰণ আপুনি ৰমেশ—দেৱদেৱ, চক্ৰধাৰী প্ৰভু—ৰ ভক্ত। এই বিষয়সমূহ ক’বলৈ আপুনি সক্ষম; ইয়াত আপোনাতকৈ শ্ৰেষ্ঠ বা সম কোনো নাই।
Verse 41
सनक उवाच । श्रृणु ब्रह्मन्परं गुह्यं मार्कण्डेयस्य धीमनः । यमुवाच जगन्नाथो योगनिद्राविमोचितः ॥ ४१ ॥
সনকে ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ, ধীমন্ত মাৰ্কণ্ডেয়ৰ পৰম গুহ্য উপদেশ শুনা; যোগনিদ্ৰাৰ পৰা বিমুক্ত হৈ জগন্নাথ যি কথা তেওঁক কৈছিল।
Verse 42
योऽसौ विष्णुः परं ज्योतिर्देवदेवः सनातनः । जगदूपी जगत्कर्त्ता शिवब्रह्म स्वरुपवान् ॥ ४२ ॥
সেই বিষ্ণুৱেই পৰম জ্যোতি—দেৱদেৱ, সনাতন। তেওঁ জগতৰ ৰূপ, জগতৰ কৰ্তা, আৰু শিৱ-ব্ৰহ্মৰ স্বৰূপো ধাৰণ কৰে।
Verse 43
युगान्ते रौद्ररुपेण ब्रह्माण्डलसबृंहितः । जगत्येकार्णवीभूते नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥ ४३ ॥
যুগান্তত তেওঁ ৰৌদ্ৰ ৰূপ ধাৰণ কৰি সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ড ভৰি তোলে; যেতিয়া জগত একেটা মহাসাগৰ হয় আৰু স্থাৱৰ-জংগম সকলো প্ৰাণী বিনষ্ট হয়—
Verse 44
भगवानेव शेषात्मा शेते वटदले हरिः । असंख्याताब्जजन्माद्यैराभूषिततनूरूहः ॥ ४४ ॥
ভগৱান হৰিয়েই শেষাত্মা-স্বৰূপ অন্তৰ্যামী হৈ বটপাতত শয়ন কৰে; তেওঁৰ দিব্য দেহ অসংখ্য পদ্ম-জন্মাদি শুভলক্ষণে ভূষিত।
Verse 45
पादाङ्गुष्टाग्रनिर्यातगङ्गाशीताम्बुपावनः । सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरो देवो ब्रह्माण्डग्रासंबृंहितः ॥ ४५ ॥
যাঁৰ পাদাঙ্গুষ্ঠৰ অগ্ৰভাগৰ পৰা শীতল জলেৰে পাৱন গংগা নিৰ্গত হয়—সেই দেৱ সূক্ষ্মতকৈও অধিক সূক্ষ্ম; তথাপি ব্ৰহ্মাণ্ড গ্ৰাস কৰিব পৰা পৰ্যন্ত বিরাট।
Verse 46
वटच्छदे शयानोऽभूत्सर्वशक्तिसमन्वितः । तस्मिन्स्थाने महाभागो नारायणपरायणः । मार्कंडेयः स्थिनस्तस्य लीलाः पश्यन्महेशितुः ॥ ४६ ॥
বটবৃক্ষৰ ছত্ৰছাঁয়াত শয়ন কৰি তেওঁ সৰ্বশক্তিৰে সমন্বিত হ’ল। সেই স্থানতে নাৰায়ণপৰায়ণ মহাভাগ্যবান ঋষি মাৰ্কণ্ডেয় পৰমেশ্বৰৰ লীলা চাই চাই অৱস্থান কৰিলে।
Verse 47
ऋषय ऊचुः । तस्मिन्काले महाघोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे । हरिरेकः स्थित इति मुने पूर्वं हि शुश्रुम ॥ ४७ ॥
ঋষিসকলে ক’লে—হে মুনি! সেই মহাঘোৰ কালত স্থাৱৰ-জংগম সকলো নষ্ট হ’লে কেৱল হৰিয়েই অৱশিষ্ট আছিল—এ কথা আমি আগতেও শুনিছোঁ।
Verse 48
जगत्येकार्णवीभूते नष्टे स्थावरंजगमे । सर्वग्रस्तेन हरिणा किमर्थं सोऽवशेषितः ॥ ४८ ॥
যেতিয়া জগত একাৰ্ণৱ হৈ পৰিল আৰু স্থাৱৰ-জংগম সকলো নষ্ট হ’ল, তেতিয়া সৰ্বগ্ৰাসী হৰিয়ে তেওঁকেই কিয় অবশিষ্ট ৰাখিলে?
Verse 49
परं कौतूहलं ह्यत्रं वर्त्ततेऽतीव सूत नः । हरिकीर्तिसुधापाने कस्यालस्यं प्रजायते ॥ ४९ ॥
হে সূত! ইয়াত আমাৰ অন্তৰত পৰম কৌতূহল অতি বেছি জাগিছে। হৰিৰ কীৰ্তিৰ সুধা পান কৰোঁতে কাৰ অলসতা জন্মিব?
Verse 50
सूत उवाच । आसीन्मुनिर्महाभागो मृकण्डुरिति विश्रुतः । शालग्रामे महातीर्थे सोऽतप्यत महातपाः ॥ ५० ॥
সূত ক’লে: মৃকণ্ডু নামে প্ৰসিদ্ধ এজন মহাভাগ্যবান মুনি আছিল। সেই মহাতপস্বী শালগ্ৰামৰ মহাতীৰ্থত কঠোৰ তপস্যা কৰিছিল।
Verse 51
युगानाम युतं ब्रह्मन्गृणन्ब्रह्म सनातनम् ॥ट । निराहारः क्षमायुक्तः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ॥ ५१ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! তেওঁ দহ হাজাৰ যুগলৈকে সনাতন ব্ৰহ্মৰ স্তৱ কৰিছিল—নিরাহাৰ, ক্ষমাশীল, সত্যত দৃঢ় আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী।
Verse 52
आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यन्विषयनिःस्पृहः । सर्वभूतहितो दान्त स्तताप सुमहत्तपः ॥ ५२ ॥
সকলো জীৱক নিজৰ আত্মাৰ দৰে দেখি, বিষয়-স্পৃহাহীন, সকলোৰে মঙ্গলকামী আৰু সংযমী হৈ তেওঁ অতি মহৎ তপস্যা কৰিলে।
Verse 53
तत्तापःशङ्किताः सर्वे देवा इन्द्रादयस्तदा । परेशं शरणं जग्मुर्नारायणमनामयम् ॥ ५३ ॥
সেই তপস্যাত শংকিত হৈ তেতিয়া ইন্দ্ৰ আদি সকলো দেৱতা পৰমেশ্বৰ, অনাময় নাৰায়ণৰ শৰণলৈ গ’ল।
Verse 54
क्षीराब्धेरुत्तरं तीरं संप्राप्यत्रिदिवौकसः । तुष्टुवुर्देवदेवेशं पह्मनाभं जगद्गुरुम् ॥ ५४ ॥
ক্ষীৰসাগৰৰ উত্তৰ তীৰত উপনীত হৈ ত্ৰিদিৱবাসী দেৱসকলে দেৱদেৱেশ, পদ্মনাভ, জগদ্গুৰু শ্ৰীবিষ্ণুৰ স্তৱ কৰিলে।
Verse 55
देवा ऊचुः । नारायणाक्षरानन्त शरणागतपालक । मृकण्डुतपसा त्रस्तान्पाहि नः शरणागतान् ॥ ५५ ॥
দেৱসকলে ক’লে— হে নাৰায়ণ! হে অক্ষৰ, অনন্ত! শৰণাগত-পালক! মৃকণ্ডুৰ তপস্যাত ভীত আমি শৰণাগত; আমাক ৰক্ষা কৰা।
Verse 56
जय देवाधिदेवेश जय शङ्खगदाधर । जयो लोकस्वरुपाय जयो ब्रह्माण्डहेतवे ॥ ५६ ॥
জয় হওক দেৱাধিদেৱেশ! জয় হওক শঙ্খ-গদাধাৰী! জয় হওক লোকস্বরূপ! জয় হওক ব্ৰহ্মাণ্ডৰ হেতু!
Verse 57
नमस्ते देवदेवेश नमस्ते लोकपावन । नमस्ते लोकनाथाय नमस्ते लोकसाक्षिणे ॥ ५७ ॥
নমস্কাৰ তোমাক, দেৱদেৱেশ; নমস্কাৰ তোমাক, লোকপাৱন। নমস্কাৰ তোমাক, লোকনাথ; নমস্কাৰ তোমাক, লোকসাক্ষী।
Verse 58
नमस्ते ध्यानगम्याय नमस्ते ध्यानहेतवे । नमस्ते ध्यानरुपाय नमस्ते ध्यानपाक्षिणे ॥ ५८ ॥
নমস্কাৰ তোমাক, যি ধ্যানৰ দ্বাৰা গম্য; নমস্কাৰ তোমাক, যি ধ্যানৰ হেতু। নমস্কাৰ তোমাক, যাঁৰ স্বৰূপেই ধ্যান; নমস্কাৰ তোমাক, যি ধ্যানক পাখিৰ দৰে সহায় কৰে।
Verse 59
केशिहन्त्रे नमस्तुभ्यं मधुहन्त्रे परात्मने । नमो भूम्यादिरूपाय नमश्चैतन्यरुपिणे ॥ ५९ ॥
কেশী-হন্তা, মধু-হন্তা পৰমাত্মন্—আপোনাক নমস্কাৰ। যি ভূমি আদি তত্ত্বৰূপ, আৰু শুদ্ধ চৈতন্যস্বৰূপ—তাঁক নমস্কাৰ।
Verse 60
नमो ज्येष्टाय शुद्धाय निर्गुणाय गुणात्मने । अरुपाय स्वरुपाय बहुरुपाय ते नमः ॥ ६० ॥
জ্যেষ্ঠতম, পৰম শুদ্ধ—আপোনাক নমস্কাৰ। নিৰ্গুণ হয়েও গুণৰ অন্তৰ্যামী; অৰুপ হয়েও স্বস্বৰূপ; এক হয়েও বহুৰূপ—আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 61
नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च । जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नम्नोमः ॥ ६१ ॥
ব্ৰাহ্মণ্যদেৱ, গো-ব্ৰাহ্মণহিতৈষী, জগতৰ মঙ্গলকাৰী—শ্ৰীকৃষ্ণ গোবিন্দক পুনঃ পুনঃ নমস্কাৰ।
Verse 62
नमो हिरण्यगर्भाय नमो ब्रह्मादिरुपिणे । नमः सूर्य्यादिरुपाय हव्यकव्यभुजे नमः ॥ ६२ ॥
হিৰণ্যগৰ্ভক নমস্কাৰ; ব্ৰহ্মা আদি দেৱৰূপধাৰীলৈ নমস্কাৰ। সূৰ্য আদি ৰূপধাৰীলৈ নমস্কাৰ; দেৱ-পিতৃৰ হব্য-কব্য ভোগকাৰীলৈ নমস্কাৰ।
Verse 63
नमो नित्याय वन्द्याय सदानन्दैकरुपिणे । नमः स्मृतार्तिनाशाय भूयो भूयो नमो नमः ॥ ६३ ॥
নিত্য, বন্দনীয়, সদা আনন্দৈকস্বৰূপ—আপোনাক নমস্কাৰ। যি স্মৰণকাৰীৰ আৰ্তি নাশ কৰে—তাঁক পুনঃ পুনঃ নমস্কাৰ, নমস্কাৰ।
Verse 64
एवं देवस्तुतिं श्रुत्वा भगवान्कमलापतिः । प्रत्यक्षतामगात्तेषां शङ्कचत्रगदाधरः ॥ ६४ ॥
এইদৰে দেৱ-স্তুতি শুনি ভগৱান কমলাপতি তেওঁলোকৰ সন্মুখত প্ৰত্যক্ষ হ’ল—শঙ্খ, চক্ৰ আৰু গদাধাৰী।
Verse 65
विकचाम्बुजपत्राक्षं सूर्य्यकोटिसमप्रभम् । सर्वालङ्कारसंयुक्तं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ॥ ६५ ॥
তেওঁৰ নয়ন বিকশিত পদ্মপত্ৰসদৃশ; তেওঁৰ দীপ্তি কোটি সূৰ্যৰ সমান। সকলো অলংকাৰৰে ভূষিত, বক্ষত শ্ৰীৱৎস-চিহ্ন শোভিত।
Verse 66
पीताम्बरधरं सौम्यं स्वर्णयज्ञोपवीतिनम् । स्तृयमानं मुनिवरैः पार्षदप्रवरावृत्तम् ॥ ६६ ॥
তেওঁ পীতাম্বৰ পৰিধান কৰি, সৌম্য আৰু মঙ্গলময় ৰূপধাৰী, স্বৰ্ণ যজ্ঞোপবীতধাৰী আছিল। মুনিবৰসকলে স্তুতি কৰিছিল, আৰু শ্ৰেষ্ঠ পাৰ্ষদসকলে চাৰিওফালে ঘেৰিছিল।
Verse 67
तं दृष्य्वा देवसंघास्ते तत्तेजोहततेजसः । नमश्चक्रुर्मुदा युक्ता अष्टांगौरवनिं गताः ॥ ६७ ॥
তেওঁক দেখি সেই দেৱসমূহ—যাৰ তেজ তেওঁৰ তেজত ম্লান হৈ গ’ল—আনন্দে নমস্কাৰ কৰিলে আৰু ভক্তিভাৱে অষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি ভূমিত লুটি পৰিল।
Verse 68
ततः प्रसन्नो भगवान्मेघगंभीरनिस्वनः । उवाच प्रीणयन्देवान्नतानिन्द्रपुरोगमान् ॥ ६८ ॥
তাৰ পিছত মেঘগম্ভীৰ ধ্বনিযুক্ত ভগৱান প্ৰসন্ন হ’ল; ইন্দ্ৰৰ নেতৃত্বত নত দেৱসকলক সন্তুষ্ট কৰি তেওঁ ক’লে।
Verse 69
श्रीभगवानुवाच । जाने वो मानसं दुःखं मृकण्डुतपसोद्गम् । युष्मान्न बाधते देवाः स ऋषिः सज्जनाग्राणीः ॥ ६९ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—মৃকণ্ডুৰ তপস্যাৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা তোমালোকৰ মনৰ দুখ মই জানো। দেৱসকলে তোমালোকক বাধা নিদিয়ে; সেই ঋষি সজ্জনসকলৰ অগ্ৰগণ্য।
Verse 70
संपद्भिः संयुता वापि विपद्भिश्चापि सज्जनाः । सर्वथान्यं न बाधन्ते स्वप्नेऽपि सुरसत्तमाः ॥ ७० ॥
সম্পদে যুক্ত হওক বা বিপদে পীড়িত হওক, সজ্জনসকলে কোনোভাৱেই আনক বাধা নিদিয়ে—হে দেৱশ্ৰেষ্ঠ, সপোনতোও নহয়।
Verse 71
सततं बाध्यमानोऽपि विषयाख्यैररातिभिः । अविधायात्मनो रक्षामन्यान्द्वेष्टि कथं सुधीः ॥ ७१ ॥
বিষয়-নামৰ শত্রুৱে সদায় বাধা দিলেও, আগতে নিজৰ ৰক্ষা নকৰাকৈ বুদ্ধিমান লোকে কেনেকৈ আনক দ্বেষ কৰিব?
Verse 72
तापत्रयाभिधानेन बाध्यमानो हि मानवः । अन्यं क्रीडयितुं शक्तः कथं भवति सत्तमः ॥ ७२ ॥
ত্ৰিতাপ বুলি কোৱা তিনিধৰণৰ দুখে পীড়িত মানুহ, হে সত্তম, আনক লৈ ক্ৰীড়া বা তুচ্ছতা কৰিবলৈ কেনেকৈ সক্ষম হ’ব?
Verse 73
कर्मणा मनसा वाचा बाधते यः सदा परान् । नित्यं कामादिभिर्युक्तो मूढधीः प्रोच्यते तु सः ॥ ७३ ॥
যি কৰ্মে, মনে আৰু বাক্যে সদায় আনক বাধা দিয়ে, আৰু যি নিত্য কামাদি বিকাৰে যুক্ত থাকে—সেইজন ‘মূঢ়বুদ্ধি’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 74
यो लोकहितकृन्मर्त्यो गतासुर्यो विमत्सरः । निःशङ्गः प्रोच्यते सद्भिरिहामात्र च सत्तमाः ॥ ७४ ॥
যি মৰ্ত্য লোকেৰ হিত সাধে, ঈৰ্ষ্যা-মৎসৰহীন আৰু আসক্তিৰহিত—সজ্জনে তাকেই এই জীৱনতে ‘সত্তম’ (শ্ৰেষ্ঠ সৎপুৰুষ) বুলি কয়।
Verse 75
सशङ्कः सर्वदा दुःखी निःशङ्कः सुखमाप्नुयात् । गच्छध्वं स्वालयं स्वस्थाः क्रीडयिष्यति वो न सः ॥ ७५ ॥
শঙ্কাযুক্ত মানুহ সদায় দুখী; নিঃশঙ্ক মানুহ সুখ পায়। তোমালোক নিশ্চিন্তে নিজৰ নিজৰ ঘৰলৈ যোৱা—সেয়ে এতিয়া আৰু তোমালোকক কষ্ট নিদিব।
Verse 76
भवतां रक्षकश्चाहं विहरध्वं यथासुखम् । इति दत्वा वरं तेषामतसीकुसुमप्रभः ॥ ७६ ॥
“ময়ো তোমালোকৰ ৰক্ষক; তোমালোক যথাসুখে বিচৰণ কৰা।” এইদৰে বৰ দান কৰি, অতসী ফুলৰ দৰে প্ৰভাযুক্ত প্ৰভু (হৰি) তেওঁলোকক আশ্বাস দিলে।
Verse 77
पश्यतामेव देवानां तत्रैवान्तरधीयत । तुष्टात्मानः सुरगणां ययुर्नाकं यथागतम् ॥ ७७ ॥
দেৱতাসকলে চাই থাকোঁতেই তেওঁ তাতেই অন্তৰ্ধান হ’ল। তাৰ পাছত সন্তুষ্টচিত্ত দেৱগণে যিদৰে আহিছিল তেনেদৰেই স্বৰ্গলৈ উভতি গ’ল।
Verse 78
मृकण्डोरपि तुष्टात्मा हरिः प्रत्यक्षतामगात् । अरुपं परमं ब्रह्मस्वप्रकाशं निरञ्जनम् ॥ ७८ ॥
মৃকণ্ডুৰ প্ৰতিও সন্তুষ্ট হৈ হৰি প্ৰত্যক্ষ ৰূপে প্ৰকাশ পালে—তেওঁ অৰুপ, পৰম ব্ৰহ্ম, স্বপ্ৰকাশ আৰু নিৰঞ্জন।
Verse 79
अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्युतम् । दिव्यायुधधरं दृष्ट्वा मृकण्डुर्विस्मितोऽभवत् ॥ ७९ ॥
অতসী ফুলৰ দৰে দীপ্তিমান, পীতাম্বৰধাৰী অচ্যুতক, দিব্য অস্ত্ৰধাৰী ৰূপে দেখি মৃকণ্ডু বিস্ময়ে অভিভূত হ’ল।
Verse 80
ध्यानादुन्मील्य नयनं अपश्यद्धरिमग्रतः । प्रसन्नवदनं शान्तं धातारं विश्वतेजसम् ॥ ८० ॥
ধ্যানৰ পৰা চকু মেলি তেওঁ সন্মুখত হৰিক দেখিলে—প্ৰসন্ন মুখ, শান্ত স্বৰূপ, ধাতা, আৰু বিশ্বতেজে দীপ্ত।
Verse 81
रोमाञ्चितशरीरोऽसावानन्दाश्रुविलोचनः । ननाम दण्डवद्भूमौ देवदेव सनातनम् ॥ ८१ ॥
তেওঁৰ দেহ ৰোমাঞ্চিত হ’ল, চকু আনন্দাশ্ৰুতে ভৰি উঠিল; আৰু তেওঁ ভূমিত দণ্ডৱৎ পৰি সনাতন দেবদেৱক প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 82
अश्रुभिः क्षालयंस्तस्य चरणौ हर्षसंभवैः । शिरस्यञ्चलिमाधाय स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ८२ ॥
হৰ্ষজাত অশ্ৰুৰে তেওঁ তেখেতৰ চৰণযুগল ধুই দিলে; আৰু শিৰত অঞ্জলি ধৰি স্তৱ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 83
मृकण्डुरुवाच । नमः परेशाय परात्मरुपिणे परात्परस्प्रात्परतः पराय । अपारपाराय परानुकर्त्रे नमः परेभ्यः परपारणाय ॥ ८३ ॥
মৃকণ্ডু ক’লে—পৰমেশ্বৰক নমস্কাৰ, যি পৰাত্মস্বৰূপ; পৰাত্পৰ, পৰৰো পৰ, পৰম আশ্ৰয়। যাঁৰ পাৰ অগম্য সেই অপাৰক নমস্কাৰ, যি সকলক পৰম পথলৈ নি যায়; পৰে ভ্যঃ পৰ, পাৰ কৰোৱা প্ৰভুক নমস্কাৰ।
Verse 84
यो नामजात्यादिविकल्पहीनः शब्दादिदोषव्यतिरेकरुपः । बहुस्वरुपोऽपि निरञ्जनो यस्तमीशमीढ्यं परमं भजामि ॥ ८४ ॥
যি নাম, জাতি আদি সকলো বিকল্পৰ পৰা মুক্ত, শব্দ-ৱাক্-সম্পৰ্কীয় দোষসমূহৰ অপনোদনেই যাঁৰ স্বৰূপ; বহু ৰূপে প্ৰকাশ পাইও নিৰঞ্জন—সেই স্তৱনীয় পৰম ঈশ্বৰক মই ভজনা কৰোঁ।
Verse 85
वेदान्तवेद्यं पुरुषं पुराणं हिरण्यगर्भादिजगत्स्वरुपम् । अनूपमं भक्ति जनानुकम्पिनं भजामि सर्वेश्वरमादिमीड्यम् ॥ ८५ ॥
বেদান্তে যাঁক জ্ঞেয়, সেই প্ৰাচীন পুৰুষ—হিৰণ্যগৰ্ভ আদি আৰম্ভ কৰি সমগ্ৰ জগত্ যাঁৰ স্বৰূপ; অনুপম, ভক্তজনৰ প্ৰতি দয়ালু—সেই আদ্য, স্তৱনীয় সৰ্বেশ্বৰক মই ভজনা কৰোঁ।
Verse 86
पश्यन्ति यं वीतसमस्तदोषा ध्यानैकनिष्ठा विगतस्पृहाश्च । निवृत्तमोहाः परमं पवित्रं नतोऽस्मि संसारनिर्वर्त्तकं तम् ॥ ८६ ॥
যাঁক সৰ্বদোষমুক্ত, ধ্যানত একনিষ্ঠ, স্পৃহাহীন আৰু মোহনিবৃত্ত সাধুগণে সত্যই দৰ্শন কৰে—সেই পৰম পৱিত্ৰ, সংসাৰচক্ৰ প্ৰৱৰ্তক প্ৰভুক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 87
स्मृतार्तिनाशनं विष्णुं शरणागतपालकम् । जगत्सेव्यं जगाद्धाम परेशं करुणाकरम् ॥ ८७ ॥
স্মৰণমাত্ৰে আৰ্তি নাশ কৰা বিষ্ণু, শৰণাগতক ৰক্ষা কৰা; সমগ্ৰ জগতৰ সেৱ্য, জগতৰ ধাম, পৰমেশ্বৰ, কৰুণাকৰ—তাঁৰেই শৰণ মই গ্ৰহণ কৰোঁ।
Verse 88
एवं स्तुतः स भगवान्विष्णुस्तेन महर्षिणा । अवाप परमां तुष्टिं शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ८८ ॥
সেই মহর্ষিয়ে এইদৰে স্তৱ কৰিলে, শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী ভগৱান বিষ্ণুৱে পৰম তুষ্টি লাভ কৰিলে।
Verse 89
अयालिङ्ग्य मुनिं देवश्चतुर्भिर्दीर्घबाहुभिः । उवाच परमं प्रीत्या वरं वरय सुव्रत ॥ ८९ ॥
তেতিয়া প্ৰভুৱে নিজৰ চাৰি দীঘল বাহুৰে মুনিক আলিঙ্গন কৰি পৰম স্নেহে ক’লে— “হে সুব্ৰত! তোমাৰ মনপছন্দ বৰ বাছি লোৱা; বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰা।”
Verse 90
प्रीतोऽस्मि तपसा तेन स्तोत्रेण च तवानघ । मनसा यदभिप्रेतं वरं वरय सुव्रत ॥ ९० ॥
হে অনঘ! তোমাৰ তপস্যা আৰু স্তোত্ৰে মই সন্তুষ্ট। হে সুব্ৰত! মনত যি অভিপ্ৰেত, সেই বৰ বাছি লোৱা।
Verse 91
मृकण्डुरूवाच । देवदेव जगन्नाथ कृतार्थोऽस्मि न संशयः । त्वद्दर्शनमपुण्यानां दुर्लभं च यतः स्मृतम् ॥ ९१ ॥
মৃকণ্ডুৱে ক’লে— হে দেবদেৱ, হে জগন্নাথ! মই কৃতাৰ্থ, কোনো সন্দেহ নাই। কিয়নো স্মৃতিত আছে— অপুণ্যবানৰ বাবে তোমাৰ দৰ্শন দুৰ্লভ।
Verse 92
ब्रह्माद्या यं न पश्यन्ति योगिनः संशितव्रताः । धर्मिष्टा दीक्षिताश्वापि वीतरागा विमत्सराः ॥ ९२ ॥
যাক ব্ৰহ্মা আদি সকলেও নেদেখে, দৃঢ়ব্ৰতী যোগীৰাও নেদেখে; অতি ধৰ্মিষ্ঠ দীক্ষিতসকলেও নহয়; বৈৰাগ্যবান আৰু অমৎসৰসকলেও নহয়।
Verse 93
तं पश्यामि परं धाम किमतोऽन्यं वरं वृणे । एतेनैव कृतार्थोऽस्मि जनार्दन जगद्गुरो ॥ ९३ ॥
মই সেই পৰম ধাম দৰ্শন কৰিছোঁ; ইয়াতকৈ আন কোন বৰ বাছিম? এইটোৱেই মোৰ কৃতাৰ্থতা, হে জনাৰ্দন, হে জগতগুৰু।
Verse 94
यत्रामस्मृतिमात्रेण महापातकिनोऽपि ये । तत्पदे परमं यान्नि ते दृष्ट्वा किमुनाच्युत ॥ ९४ ॥
য’ত তোমাৰ স্মৰণমাত্ৰেই মহাপাপী লোকেও তোমাৰ চৰণত পৰম পদ লাভ কৰে; হে অচ্যুত, তোমাৰ দৰ্শন কৰি তেওঁলোকে কি নাপাব?
Verse 95
श्रीभगवानुवाच । सत्यत्प्रुक्तं त्वया ब्रह्मान्प्रीतीऽस्मि तव पण्डित । मद्दर्शनं हि विफलं न कदाचिद्भविष्यति ॥ ९५ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ, তুমি সত্যই কৈছা; হে পণ্ডিত, মই তোমাত প্ৰসন্ন। মোৰ দৰ্শন কেতিয়াও নিষ্ফল নহয়—কোনো কালতে বৃথা নহ’ব।
Verse 96
विष्णिर्भक्तकुटुम्बीति वदन्ति विवुधाः सदा । तदेव पालयिष्यामि मज्जनो नानृतं वदेत् ॥ ९६ ॥
জ্ঞানীসকলে সদায় কয়—“বিষ্ণু ভক্তসকলৰ কুটুম্বী।” সেই সত্য মই ৰক্ষা কৰিম; মোৰ লোক যেন কেতিয়াও মিছা নকয়।
Verse 97
तस्मात्त्वत्तपसातुष्टो यास्यामि तव पुत्रताम् । समस्तगुणसंयुक्तो दीर्घजीवी स्वरुपवान् ॥ ९७ ॥
সেয়ে তোমাৰ তপস্যাত সন্তুষ্ট হৈ মই তোমাৰ পুত্ৰৰূপে জন্ম ল’ম—সমস্ত গুণে যুক্ত, দীৰ্ঘায়ু আৰু দীপ্তিময় স্বৰূপবান।
Verse 98
मम जन्म कुले यस्य तत्कुलं मोक्षगामि वै । मयि तुष्टे मुनिश्रेष्ट किमसाध्यं जगत्रये ॥ ९८ ॥
যি কুলত মোৰ জন্ম হয়, সেই কুল নিশ্চয়েই মোক্ষগামী হয়। হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, মই প্ৰসন্ন হ’লে ত্ৰিলোকত কি অসাধ্য থাকে?
Verse 99
इत्युक्त्वा देवदेवशो मुनेरतस्य समीक्षतः । अंतर्दधे मृकण्डुश्च तपसः समवर्तत ॥ ९९ ॥
এইদৰে কৈ দেৱদেৱ, মুনিৰ চকুৰ আগতেই অন্তৰ্ধান কৰিলে; আৰু মৃকণ্ডুও তেতিয়াৰে পৰা সম্পূৰ্ণভাৱে তপস্যাত নিয়োজিত হ’ল।
Verse 100
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे भक्तिवर्णनप्रसङ्गेन मार्कण्डेयचरितारम्भो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগৰ প্ৰথম পাদত, ভক্তিবৰ্ণন-প্ৰসঙ্গত ‘মাৰ্কণ্ডেয়-চৰিতাৰম্ভ’ নামৰ চতুৰ্থ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
Because the chapter frames bhakti/śraddhā as the enabling cause (kāraṇa) that makes karma spiritually efficacious: without it, actions remain external and fail to please Hari, who is presented as the ultimate adhikārin (authority) and phala-dātā (giver of results).
It presents them as mutually necessary supports: bhakti is the decisive inner cause, while ācāra and āśrama-dharma are the stabilizing outer disciplines; abandoning prescribed conduct makes one ‘patita,’ and even learning, pilgrimage, or worship cannot purify one who rejects ācāra.
The chapter states a clear chain: bhakti perfects Veda-enjoined duties; those duties please Hari; from Hari’s pleasure arises true knowledge (jñāna); from jñāna comes mokṣa.
It concretizes the teaching by showing tapas and stotra culminating in Viṣṇu’s direct grace, and it opens the Mārkaṇḍeya narrative stream, linking encyclopedic instruction (dharma/bhakti/ācāra) with purāṇic theology and exemplary lives.