The Greatness of Viṣṇu (Uttaṅka’s Hymn, Hari’s Manifestation, and the Boon of Bhakti)
নাৰদে সনকক সোধে—কোন স্তোত্ৰে জনাৰ্দন সন্তুষ্ট হ’ল আৰু উত্তঙ্কে কি বৰ পালে। সনকে কয়: হৰিভক্ত উত্তঙ্ক ভগৱানৰ পাদোদকৰ পৱিত্ৰতাত অনুপ্ৰাণিত হৈ দীঘলীয়া স্তোত্ৰ পাঠ কৰে; তাত বিষ্ণুক আদিকাৰণ, অন্তৰাত্মা, মায়া-গুণাতীত পৰম তত্ত্ব আৰু জগতৰ আধাৰ স্বৰূপে সৰ্বব্যাপী বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়। সম্পূৰ্ণ শৰণাগতিত লক্ষ্মীপতি সাক্ষাৎ প্ৰকট হয়; উত্তঙ্কে সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি কান্দে আৰু প্ৰভুৰ চৰণ স্নান কৰায়। বিষ্ণুৱে বৰ দিবলৈ ক’লে উত্তঙ্কে সকলো জন্মতে অচল ভক্তি মাগে। প্ৰভুৱে সেই বৰ দান কৰি, শঙ্খস্পৰ্শে দুষ্প্ৰাপ্য দিব্য জ্ঞান দিয়ে আৰু ক্ৰিয়া-যোগে উপাসনা কৰি নৰ-নাৰায়ণ ধামলৈ গৈ মোক্ষ লাভ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। শেষত ফলশ্ৰুতি—পাঠ-শ্ৰৱণে পাপক্ষয়, অভীষ্টসিদ্ধি আৰু অন্তে মোক্ষ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । किं तत्स्तोत्रं महाभाग कथं तुष्टो जनार्दनः । उत्तङ्कः पुण्यपुरुषः कीदृशं लब्धवान्वरम् 1. ॥ १ ॥
নাৰদে ক’লে—হে মহাভাগ! সেই স্তৱটো কি আছিল? জনাৰ্দন কেনেকৈ প্ৰসন্ন হ’ল? আৰু পুণ্যপুৰুষ উত্তঙ্কে কেনে ধৰণৰ বৰ লাভ কৰিলে?
Verse 2
सनक उवाच । उत्तङ्कस्तु तदा विप्रो हरिध्यानपरायणः । पादोदकस्य माहात्म्यं दृष्ट्वा तुष्टाव भक्तितः ॥ २ ॥
সনকে ক’লে—সেই সময় হৰিধ্যানত সম্পূৰ্ণ নিমগ্ন ব্ৰাহ্মণ উত্তঙ্কে প্ৰভুৰ পদপ্ৰক্ষালন-তীৰ্থজলৰ মাহাত্ম্য দেখি ভক্তিভাৱে স্তৱ কৰিলে।
Verse 3
उत्तङ्क उवाच । नतोऽस्मि नारायणमादिदेवं जगन्निवासं जगदेकबन्धुम् । चक्राब्जशार्ङ्गासिधरं महान्तं स्मृतार्तिनिघ्नं शरणं प्रपद्ये ॥ ३ ॥
উত্তঙ্কে ক’লে—মই আদিদেৱ নাৰায়ণক প্ৰণাম কৰোঁ; তেওঁ জগন্নিবাস আৰু সকলো লোকৰ একমাত্ৰ বন্ধু; চক্ৰ, পদ্ম, শাৰ্ঙ্গ ধনু আৰু খড়্গ ধাৰণ কৰা মহান। যাক স্মৰণ কৰিলে আर्ति নাশ হয়—তেওঁৰেই শৰণ মই গ্ৰহণ কৰোঁ।
Verse 4
यन्नाभिजाब्जप्रभवो विधाता सृजत्यमुं लोकसमुच्चयं च । यत्क्रोधतो हन्ति जगच्च रुद्र स्तमादिदेवं प्रणतोऽस्मि विष्णुम् ॥ ४ ॥
মই সেই আদিদেৱ বিষ্ণুক প্ৰণাম কৰোঁ—যাঁৰ নাভিজ পদ্মৰ পৰা জন্মা বিধাতা ব্ৰহ্মাই এই লোকসমষ্টি সৃষ্টি কৰে; আৰু যাঁৰ ক্ৰোধৰ পৰা ৰুদ্ৰে সমগ্ৰ জগত সংহাৰ কৰে।
Verse 5
पद्मापतिं पद्मदलायताक्षं विचित्रवीर्यं निखिलैकहेतुम् । वेदान्तवेद्यं पुरुषं पुराणं तेजोनिधिं विष्णुमहं प्रपन्नः ॥ ५ ॥
মই বিষ্ণুৰ শৰণ লওঁ—তেওঁ পদ্মা (লক্ষ্মী)ৰ পতি, পদ্মদলসদৃশ বিস্তৃত নয়ন; বিচিত্ৰ বীৰ্যসম্পন্ন, সকলোৰে একমাত্ৰ কাৰণ; বেদান্তে জ্ঞেয় পুৰাতন পুৰুষ, দিৱ্য তেজৰ নিধি।
Verse 6
आत्माक्षरः सर्वगतोऽच्युताख्यो ज्ञानात्मको ज्ञानविदां शरण्यः । ज्ञानैकवेद्यो भगवाननादिः प्रसीदतां व्यष्टिसमष्टिरूपः ॥ ६ ॥
অচ্যুত নামে সেই ভগৱান—অক্ষয় আত্মা, সর্বগামী, জ্ঞানস্বৰূপ, ব্ৰহ্মজ্ঞসকলৰ শৰণ; কেৱল শুদ্ধ জ্ঞানেই জ্ঞেয়, অনাদি, আৰু ব্যষ্টি-সমষ্টি ৰূপে প্ৰকাশিত—আমালৈ প্রসন্ন হওক।
Verse 7
अनन्तवीर्यो गुणजातिहीनो गुणात्मको ज्ञानविदां वरिष्ठः । नित्यः प्रपन्नार्तिहरः परात्मा दयाम्बुधिर्मे वरदस्तु भूयात् ॥ ७ ॥
অনন্ত বীৰ্যসম্পন্ন, গুণ‑জাতিৰ সীমাৰ পৰা অতীত, তথাপি সকলো সদ্গুণৰ সাৰ; তত্ত্বজ্ঞানীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ; নিত্য; শৰণাগতজনৰ দুখ হৰণকাৰী পৰমাত্মা—কৰুণাসাগৰ—সদায় মোৰ বৰদাতা হওক।
Verse 8
यः स्थूलसूक्ष्मादिविशेषभेदैर्जगद्यथावत्स्वकृतं प्रविष्टः । त्वमेव तत्सर्वमनन्तसारं त्वत्तः परं नास्ति यतः परात्मन् ॥ ८ ॥
স্থূল‑সূক্ষ্ম আদি বিশেষ ভেদসহ এই জগত সৃষ্টি কৰি, যি যিদৰে আছে তেনেদৰেই তাত প্ৰৱেশ কৰিছে—সেই তুমি নিজেই। এই সকলো অনন্ত‑সাৰ তুমি; তোমাৰ ওপৰত একো নাই, হে পৰমাত্মন।
Verse 9
अगोचरं यत्तव शुद्धरूपं मायाविहीनं गुणजातिहीनम् । निरञ्जनं निर्मलमप्रमेयं पश्यन्ति सन्तः परमार्थसंज्ञम् ॥ ९ ॥
ইন্দ্ৰিয়ৰ অগোচৰ তোমাৰ শুদ্ধ ৰূপ—মায়াহীন, গুণ‑জাতিভেদশূন্য, নিৰঞ্জন, নিৰ্মল আৰু অপ্ৰমেয়—সন্তসকলে তাকেই ‘পৰমাৰ্থ’ নামে দৰ্শন কৰে।
Verse 10
एकेन हेम्नैव विभूषणानि यातानि भेदत्वमुपाधिभेदात् । तथैव सर्वेश्वर एक एव प्रदृश्यते भिन्न इवाखिलात्मा ॥ १० ॥
একে সোনাৰে গঢ়া অলংকাৰ উপাধিৰ ভেদত ভিন্ন ভিন্ন যেন লাগে, তেনেদৰে সৰ্বেশ্বৰ সঁচাই এক; কিন্তু অখিলাত্মা যেন বহু ৰূপে দৃষ্টিগোচৰ হয়।
Verse 11
यन्मायया मोहितचेतसस्तं पश्यन्ति नात्मानमपि प्रसिद्धम् । त एव मायारहितास्तदेव पश्यन्ति सर्वात्मकमात्मरूपम् ॥ ११ ॥
মায়াৰে মোহিত চিত্ত থকা লোকসকলে সেই তত্ত্বক দেখে, কিন্তু সুপ্ৰসিদ্ধ আত্মাকো নেদেখে। সেইসকলেই যেতিয়া মায়ামুক্ত হয়, তেতিয়া সেই একে সত্যক সৰ্বাত্মক আত্মস্বৰূপ হিচাপে দৰ্শন কৰে।
Verse 12
विभुं ज्योतिरनौपम्यं विष्णुसंज्ञं नमाम्यहम् । समस्तमेतदुद्भूतं यतो यत्र प्रतिष्ठितम् ॥ १२ ॥
মই সেই সৰ্বব্যাপী, অতুলনীয় জ্যোতি—বিষ্ণু নামে খ্যাত—ক নমস্কাৰ কৰোঁ; যাৰ পৰা এই সমগ্ৰ জগত উদ্ভৱ হৈছে আৰু যাৰ মাজতে প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 13
यतश्चैतन्यमायातं यद्रू पं तस्य वै नमः । अप्रमेयमनाधारमाधाराधेयरूपकम् ॥ १३ ॥
যাৰ পৰা চৈতন্য উদ্ভৱ হৈছে আৰু যাৰেই স্বৰূপ সেয়া—সেই অপ্ৰমেয়, বাহ্য আধাৰহীন, আৰু আধাৰ-আধেয় উভয়ৰূপীজনক মোৰ নমস্কাৰ।
Verse 14
परमानन्दचिन्मात्रं वासुदेवं नतोऽस्म्यहम् । हृद्गुहानिलयं देवं योगिभिः परिसेवितम् ॥ १४ ॥
মই বাসুদেৱক প্ৰণাম কৰোঁ—যি পৰমানন্দস্বৰূপ, শুদ্ধ চৈতন্যমাত্ৰ; হৃদয়-গুহাত অধিষ্ঠিত দেৱ, যাক যোগীসকলে সদা পৰিসেৱা কৰে।
Verse 15
योगानामादिभूतं तं नमामि प्रणवस्थितम् । नादात्मकं नादबीजं प्रणवात्मकमव्ययम् ॥ १५ ॥
মই সেই পৰম তত্ত্বক নমস্কাৰ কৰোঁ, যি সকলো যোগৰ আদিমূল, প্ৰণৱ (ওঁ)ত স্থিত—নাদস্বৰূপ, নাদবীজ, আৰু অব্যয় প্ৰণৱাত্মক।
Verse 16
सद्भावं सच्चिदानन्दं तं वन्दे तिग्मचक्रिणम् । अजरं साक्षिणं त्वस्य ह्यवाङ्मनसगोचरम् ॥ १६ ॥
মই সেই তীক্ষ্ণ চক্ৰধাৰী প্ৰভুক বন্দনা কৰোঁ—যাৰ স্বৰূপ সত্-চিত্-আনন্দ; যি অজ, অজৰ, সৰ্বৰ সাক্ষী, আৰু বাক্য-মনৰ অগোচৰ।
Verse 17
निरञ्जनमनन्ताख्यं विष्णुरूपं नतोऽस्म्यहम् । इन्द्रि याणि मनो बुद्धिः सत्त्वं तेजो बलं धृतिः ॥ १७ ॥
মই সেই নিৰঞ্জন, ‘অনন্ত’ নামে খ্যাত, বিষ্ণুৰূপ প্ৰভুক প্ৰণাম কৰোঁ। ইন্দ্ৰিয়, মন, বুদ্ধি, সত্ত্ব, তেজ, বল আৰু ধৃতি—এই সকলো তেওঁৰ পৰাই আৰু তেওঁৰ মাজতেই প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 18
वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च । विद्याविद्यात्मकं प्राहुः परात्परतरं तथा ॥ १८ ॥
তেওঁলোকে কয় যে ‘ক্ষেত্ৰ’ আৰু ‘ক্ষেত্ৰজ্ঞ’ দুয়োটাই বাসুদেৱ-স্বৰূপ। বিদ্যা আৰু অবিদ্যাও তেওঁৰেই ৰূপ; আৰু তেওঁ পৰমৰো পৰম, পৰাত্পৰ।
Verse 19
अनादिनिधनं शान्तं सर्वधातारमच्युतम् । ये प्रपन्ना महात्मानस्तेषां मक्तिर्हि शाश्वती ॥ १९ ॥
যিসকল মহাত্মাই অনাদি-অনন্ত, শান্ত, সৰ্বধাৰক, অচ্যুত প্ৰভুৰ শৰণ লয়—তেওঁলোকৰ মুক্তি নিশ্চয়েই শাশ্বত।
Verse 20
वरं वरेण्यं वरदं पुराणं । सनातनं सर्वगतं समस्तम् । नतोऽस्मि भूयोऽपि नतोऽस्मि भूयो । नतोऽस्मि भूयोऽपि नतोऽस्मि भूयः ॥ २० ॥
সেই পৰম শ্ৰেষ্ঠ, বৰণীয়, বৰদ, পুৰাণ, সনাতন, সৰ্বব্যাপী আৰু সমস্ত-সম্পূৰ্ণক মই পুনঃপুনঃ প্ৰণাম কৰোঁ। আকৌ প্ৰণাম, আকৌ প্ৰণাম—বাৰংবাৰ প্ৰণাম।
Verse 21
यत्पादतोयं भवरोगवैद्यो । यत्पादपांसुर्विमलत्वसिद्ध्यै । यन्नाम दुष्कर्मनिवारणाय । तमप्रमेयं पुरुषं भजामि ॥ २१ ॥
মই সেই অপ্ৰমেয় পুৰুষোত্তমক ভজনা কৰোঁ—যাঁৰ পদতীৰ্থ ভৱ-ৰোগৰ বৈদ্য, যাঁৰ পদধূলি বিমলতা-সিদ্ধি দিয়ে, আৰু যাঁৰ নাম দুষ্কৰ্ম নিবারণ কৰে।
Verse 22
सद्रू पं तमसद्रू पं सदसद्रू पमव्ययम् । तत्तद्विलक्षणं श्रेष्ठं श्रेष्ठाच्छ्रेष्ठतरं भजे ॥ २२ ॥
মই সেই অব্যয় পৰম তত্ত্বৰ ভজন কৰোঁ—যি সৎ-ৰূপো, আৰু অসৎ-অতীতো; সৎ-অসৎ উভয়ৰূপ হৈয়ো সকলো বৰ্ণনাৰ পৰা বিলক্ষণ; শ্ৰেষ্ঠ, আৰু শ্ৰেষ্ঠতকৈও শ্ৰেষ্ঠতৰ।
Verse 23
निरञ्जनं निराकारं पूर्णमाकाशमध्यगम् । परं च विद्याविद्याभ्यां हृदम्बुजनिवासिनम् ॥ २३ ॥
সেই নিৰঞ্জন, নিৰাকাৰ, পূৰ্ণ—চৈতন্য-আকাশৰ মাজত ব্যাপ্ত; বিদ্যা-অবিদ্যা দুয়োটাৰো অতীত সেই পৰম, হৃদয়-পদ্মত নিবাসী।
Verse 24
स्वप्रकाशमनिर्देश्यं महतां च महत्तरम् । अणोरणीयांसमजं सर्वोपाधिविवर्जितम् ॥ २४ ॥
সেই স্বপ্ৰকাশ, অনিৰ্দেশ্য; মহানসকলতকৈও মহত্তৰ; অণুতকৈও অণীয়ান, অজ, আৰু সকলো উপাধিৰ পৰা বিবর্জিত।
Verse 25
यन्नित्यं परमानन्दं परं ब्रह्म सनातनम् । विष्णुसंज्ञं जगद्धाम तमस्मि शरणं गतः ॥ २५ ॥
যি নিত্য, পৰমানন্দ, পৰম আৰু সনাতন ব্ৰহ্ম—‘বিষ্ণু’ নামে খ্যাত, জগতৰ ধাম আৰু আধাৰ—তাঁৰেই শৰণ মই গ্ৰহণ কৰিলোঁ।
Verse 26
यं भजन्ति क्रियानिष्ठा यं पश्यन्ति च योगिनः । पूज्यात्पूज्यतरं शान्तं गतोऽस्मि शरणं प्रभुम् ॥ २६ ॥
যাঁক ক্রিয়ানিষ্ঠসকলে ভজন কৰে আৰু যাঁক যোগীসকলে দৰ্শন কৰে—যি পূজ্যতকৈও অধিক পূজ্য, শান্ত স্বৰূপ—সেই প্ৰভুৰ শৰণ মই গ্ৰহণ কৰিলোঁ।
Verse 27
यं न पश्यन्ति विद्वांसो य एतद्व्याप्य तिष्ठति । सर्वस्मादधिकं नित्यं नतोऽस्मि विभुमव्ययम् ॥ २७ ॥
যাঁক বিদ্বানসকলেও দেখা নাপায়, তথাপি যি এই সমগ্ৰ জগতত ব্যাপি স্থিত, যি সদায় সকলোতকৈ উচ্চ—সেই সর্বব্যাপী অব্যয় বিভুক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 28
अन्तःकरणसंयोगाज्जीव इत्युच्यते च यः । अविद्याकार्यरहितः परमात्मेति गीयते ॥ २८ ॥
অন্তঃকৰণৰ সংযোগৰ বাবে যাক ‘জীৱ’ বুলি কোৱা হয়, সেই একেই তত্ত্ব অবিদ্যাৰ কাৰ্যৰহিত হ’লে ‘পৰমাত্মা’ বুলি গীত হয়।
Verse 29
सर्वात्मकं सर्वहेतुं सर्वकर्मफलप्रदम् । वरं वरेण्यमजनं प्रणतोऽस्मि परात्परम् ॥ २९ ॥
যি সকলোৰে আত্মা, সকলোৰে কাৰণ, আৰু সকলো কৰ্মৰ ফলদাতা; যি শ্ৰেষ্ঠ, সৰ্বাধিক বৰেণ্য আৰু অজন্মা—সেই পৰাত্পৰ পৰমক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 30
सर्वज्ञं सर्वगं शान्तं सर्वान्तर्यामिणं हरिम् । ज्ञानात्मकं ज्ञाननिधिं ज्ञानसंस्थं विभुं भजे ॥ ३० ॥
মই হৰিৰ ভজন কৰোঁ—যি সৰ্বজ্ঞ, সৰ্বব্যাপী, শান্ত, সকলোৰে অন্তৰত অন্তৰ্যামী; যি জ্ঞানস্বৰূপ, জ্ঞাননিধি, জ্ঞানত প্রতিষ্ঠিত, আৰু সৰ্বশক্তিমান বিভু।
Verse 31
नमाम्यहं वेदनिधिं मुरारिं । वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थम् । सूर्येन्दुवत् प्रोज्ज्वलनेत्रमिन्द्रं । खगस्वरूपं वपतिस्वरूपम् ॥ ३१ ॥
মই মুৰাৰিক প্ৰণাম কৰোঁ—যি বেদৰ নিধি, যাৰ অৰ্থ বেদান্ত-বিজ্ঞানৰে সুদৃঢ়ভাৱে নিৰ্ণীত; যাৰ নয়ন সূৰ্য-চন্দ্ৰৰ দৰে প্ৰজ্বলিত; যি খগস্বৰূপ ধাৰণ কৰে আৰু যি স্বয়ং ভূতসমূহৰ স্বামী।
Verse 32
सर्वेश्वरं सर्वगतं महान्तं वेदात्मकं । वेदविदां वरिष्ठम् । तं वाङ्मनोऽचिन्त्यमनन्तशक्तिं । ज्ञानैकवेद्यं पुरुषं भजामि ॥ ३२ ॥
মই সেই পৰম পুৰুষক ভজোঁ—যি সৰ্বেশ্বৰ, সৰ্বব্যাপী আৰু মহান; যাৰ স্বৰূপেই বেদ, যি বেদবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ; যি বাক্ আৰু মনৰ অচিন্ত্য, অনন্ত শক্তিসম্পন্ন, আৰু কেৱল শুদ্ধ জ্ঞানেই জ্ঞেয়।
Verse 33
इन्द्रा ग्निकालासुरपाशिवायुसोमेशमार्त्तण्डपुरन्दराद्यैः । यः पाति लोकान् परिपूर्णभावस्तमप्रमेयं शरणं प्रपद्ये ॥ ३३ ॥
মই সেই অপ্ৰমেয় পৰম সত্ত্বৰ শৰণ লওঁ—যাৰ স্বভাৱ পৰিপূৰ্ণতা; যি ইন্দ্ৰ, অগ্নি, কাল, অসুৰ, পাশী (বৰুণ), বায়ু, সোম, ঈশ, মাৰ্তণ্ড (সূৰ্য), পুৰন্দৰ আদি দ্বাৰা লোকসমূহক ৰক্ষা কৰে।
Verse 34
सहस्रशीर्षं च सहस्रपादं सहस्राबाहुं च सहस्रनेत्रम् । समस्तयज्ञैः परिजुष्टमाद्यं नतोस्मि तुष्टिप्रदमुग्रवीर्यम् ॥ ३४ ॥
মই সেই আদ্য পুৰুষক নমস্কাৰ কৰোঁ—যাৰ সহস্ৰ শিৰ, সহস্ৰ পদ, সহস্ৰ বাহু আৰু সহস্ৰ নয়ন; যি সকলো যজ্ঞে সম্পূৰ্ণ তুষ্ট হয়; যি তৃপ্তি দান কৰে আৰু যাৰ শক্তি উগ্ৰ বীৰ্যপূর্ণ।
Verse 35
कालात्मकं कालविभागहेतुं गुणत्रयातीतमहं गुणज्ञम् । गुणप्रियं कामदमस्तसङ्गमतीन्द्रि यं विश्वभुजं वितृष्णम् ॥ ३५ ॥
মই সেই প্ৰভুক ধ্যান কৰোঁ—যি কালস্বৰূপ আৰু কালবিভাগৰ কাৰণ; যি ত্ৰিগুণাতীত হৈও গুণসমূহ সম্যক জানে; যি সদ্গুণপ্ৰিয়, ধৰ্মসন্মত কামনা দানকাৰী; সৰ্বসঙ্গৰহিত, ইন্দ্ৰিয়াতীত; বিশ্ব ধাৰণ-ভোগকাৰী, আৰু সম্পূৰ্ণ তৃষ্ণাহীন।
Verse 36
निरीहमग्र्यं मनसाप्यगम्यं मनोमयं चान्नमयं निरूढम् । विज्ञानभेदप्रतिपन्नकल्पं न वाङ्मयं प्राणमयं भजामि ॥ ३६ ॥
মই সেই পৰম, নিৰীহ তত্ত্বৰ ভজন কৰোঁ—যি মনৰ দ্বাৰাও অগম্য; যি মনোময় আৰু অন্নময় (স্থূল) কোষৰ ওপৰত প্রতিষ্ঠিত; যি বিজ্ঞান-ভেদৰ দ্বাৰা মাত্ৰ ধাৰণাৰূপে গ্ৰাহ্য; আৰু যি বাক্যত সীমাবদ্ধ নহয়, প্ৰাণময় কোষতো আবদ্ধ নহয়।
Verse 37
न यस्य रूपं न बलप्रभावे न यस्य कर्माणि न यत्प्रमाणम् । जानन्ति देवाः कमलोद्भवाद्याः स्तोष्याम्यहं तं कथमात्मरूपम् ॥ ३७ ॥
যাঁৰ কোনো ৰূপ নাই, মাপিব পৰা বল-প্ৰভাৱো নাই; যাঁৰ কৰ্ম অগোচৰ, আৰু যাঁক প্ৰমাণে ধৰা নাযায়। কমলজ ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাসকলেও তাঁক যথাৰ্থ নাজানে—সেই স্বাত্মস্বৰূপ প্ৰভুক মই কেনেকৈ স্তৱ কৰিম?
Verse 38
संसारसिन्धौ पतितं कदर्यं मोहाकुलं कामशतेन बद्धम् । अकीर्तिभाजं पिशुनं कृतघ्नं सदाशुचिं पापरतं प्रमन्युम् । दयाम्बुधे पाहि भयाकुलं मां पुनः पुनस्त्वां शरणं प्रपद्ये ॥ ३८ ॥
সংসাৰ-সিন্ধুত পতিত মই দীন; মোহে ব্যাকুল, শত শত কামনাৰে বাঁধা। অপকীৰ্তিৰ ভাগী, দুষ্ট, কৃতঘ্ন, সদা অশুচি, পাপৰত আৰু অহংকাৰে ফুলি থকা—হে দয়াম্বুধি! ভয়াকুল মোক ৰক্ষা কৰা; পুনঃ পুনঃ মই তোমাৰ শৰণ লওঁ।
Verse 39
इति प्रसादितस्तेन दयालुः कमलापतिः । प्रत्यक्षतामगात्तस्य भगवांस्तेजसां निधिः ॥ ३९ ॥
এইদৰে তাৰ দ্বাৰা প্ৰসন্ন হোৱা দয়ালু কমলাপতি ভগৱান—দিব্য তেজৰ নিধি—তাৰ আগত প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 40
अतसीपुष्पसङ्काशं फुल्लपङ्कजलोचनम् । किरीटिनं कुण्डलिनं हारकेयूरभूषितम् ॥ ४० ॥
তেওঁ অতসী ফুলৰ দৰে নীলকান্তিত দীপ্ত, পূৰ্ণ বিকশিত পদ্মৰ দৰে নয়নযুক্ত; মুকুটধাৰী, কুণ্ডলধাৰী আৰু হাৰ-কেয়ূৰে ভূষিত আছিল।
Verse 41
श्रीवत्सकौस्तुभधरं हेमयज्ञोपवीतिनम् । नासाविन्यस्तमुक्ताभवर्धमानतनुच्छविम् ॥ ४१ ॥
মই সেই প্ৰভুৰ ধ্যান কৰোঁ যিয়ে শ্ৰীবৎস-চিহ্ন আৰু কৌস্তুভ-মণি ধাৰণ কৰে, স্বৰ্ণ যজ্ঞোপবীত পিন্ধে, আৰু নাসিকাত স্থাপিত মুক্তা-ভূষণে যাঁৰ দেহকান্তি অধিক বৃদ্ধি পোৱা যেন লাগে।
Verse 42
पीताम्बरधरं देवं वनमालाविभूषितम् । तुलसीकोमलदलैरर्चिताङिघ्रं महाद्युतिम् ॥ ४२ ॥
মই সেই দিব্য প্ৰভুৰ ধ্যান কৰোঁ—যিজনে পীতাম্বৰ ধাৰণ কৰে, বনমালাৰে বিভূষিত, কোমল তুলসীপাতৰে যাঁৰ চৰণ অর্চিত, আৰু যিজন মহাতেজে দীপ্তিমান।
Verse 43
किङ्किणीनूपुराद्यैश्च शोभितं गरुडध्वजम् । दृष्ट्वा ननाम विप्रेन्द्रो दण्डवत्क्षितिमण्डले ॥ ४३ ॥
কিঙ্কিণী-নূপুর আদি ঝংকাৰময় অলংকাৰৰে শোভিত, গৰুড়ধ্বজধাৰী প্ৰভুক দেখি ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠে ভূমিত দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 44
अभ्यषिञ्चद्धरेः पादावुत्तङ्को हर्षवारिभिः । मुरारे रक्ष रक्षेति व्याहरन्नान्यधीस्तदा ॥ ४४ ॥
তেতিয়া উত্তঙ্কে আনন্দাশ্ৰুৰে হৰিৰ চৰণ অভিষেক কৰিলে আৰু “হে মুৰাৰে, ৰক্ষা কৰা—ৰক্ষা কৰা” বুলি বাৰে বাৰে উচ্চাৰণ কৰি সেই সময়ত আন একো নাভাবিলে।
Verse 45
तमुत्थाप्य महाविष्णुरालिलिङ्ग दयापरः । वरं वृणीष्व वत्सेति प्रोवाच मुनिपुङ्गवम् ॥ ४५ ॥
তেতিয়া দয়াপৰ মহাবিষ্ণুৱে তেওঁক উঠাই আলিঙ্গন কৰি মুনিশ্ৰেষ্ঠক ক’লে—“বৎস, এটা বৰ বাছি লোৱা।”
Verse 46
असाध्यं नास्ति किञ्चित्ते प्रसन्ने मयि सत्तम । इतीरितं समाकर्ण्य ह्युत्तङ्कश्चक्रपाणिना । पुनः प्रणम्य तं प्राह देवदेवं जनार्दनम् ॥ ४६ ॥
“হে সত্তম, মই প্ৰসন্ন হ’লে তোমাৰ বাবে একো অসাধ্য নহয়।” চক্ৰপাণি প্ৰভুৰ এই বাক্য শুনি উত্তঙ্কে পুনৰ প্ৰণাম কৰি দেৱদেৱ জনাৰ্দনক নিবেদন কৰিলে।
Verse 47
किं मां मोहयसीश त्वं किमन्यैर्देव मे वरैः । त्वयि भक्तिर्दृढा मेऽस्तु जन्मजन्मान्तरेष्वपि ॥ ४७ ॥
হে ঈশ্বৰ! তুমি মোক কিয় মোহিত কৰিছা? হে দেৱ! আন বৰবোৰে মোৰ কি লাভ? জন্ম-জন্মান্তৰতো তোমাৰ প্ৰতি মোৰ ভক্তি দৃঢ় হৈ থাকক।
Verse 48
कीटेषु पक्षिषु मृगेषु सरीसृपेषु रक्षःपिशाचमनुजेष्वपि यत्र तत्र । जातस्य मे भवतु केशव ते प्रसादात्त्वय्येव भक्तिरचलाव्यभिचारिणी च ॥ ४८ ॥
কীট, পক্ষী, মৃগ, সৰীসৃপত, আৰু য’তে-ত’তে ৰাক্ষস, পিশাচ বা মানুহ যোনিতো মোৰ জন্ম হ’লেও—হে কেশৱ! তোমাৰ প্ৰসাদে কেৱল তোমাতেই মোৰ ভক্তি অচল আৰু অব্যভিচাৰিণী হওক।
Verse 49
एवमस्त्विति लोकेशः शङ्खप्रान्तेन संस्पृशन् । दिव्यज्ञानं ददौ तस्मै योगिनामपि दुर्लभम् ॥ ४९ ॥
“এৱমস্তু” বুলি লোকেশ্বৰে শঙ্খৰ অগ্ৰভাগেৰে স্পৰ্শ কৰি, যোগীসকলৰ বাবেও দুৰ্লভ দিৱ্য জ্ঞান তেওঁক দান কৰিলে।
Verse 50
पुनः स्तुवन्तं विप्रेन्द्रं देवदेवो जनार्दनः । इदमाह स्मितमुखो हस्तं तच्छिरसि न्यसन् ॥ ५० ॥
বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠে পুনৰ স্তৱ কৰি থাকোঁতে, দেৱদেৱ জনাৰ্দনে মৃদু হাসিমুখে তেওঁৰ মস্তকত হাত থৈ এই বাক্য ক’লে।
Verse 51
श्री भगवानुवाच । आराधय क्रियायोगैर्मां सदा द्विजसत्तम । नरनारायणस्थानं व्रज मोक्षं गमिष्यसि ॥ ५१ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে দ্বিজসত্তম! ক্ৰিয়াযোগৰ সাধনাৰে সদায় মোৰ আৰাধনা কৰা। নৰ-নাৰায়ণৰ পবিত্ৰ ধামলৈ যোৱা; তুমি মোক্ষ লাভ কৰিবা।
Verse 52
त्वया कृतमिदं स्तोत्रं यः पठेत्सततं नरः । सर्वान्कामानवाप्यान्ते मोक्षभागी भवेत्ततः ॥ ५२ ॥
তোমাৰ ৰচিত এই স্তোত্ৰ যি ব্যক্তি সদায় পাঠ কৰে, সি সকলো কাম্য ফল লাভ কৰি শেষত মোক্ষৰ অধিকাৰী হয়।
Verse 53
इत्युक्त्वा माधवो विप्रं तत्रैवान्तर्दधे मुने । नरनारायणस्थानमुत्तङ्कोऽपि ततो ययौ ॥ ५३ ॥
হে মুনি! এইদৰে কৈ মাধৱ সেই বিপ্ৰৰ সন্মুখতে তাতেই অন্তৰ্ধান হ’ল। তাৰ পাছত উত্তঙ্কও নৰ-নাৰায়ণৰ পবিত্ৰ স্থানলৈ গ’ল।
Verse 54
तस्माद्भक्तिः सदा कार्या देवदेवस्य चक्रिणः । हरिभक्तिः परा प्रोक्ता सर्वकामफलप्रदा ॥ ५४ ॥
সেয়ে দেৱদেৱ চক্রধাৰী প্ৰভুৰ প্ৰতি সদায় ভক্তি কৰা উচিত। হৰিভক্তি পৰম বুলি কোৱা হৈছে; ই সকলো কাম্য ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 55
उत्तङ्को भक्तिभावेन क्रियायोगपरो मुने । पूजयन्माधवं नित्यं नरनारायणाश्रमे ॥ ५५ ॥
হে মুনি! উত্তঙ্ক ভক্তিভাৱে পৰিপূৰ্ণ হৈ আৰু ক্রিয়াযোগত নিবিষ্ট হৈ নৰ-নাৰায়ণ আশ্ৰমত নিত্য মাধৱৰ পূজা কৰিছিল।
Verse 56
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः सञ्च्छिन्नद्वैतसंशयः । अवाप दुरवापं वै तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ५६ ॥
জ্ঞান আৰু বিজ্ঞানত সম্পন্ন হৈ, দ্বৈতজনিত সকলো সংশয় ছিন্ন কৰি, সি নিশ্চয়েই বিষ্ণুৰ দুষ্প্ৰাপ্য পৰম পদ লাভ কৰিলে।
Verse 57
पूजितो नमितो वापि संस्मृतो वापि मोक्षदः । नारायणो जगन्नाथो भक्तानां मानवर्द्धनः ॥ ५७ ॥
পূজিত, নমিত বা কেৱল স্মৰণ কৰিলেও নাৰায়ণ—জগন্নাথ—মোক্ষ দান কৰে আৰু ভক্তসকলৰ আধ্যাত্মিক মহিমা বৃদ্ধি কৰে।
Verse 58
तस्मान्नारायणं देवमनन्तमपराजितम् । इहामुत्र सुखप्रेप्सुः पूजयेद्भक्तिसंयुतः ॥ ५८ ॥
সেয়ে ইহলোক আৰু পৰলোকত সুখ বিচৰা জনে ভক্তিসহ অনন্ত, অপৰাজিত দেৱ নাৰায়ণক পূজা কৰা উচিত।
Verse 59
यः पठेदिदमाख्यानं शृणुयाद्वा समाहितः । सोऽपि सर्वाघनिर्मुक्तः प्रयाति भवनं हरेः ॥ ५९ ॥
যি একাগ্ৰচিত্তে এই আখ্যাণ পঢ়ে বা শুনে, সিও সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ হৰিৰ ধামলৈ গমন কৰে।
Verse 60
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे विष्णुमाहात्म्यंनामाष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগৰ প্ৰথম পাদত ‘বিষ্ণু-মাহাত্ম্য’ নামৰ অষ্টত্ৰিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
Instead of worldly siddhis, Uttaṅka asks for unwavering bhakti in every birth and in any yoni. The chapter presents this as the highest boon because it naturally leads to jñāna and mokṣa; Viṣṇu then confirms this hierarchy by granting divine knowledge and directing him to kriyā-yoga and the Nara-Nārāyaṇa abode.
The stotra identifies Viṣṇu as the sole cause and substratum of the universe, beyond guṇas and sensory reach, yet immanent as the All-Self. It uses Vedāntic markers (māyā, non-duality, kṣetra–kṣetrajña, witness-consciousness) to show that devotion culminates in realization of the Supreme Reality.
Viṣṇu instructs Uttaṅka to worship Him always through kriyā-yoga and to go to the sacred abode of Nara-Nārāyaṇa, where liberation is attained—linking disciplined practice, sacred geography, and mokṣa-dharma.