Tithi-Nirṇaya for Vratas: Ekādaśī Rules, Saṅkrānti Punya-kāla, Eclipse Observances, and Prāyaścitta
সনকে ঋষিসকলক উপদেশ দিয়ে কয় যে শ্ৰৌত‑স্মাৰ্ত কৰ্ম, ব্ৰত আৰু দানত শুদ্ধ তিথি‑নিৰ্ণয় অতি আৱশ্যক। তেওঁ উপবাসযোগ্য তিথি উল্লেখ কৰি পৰবিদ্ধা‑পূৰ্ববিদ্ধা, পূৰ্বাহ্ণ‑অপৰাহ্ণ, প্ৰদোষকাল আৰু ক্ষয়‑বৃদ্ধি তিথিৰ নিয়ম অনুসাৰে গ্ৰহণ‑বিধি ব্যাখ্যা কৰে। তিথি‑নক্ষত্ৰভিত্তিক ব্ৰতৰ সিদ্ধান্ত, বিশেষকৈ একাদশী‑দ্বাদশী সংঘাতে দশমী দোষ, দ্বি‑একাদশী, পাৰণা সময়, গৃহস্থ‑সন্ন্যাসী ভেদ আদি বিস্তাৰে বৰ্ণিত। তাৰ পিছত গ্ৰহণধৰ্মত আহাৰ নিষেধ, গ্ৰহণকাল জপ‑হোম, আৰু চন্দ্ৰ/সূৰ্য গ্ৰহণৰ বাবে পৃথক বৈদিক মন্ত্রে আহুতি বিধান দিয়া হৈছে। সংক্রান্তিৰ পুণ্যকাল ৰাশি অনুসাৰে ঘটিকাত নিৰ্ধাৰিত; কৰ্কটত দক্ষিণায়ন আৰু মকৰত উত্তৰায়নৰ নির্দেশ আছে। শেষত বিধিনিষ্ঠ ধৰ্মাচৰণে কেশৱক সন্তুষ্ট কৰি বিষ্ণুৰ পৰম ধাম লাভ কৰায় বুলি ভক্তিভাৱে স্থাপন কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । तिथीनां निर्णयं वक्ष्ये प्राचश्चित्तविधिं तथा । श्रृणुष्व तन्मुनिश्रेष्ठ कर्मसिद्धिर्यतो भवेत् ॥ १ ॥
সনক ক’লে—মই তিথিৰ নিৰ্ণয় আৰু প্ৰায়শ্চিত্তৰ বিধিও ক’ম। হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, শুনা; ইয়াৰ দ্বাৰা কৰ্মসিদ্ধি লাভ হয়॥
Verse 2
श्रौतं स्मार्त्तं व्रतं दानं यच्चान्यत्कर्म वैदिकम् । अनिर्णीतासु तिथिषु न किंचित्फलति द्विज ॥ २ ॥
হে দ্বিজ! শ্ৰৌত কৰ্ম, স্মাৰ্ত আচাৰ, ব্ৰত, দান বা অন্য যিকোনো বৈদিক কৰ্ম—যদি তিথি সঠিকভাৱে নিৰ্ণীত নহয়, তেন্তে তাৰ একো ফল নাহে।
Verse 3
एकादश्यष्टमी षष्टी पौर्णमासी चतुर्द्दशी । अमावास्या तृतीया च ह्युपवासव्रतादिषु ॥ ३ ॥
উপবাস, ব্ৰত আদি অনুষ্ঠানত একাদশী, অষ্টমী, ষষ্ঠী, পূৰ্ণিমা, চতুৰ্দশী, অমাৱস্যা আৰু তৃতীয়া—এই তিথিসমূহ প্ৰশস্ত।
Verse 4
परविद्धाः प्रशस्ताः स्युर्न ग्राह्याः पूर्वसंयुताः । नागविद्धा तु या षष्टी शिवविद्धा तु सप्तमी ॥ ४ ॥
পৰবিদ্ধা (পৰদিনত প্ৰৱিষ্ট) তিথি প্ৰশস্ত; পূৰ্বসংযুক্ত (আগদিনৰ সৈতে যুক্ত) তিথি গ্ৰাহ্য নহয়। নাগবিদ্ধ ষষ্ঠী আৰু শিৱবিদ্ধ সপ্তমীও বর্জনীয়।
Verse 5
दशम्येकादशीविद्धा नोपोष्याः स्युः कदाचन । दर्शं च पौर्णमासीं च सत्पमीं पितृवासरम् ॥ ५ ॥
দশমী-বিদ্ধ (দশমীৰ সৈতে দোষিত) একাদশীত কেতিয়াও উপবাস নকৰিব। তদ্ৰূপ দৰ্শ (অমাৱস্যা), পূৰ্ণিমা, সপ্তমী আৰু পিতৃবাসৰতও উপবাস বর্জনীয়।
Verse 6
पूर्वविद्धं प्रकुर्वाणो नरकायोपद्यते । कृष्णपक्षे पूर्वविद्धां सत्पमीं च चतुर्दशीम् ॥ ६ ॥
পূৰ্ববিদ্ধ তিথিত কৰ্ম কৰিলে নৰকপ্ৰাপ্তি হয়। কিন্তু কৃষ্ণপক্ষত সপ্তমী আৰু চতুৰ্দশীক পূৰ্ববিদ্ধ ৰূপে গ্ৰহণ কৰি অনুষ্ঠান কৰা উচিত।
Verse 7
प्रशस्तां केचिदाहुश्च तृतीयां नवमीं तथा । व्रतादीनां तु सर्वेषां शुक्लपक्षो विशिष्यते ॥ ७ ॥
কিছুমানে তৃতীয়া আৰু নবমী তিথিক বিশেষ প্ৰশস্ত বুলে; আৰু সকলো ব্ৰত‑অনুষ্ঠানত শুক্লপক্ষকেই শ্ৰেষ্ঠ বুলি মানা হয়।
Verse 8
अपराह्णाच्च पूर्वोह्णं ग्राह्यं श्रेष्टत्तरं यतः । असंभवे व्रतादीनां यदि पौर्वाह्णिकी तिथिः ॥ ८ ॥
অপৰাহ্ণতকৈ পূৰ্বাহ্ণ গ্ৰহণীয়, কিয়নো সেয়াই শ্ৰেষ্ঠতৰ বুলি ধৰা হয়। যদি ব্ৰতাদিত সেয়া সম্ভৱ নহয়, তেন্তে পূৰ্বাহ্ণত পৰা তিথিখনেই গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
Verse 9
मुहूर्तद्वितयं ग्राह्यं भगवत्युदिते रवौ । प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या तिथिर्नक्तव्रते सदा ॥ ९ ॥
ভগৱান সূৰ্য উদিত হ’লে দুটা মুহূৰ্তকাল গ্ৰহণীয়। আৰু নক্তব্ৰতত সদায় প্ৰদোষলৈকে ব্যাপ্ত তিথিখনেই গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
Verse 10
उपोषितव्यं नक्षत्रं येनास्तं याति भास्करः । तिथिनक्षत्रसंयोगविहितव्रतकर्मणि ॥ १० ॥
তিথি‑নক্ষত্ৰ সংযোগে বিধিত ব্ৰত‑কৰ্মত, যি নক্ষত্ৰত ভাস্কৰ অস্ত যায়, সেই নক্ষত্ৰতেই উপবাস পালন কৰিব লাগে।
Verse 11
प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या त्वन्यथा निष्फलं भवेत् । अर्द्धरात्रादधो या तु नक्षत्रव्यापिनी तिथिः ॥ ११ ॥
প্ৰদোষলৈকে ব্যাপ্ত তিথিখনেই গ্ৰহণীয়; নতুবা কৰ্ম নিষ্ফল হয়। আৰু অর্ধৰাত্ৰিৰ পাছত ৰাতিৰ উত্তৰাৰ্ধত নক্ষত্ৰব্যাপী যি তিথি থাকে, তাকেই প্ৰমাণ বুলি গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
Verse 12
सैव ग्राह्या मुनिश्रेष्ट नक्षत्रविहितव्रते । यद्यर्द्धरात्रघगयोर्व्यात्पं नक्षत्रं तु दिनद्वये ॥ १२ ॥
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! নক্ষত্ৰ-নিয়ত ব্ৰতত সেই নক্ষত্ৰেই গ্ৰাহ্য; অর্ধৰাত্ৰি অতিক্ৰম কৰি যদি ই দুয়ো দিনত ব্যপ্ত হয়, তথাপি সেইটিকেই গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 13
तत्पुण्यं तिथिसंयुक्तं नक्षत्रं ग्राह्यमुच्यते । अर्द्धरात्रद्वये स्यातां नक्षत्रं च तिथिर्यदि ॥ १३ ॥
তিথিৰ সৈতে সংযুক্ত যি নক্ষত্ৰ, সেয়াই পুণ্য আৰু গ্ৰাহ্য বুলি কোৱা হয়। যদি নক্ষত্ৰ আৰু তিথি দুয়োটাই দুটা অর্ধৰাত্ৰি জুৰি ব্যপ্ত হয়, তেন্তে সিহঁতৰ সংযোগকালকেই বিধিত গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 14
क्षये पूर्वा प्रशस्ता स्याद्रृद्धौ कार्या तथोत्तरा । अर्ध्दरात्रद्वयव्यात्पा तिथिर्नक्षत्रसंयुता ॥ १४ ॥
তিথি ক্ষয় হ’লে পূৰ্বাংশ প্ৰশস্ত, আৰু তিথি বৃদ্ধি হ’লে উত্তৰাংশত কৰ্ম কৰা উচিত। নক্ষত্ৰ-সংযুক্ত হৈ দুটা অর্ধৰাত্ৰি জুৰি ব্যপ্ত তিথি মুহূৰ্ত-নিৰ্ণয়ত গণ্য।
Verse 15
ह्नासवृद्धिविशून्या चेत् ग्राह्यापूर्वा तथा परा । ज्येष्ठासंमिश्रितं मूलं रोहिणी वह्निंसंयुता ॥ १५ ॥
হ্ৰাস-ৱৃদ্ধি নথকা অৱস্থাত পূৰ্বা আৰু পৰ—দুয়ো নক্ষত্ৰই গ্ৰাহ্য। জ্যেষ্ঠাৰ সৈতে মিশ্ৰিত মূল আৰু বহ্নি-যোগযুক্ত ৰোহিণী বিশেষভাৱে বিবেচ্য।
Verse 16
मैत्रेण संयुता ज्येष्टा संतानादिविनाशिनी । ततः स्युस्तिथयः पुण्याः कर्मानुष्टानतो दिवा ॥ १६ ॥
মৈত্ৰ-যোগযুক্ত জ্যেষ্ঠা সন্তানাদি উপদ্ৰৱ নাশ কৰে। সেয়ে তাৰ পাছৰ তিথিসমূহ দিনত কৰ্মানুষ্ঠানৰ বাবে পুণ্যদায়ক হয়।
Verse 17
रात्रिव्रतेषु सर्वेषु रात्रियोगो विशिष्यते । तिथिर्नक्षत्रयोगेन या पुण्या परिकीर्तिता ॥ १७ ॥
ৰাতিত পালন কৰা সকলো ব্ৰতৰ মাজত ৰাত্ৰিযোগ বিশেষভাৱে শ্ৰেষ্ঠ বুলি মানা হয়। আৰু যি তিথি নক্ষত্ৰযোগে যুক্ত হৈ পুণ্য বুলি কীৰ্তিত, সেই তিথি মহাপুণ্যদায়িনী বুলি প্ৰশংসিত।
Verse 18
तस्यां तु तद्वतं कार्यं सैव कार्या विचक्षणैः । उदयव्यापिनी ग्राह्या श्रवणद्वादशी व्रते ॥ १८ ॥
সেই তিথিতেই সেই ব্ৰত কৰণীয়; বিচক্ষণসকলে সেই দিনেই ইয়াৰ অনুষ্ঠান কৰিব। শ্রৱণ-দ্বাদশী ব্ৰতত সূৰ্যোদয়লৈকে ব্যাপ্ত থকা (উদয়-ব্যাপিনী) দ্বাদশীকেই গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
Verse 19
सूर्येन्दुग्रहणे यावत्तावद् ग्राह्या जपादिषु । संक्रांतिषु तु सर्वासु पुण्यकालोनिगद्यते ॥ १९ ॥
সূৰ্য আৰু চন্দ্ৰগ্ৰহণত যিমান সময় গ্ৰহণ থাকে, সিমান সময় জপ আদি অনুষ্ঠানত গ্ৰহণীয়। তদ্ৰূপ সকলো সংক্রান্তিত পুণ্যকাল ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 20
स्नानदानजपादीनां कुर्वतामक्षय फलम् । तत्र कर्कटको ज्ञेयो दक्षिणायनसंक्रमः ॥ २० ॥
স্নান, দান, জপ আদি কৰাসকলৰ ফল অক্ষয় হয়। ইয়াত কর্কটক ৰাশিত সূৰ্যৰ প্ৰৱেশকেই দক্ষিণায়ন-সংক্রম বুলি জানিব লাগে।
Verse 21
पूर्वतो घटिकास्त्रिंशत्पुण्यकालं विदुर्बुधाः । वृषभे वृश्चिके चैव सिंहे कुम्भे तथैव च ॥ २१ ॥
বুধসকলে কয় যে আগৰ পৰা (পূৰ্বকালৰ পৰা) ত্ৰিশ ঘটিকা পুণ্যকাল। এই বিধি বৃষভ, বৃশ্চিক, সিংহ আৰু কুম্ভ ৰাশিতো প্ৰযোজ্য।
Verse 22
पूर्वमष्टमुहूर्तास्तु ग्राह्याः स्नानजपादिषु । तुलायां चैव मेषे च पूर्वतः परतस्तथा ॥ २२ ॥
স্নান, জপ আদি কৰ্মত দিনৰ প্ৰথম আঠ মুহূৰ্ত গ্ৰাহ্য। আৰু তুলা আৰু মেষ ৰাশিতো বিধি অনুসাৰে পূৰ্বতঃ পৰতঃ গণনা কৰিব লাগে।
Verse 23
ज्ञेया दशैव घटिका दत्तस्याक्षयतावहाः । कन्यायां मिथुने चैव मीने धनुषि च द्विज ॥ २३ ॥
হে দ্বিজ! জানি থোৱা, দানক অক্ষয় ফল দিয়া সময় ঠিক দহ ঘটিকা বুলি কোৱা হৈছে—বিশেষকৈ (চন্দ্ৰ) কন্যা, মিথুন, মীন বা ধনু ৰাশিত থাকিলে।
Verse 24
घटिकाः षोडश ज्ञेया परतः पुण्यदायिकाः । माकरं संक्रमं प्राहुरुत्तरायणसंज्ञकम् ॥ २४ ॥
সংক্রমৰ পাছৰ ষোল ঘটিকা বিশেষ পুণ্যদায়িনী বুলি জানিবা। সূৰ্যৰ মকৰত প্ৰৱেশক ঋষিসকলে ‘উত্তৰায়ণ’ নামৰ সংক্রম বুলি কয়।
Verse 25
परास्त्रिंशश्च घटिकाश्चत्वारिंशच्च पूर्ववत् । आदित्यशीतकिरणौ ग्राह्यावस्तंगतौ यदि ॥ २५ ॥
ইয়াৰ উপৰিও, পূৰ্ববৎ ছত্রিশ আৰু চল্লিশ ঘটিকাও গণ্য। সূৰ্য আৰু শীতকিৰণ চন্দ্ৰ যদি অস্ত যায়, তেন্তে সেই অনুসাৰে সময়মান গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
Verse 26
स्नात्वा भुंजीत विप्रेंद्र परेद्युः शुद्धमंडलम् । दृष्टचंद्रा सिनीवाली नष्टचंद्रा कुहूः स्मृता ॥ २६ ॥
হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ! স্নান কৰি পৰদিনা, যেতিয়া চন্দ্ৰমণ্ডল শুদ্ধ থাকে তেতিয়া ভোজন কৰিব লাগে। যি দিন চন্দ্ৰ দেখা যায় সেয়া ‘সিনীৱালী’, আৰু যি দিন চন্দ্ৰ নেদেখা যায় সেয়া ‘কুহূ’ বুলি স্মৃত।
Verse 27
अमावास्या द्विधा प्रोक्ता विद्वद्भिर्धर्मालिप्सुभिः । सिनीवालीं द्विजैर्ग्राह्या साग्निकैः श्राद्धकर्मणि ॥ २७ ॥
ধৰ্ম ৰক্ষা কৰিব খোজা বিদ্বানসকলে অমাৱস্যাক দুটা প্ৰকাৰ বুলি কৈছে। শ্ৰাদ্ধকর্মত অগ্নি ধাৰণ কৰা দ্বিজসকলে সিনীৱালী অমাৱস্যাই গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
Verse 28
कहूः स्त्रीभिस्तथा शूद्रैरपि वानग्रिकैस्तथा । अपराह्णद्वयव्यापिन्यमावास्यातिथिर्यदि ॥ २८ ॥
কোৱা হৈছে—স্ত্ৰী, শূদ্ৰ আৰু বনবাসীয়েও তেতিয়াই পালন কৰিব, যেতিয়া অমাৱস্যা তিথি অপৰাহ্ণৰ দুয়ো ভাগ জুৰি ব্যাপি থাকে।
Verse 29
क्षये पूर्वा तु कर्त्तव्या वृद्धौ कार्या तथोत्तरा । अमावास्या प्रतीता चेन्मध्याह्णात्परतो यदि ॥ २९ ॥
তিথি ক্ষয় হলে পূৰ্বদিন গ্ৰহণীয়, আৰু তিথি বৃদ্ধি হলে পৰদিন গ্ৰহণীয়। যদি অমাৱস্যা মধ্যাহ্নৰ পিছতহে প্ৰতীয়মান হয়, তেন্তে সেই অনুসাৰে (পৰদিন) নিৰ্ণয় কৰিব লাগে।
Verse 30
भूतविद्धेति विख्यातास्रद्भिः शास्त्रविशारदैः । अत्यंतक्षयपक्षे तु परेद्युर्नापराह्णगा ॥ ३० ॥
শাস্ত্ৰবিশাৰদ শ্ৰদ্ধালুসকলৰ মাজত ই ‘ভূতবিদ্ধা’ নামে প্ৰসিদ্ধ। কিন্তু অতি ক্ষয় অৱস্থাত ই পৰদিন পালনীয়—সেই দিনৰ অপৰাহ্ণত নহয়।
Verse 31
तत्र ग्राह्या सिनीवाली सायाह्नव्यापिनी तिथिः । अर्वाचीनक्षये चचैव सायाह्नव्यापिनी तथा ॥ ३१ ॥
সেই প্ৰসঙ্গত সায়াহ্নলৈকে ব্যাপি থকা সিনীৱালী তিথিয়েই গ্ৰহণীয়। তিথি যদি আগতেই ক্ষয় হয়, তেন্তেও সায়াহ্ন-ব্যাপ্তি অনুসাৰেই তাক গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
Verse 32
सिनीवाली परा ग्राह्या सर्वथा श्राद्धकर्मणि । अत्यंततिथिवृद्धौ तु भूतविद्धां परित्यजेत् ॥ ३२ ॥
শ্ৰাদ্ধকর্মত সদায় সিনীৱালী তিথিকেই শ্ৰেষ্ঠ বুলি গ্ৰহণ কৰিব লাগে। কিন্তু তিথিৰ অত্যধিক বৃদ্ধি হ’লে ভূতবিদ্ধা (অশুভ কালদ্বারা বিদ্ধ) তিথি পৰিত্যাগ কৰা উচিত।
Verse 33
ग्राह्या स्यादपराह्णस्था कुहूः पैतृककर्मणि । यथार्वाचीनवृद्धौ तु संत्याज्या भूतसंयुताः ॥ ३३ ॥
পৈতৃক কৰ্মত কুহূ তিথি তেতিয়াই গ্ৰহণীয় যেতিয়া ই অপৰাহ্ণত থাকে। কিন্তু আৰ্বাচীন-বৃদ্ধি (সদ্যপ্ৰয়াতৰ উদ্দেশ্যে) ক্ষেত্ৰত ভূতসংযুক্ত (অশুভ-স্পৰ্শিত) তিথি ত্যাগ কৰা উচিত।
Verse 34
परेद्युर्विबुधश्रेष्टैः कुहूर्ग्राह्या पराह्णगा । मध्याह्नद्वितये व्यात्पा ह्यमावास्या तिथिर्यदि ॥ ३४ ॥
হে বিদ্বৎশ্ৰেষ্ঠ! যদি অমাৱস্যা তিথি দ্বিতীয় মধ্যাহ্নলৈকে ব্যাপ্ত হয়, তেন্তে অপৰাহ্ণস্থিত কুহূ তিথি পূৰ্বদিনে (পরিদ্যুঃ) গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
Verse 35
तत्रेच्छया च संग्राह्या पूर्वा वाथ पराथवा । अन्वाधानं प्रवक्ष्यामि संतः संपूर्णवर्वणि ॥ ३५ ॥
সেই প্ৰসঙ্গত ইচ্ছানুসাৰে পূৰ্ববিধি বা পৰবিধি—যিকোনোটা গ্ৰহণ কৰিব পাৰি। এতিয়া, হে সম্পূৰ্ণ সদাচাৰী সজ্জনসকল, মই অন্বাধান-বিধি বৰ্ণনা কৰোঁ।
Verse 36
प्रतिपद्दिवसे कुर्याद्यागं च मुनिसत्तम । पर्वणो यश्चतुर्थांश आद्याः प्रतिपदस्त्रयः ॥ ३६ ॥
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! প্ৰতিপদা দিনত যাগ (পূজা-হোম) কৰা উচিত। পৰ্ব-সম্পৰ্কীয় অনুষ্ঠানৰ চতুৰ্থাংশ অংশ হৈছে প্ৰতিপদাৰ প্ৰথম তিনিদিন।
Verse 37
यागकालः स विज्ञेयः प्रातरुक्तो मनीषिभिः । मध्याह्नद्वितये स्याताममावास्या च पूर्णिमा ॥ ३७ ॥
যাগৰ উপযুক্ত কাল প্ৰাতঃকাল বুলি মুনিসকলে কৈছে। অমাৱস্যা আৰু পূৰ্ণিমা দুয়োটা মধ্যাহ্নৰ দুটা পৰ্বত পালনীয়।
Verse 38
परेद्युरेव विप्रेंद्र सद्यः कालो विधीयते ॥ ३८ ॥
হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ! বিধি অনুসাৰে কাল নিৰ্ধাৰিত হয়—পৰেদ্যুঃ (পৰদিন) বা সદ્યঃ (তৎক্ষণাৎ)।
Verse 39
पूर्वद्वये परेद्युः स्यात्संगवात्परतो मनीषिभिः । सद्यः कालः परेद्युः स्याज्ज्ञेयमेवं तिथिक्षये ॥ ३९ ॥
তিথিক্ষয় হ’লে মুনিসকলে কয়—প্ৰথম দুটা ভাগত ‘পৰেদ্যুঃ’ (পৰদিন) গ্ৰহণীয়; কিন্তু সংগৱৰ পিছত ‘সദ്യঃ’ কালো পৰদিনৰ বুলি বুজিব লাগে।
Verse 40
सर्वैरेकादशी ग्राह्या दशमीपरिवर्जिता । दशमीसंयुता हंतिपुण्यं जन्मत्रयार्जितम् ॥ ४० ॥
সকলোৰে বাবে দশমীৰ সংযোগবিহীন একাদশীহে গ্ৰহণীয়। দশমীযুক্ত একাদশী তিন জন্মত অৰ্জিত পুণ্যো নাশ কৰে।
Verse 41
एकादशी कलामात्रा द्वादश्यां तु प्रतीयते । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति चेत्सा परा स्मृता ॥ ४१ ॥
যদি একাদশী কেৱল কলামাত্ৰ হৈ দ্বাদশীত প্ৰত্যক্ষ হয়, আৰু দ্বাদশী ত্ৰয়োদশীলৈকে থাকে, তেন্তে সেই দ্বাদশীয়েই ‘পৰা’ (শ্ৰেষ্ঠ/নিৰ্ণায়ক) বুলি স্মৃত।
Verse 42
संपूर्णैकादशी शुद्धा द्वादश्यां च प्रतीयते । त्रयोदशी च रात्र्यंते तत्र वक्ष्यामि निर्णयम् ॥ ४२ ॥
একাদশী সম্পূৰ্ণ আৰু শুদ্ধ হ’লে তাক দ্বাদশীৰ সৈতে সংযুক্ত বুলি বুজিব লাগে। আৰু যদি সেয়া ত্ৰয়োদশীৰ ৰাতিৰ অন্তলৈকে বিস্তাৰিত হয়, তেন্তে সেই বিষয়ে মই যথাযথ নিৰ্ণয় ক’ম।
Verse 43
पूर्वा गृहस्थैः सा कार्य्या ह्युत्तरा यतिभिस्तथा । गृहस्थाः सिद्धिमिच्छंति यतो मोक्षं यतीश्वराः ॥ ४३ ॥
পূৰ্ব বিধি গৃহস্থসকলে পালন কৰিব লাগে, আৰু উত্তৰ বিধি যতিসকলে তদ্ৰূপ। গৃহস্থসকলে সিদ্ধি আৰু কল্যাণ কামনা কৰে, কিন্তু যতীশ্বৰসকলে মোক্ষকেই কামনা কৰে।
Verse 44
द्वादश्यां तु कलायां वा यदि लभ्येत पारणा । तदानीं दशमीविद्धाप्युपोष्यैकादशी तिथिः ॥ ४४ ॥
দ্বাদশীত—অতি সৰু অংশতো—যদি পাৰণা সম্ভৱ হয়, তেন্তে সেই সময় দশমী-বিদ্ধ হলেও একাদশী তিথিত উপবাস পালন কৰিব লাগে।
Verse 45
शुल्के वा यदि वा कृष्णे भवेदेकादशीद्वयम् । गृहस्थानां तु पूर्वोक्ता यतीनामुत्तरा स्मृता ॥ ४५ ॥
শুক্ল বা কৃষ্ণ পক্ষত যদি একাদশী দুটা হয়, তেন্তে গৃহস্থসকলৰ বাবে আগৰটোৱেই বিধেয়, আৰু যতিসকলৰ বাবে পাছৰটোৱেই স্মৃত নিয়ম।
Verse 46
द्वादश्यां विद्यते किंचिद्दशमीसंयुता यदि । दिनक्षये द्वितीयैव सर्वेषां परिकीर्तितां ॥ ४६ ॥
দ্বাদশীত যদি দশমীৰ সৈতে সামান্যও সংযোগ থাকে, তেন্তে দিনৰ অন্তত সকলোৰে বাবে কেৱল ‘দ্বিতীয়’টোৱেই (পাছৰ তিথি) ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 47
विद्धाप्येकादशी ग्राह्या परतो द्वादशी न चेत् । अविद्धापि निषिद्धैव परतो द्वादशी यदि ॥ ४७ ॥
একাদশী ‘বিদ্ধ’ হলেও, পৰদিন দ্বাদশী নাথাকিলে তাক গ্ৰহণ কৰিব লাগে। কিন্তু পৰদিন দ্বাদশী থাকিলে, ‘অবিদ্ধ’ একাদশীও নিষিদ্ধ।
Verse 48
एकादशी द्वादशी च रात्रघिशेषे त्रयोदशी । द्वादशद्वादशीपुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणे ॥ ४८ ॥
যেতিয়া ব্ৰত একাদশী-দ্বাদশীলৈ বিস্তৃত হয় আৰু দ্বাদশীত ৰাত্ৰিৰ অতি অলপ অংশহে অৱশিষ্ট থাকে, ফলত ত্ৰয়োদশীৰ স্পৰ্শ হয়—তেতিয়া ত্ৰয়োদশীত পাৰণ কৰিলে দ্বাদশীৰ পুণ্য লাভ হয়।
Verse 49
एकादशी कलामात्रा विद्यते द्वादशीदिने । द्वादशी च त्रयोदश्यां नास्ति वा विद्यतेऽथवा ॥ ४९ ॥
যদি দ্বাদশীৰ দিন একাদশী কেৱল ক্ষণমাত্ৰ থাকে, আৰু ত্ৰয়োদশীৰ সাপেক্ষে দ্বাদশী নাথাকে—অথবা অতি অলপ থাকে—তেন্তে তিথিক্ষয় বিধি অনুসৰি ব্ৰত নিৰ্ণয় কৰিব লাগে।
Verse 50
विद्वाप्येकादशी तत्र पूर्वा स्याद्गृहणां तदा । यदिभिश्चोत्तरा ग्राह्या ह्यवीराभिस्तथैव च ॥ ५० ॥
সেই অৱস্থাত নিয়ম জনা থাকিলেও গৃহস্থসকলে পূৰ্বৱৰ্তী একাদশীহে পালন কৰিব লাগে। কিন্তু যতিসকলৰ বাবে উত্তৰৱৰ্তী একাদশী গ্ৰাহ্য; বিধৱাসকলৰ বাবেও তেনেদৰে।
Verse 51
संपूर्णैकादशी शुद्धा द्वादश्यां नास्ति किंचन । द्वादशी च त्रयोदशयामस्ति तत्र कथं भवेत् ॥ ५१ ॥
যেতিয়া একাদশী সম্পূৰ্ণ আৰু শুদ্ধ, আৰু দ্বাদশীৰ লেশমাত্ৰ স্পৰ্শো নাই, তথাপি ত্ৰয়োদশীৰ যামত দ্বাদশী থাকে—তেন্তে তাত ব্ৰত-নিৰ্ণয় কেনেকৈ হ’ব?
Verse 52
पूर्वा गृहस्थैः कार्यात्र यतिभिश्चोत्तरा तिथिः । उपोष्यैव द्वितीयेति केचिदाहुश्च भक्तितः ॥ ५२ ॥
ইয়াত গৃহস্থসকলে পূৰ্ব তিথি পালন কৰিব লাগে, আৰু যতিসকলে উত্তৰ তিথি। কিছুমান ভক্ত ভক্তিভাৱে কয়—দ্বিতীয় দিনতেই উপবাস কৰি ব্ৰত কৰা উচিত।
Verse 53
एकादशी यदाविद्धा द्वादश्यां न प्रतीयते । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति तत्रैव चापरे ॥ ५३ ॥
যেতিয়া একাদশী তিথি ‘বিদ্ধ’ হৈ দ্বাদশীত বুলি গ্ৰহণ নকৰা হয়, আৰু দ্বাদশীও ত্ৰয়োদশীলৈকে বিস্তাৰিত হয়—তেতিয়া সেই অৱস্থাত কিছুমান আচার্য ভিন্ন বিধান কয়।
Verse 54
उपोष्या द्वादशी शुद्धा सर्वैरेव न संशयः । केचिदाहुश्च पूर्वां तु तन्मतं न समंजसम् ॥ ५४ ॥
শুদ্ধ দ্বাদশীয়েই উপবাসৰ তিথি—ইয়াত সকলোৰে সন্দেহ নাই। কিছুমানে পূৰ্ব তিথি কয়, কিন্তু সেই মত সমঞ্জস নহয়।
Verse 55
संक्रातौ रविवारे च पातग्रहणयोस्तथा । पारणं चोपवासं च न कुर्यात्पुत्रवान्गृही ॥ ५५ ॥
সংক্রান্তি, দেওবাৰ, লগতে গ্ৰহণ আৰু পাত-কালত পুত্ৰবান গৃহস্থে ন পাৰণ কৰিব, ন উপবাস ধৰিব।
Verse 56
अर्केऽह्नि पर्वरारौ च चतुर्दश्यष्टमी दिवा । एकादश्यामहोरात्रं भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत् ॥ ५६ ॥
দেওবাৰৰ দিন, পৰ্ব-ৰাত্ৰিত, চতুৰ্দশী বা অষ্টমীৰ দিনত, বা একাদশীৰ দিন-ৰাতি ভোজন কৰিলে—চান্দ্ৰায়ণ প্ৰায়শ্চিত্ত পালন কৰিব লাগে।
Verse 57
आदित्यग्रहणे प्राप्ते पूर्वयामत्रये तथा । नाद्याद्वै यदि भुंजीत सुरापेन समो भवेत् ॥ ५७ ॥
সূৰ্যগ্ৰহণৰ সময়ত আৰু তাৰ আগৰ তিন প্ৰহৰত আহাৰ নকৰিব; যদি কোনোবাই আহাৰ কৰে, তেন্তে সি সুৰাপানকাৰীৰ সমান হয়।
Verse 58
अन्वाधानेष्टिमध्ये तु ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः । प्रायश्चित्तं मुनिश्रेष्ट कर्त्तव्यं तत्र याज्ञिकैः ॥ ५८ ॥
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! অন্বাধান ইষ্টিৰ মাজত যদি চন্দ্ৰ বা সূৰ্যগ্ৰহণ ঘটে, তেন্তে তাত যজ্ঞ সম্পাদন কৰা ঋত্বিজসকলে নিৰ্দিষ্ট প্ৰায়শ্চিত্ত কৰিব লাগে।
Verse 59
चद्रोपरागे जुहुयाद्दशमे सोम इत्यृचा । आप्यायस्व ऋचा चैव सोमपास्त इति द्विज ॥ ५९ ॥
হে দ্বিজ! চন্দ্ৰগ্ৰহণৰ সময়ত দশম অংশ/ক্ষণত ‘সোম’ৰে আৰম্ভ হোৱা ঋচাৰে আহুতি দিয়া; লগতে ‘আপ্যায়স্ব’ ঋচা পাঠ কৰি ‘সোমপাস্ত’ ভাবেও হোম কৰা।
Verse 60
सूर्योपरागे जुहुयादुदुत्यं जातवेदसम् । आसत्येंनोद्वयं चैव त्रयोमंत्रा उदाहृताः ॥ ६० ॥
সূৰ্যগ্ৰহণৰ সময়ত ‘উদু ত্যং’ মন্ত্রে আৰু ‘জাতবেদসম্’ (অগ্নি) মন্ত্রে আহুতি দিয়া; লগতে ‘আ সত্যে’ আৰু ‘অন্ন’ বিষয়ক দুটা মন্ত্রো বিধেয়—এই কৰ্মৰ বাবে তিন মন্ত্রসমষ্টি কোৱা হৈছে।
Verse 61
एवं तिथिं विनिश्चित्य स्मृतिमार्गेण पंडितः । यः करोति व्रतादीनि तस्य स्यादक्षयं फलम् ॥ ६१ ॥
এইদৰে তিথি নিশ্চিত কৰি স্মৃতিমাৰ্গ অনুসাৰে যি পণ্ডিত ব্রত আদি পালন কৰে, তাৰ ফল অক্ষয় হয়।
Verse 62
वेदप्रणिहितो धर्मो धर्मैस्तुष्यति केशवः । तस्माद्धर्मपरा यांति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ६२ ॥
বেদে নিৰ্দেশিত ধৰ্মেই ধৰ্ম; তেনে ধৰ্মকৰ্মে কেশৱ সন্তুষ্ট হয়। সেয়ে ধৰ্মপৰায়ণ জন বিষ্ণুৰ পৰম পদ লাভ কৰে॥
Verse 63
धर्मान्ये कर्त्तुमिच्छंति ते वै कृष्णस्वरुपिणः । तस्मात्तांस्तु भवव्याधिः कदाचिन्नैव बाधते ॥ ६३ ॥
যিসকলে ধৰ্ম আচৰণ কৰিব বিচাৰে, তেওঁলোক নিশ্চয় কৃষ্ণস্বৰূপ। সেয়ে সংসাৰ-ব্যাধি তেওঁলোকক কেতিয়াও বাধা নিদিয়ে॥
Frequently Asked Questions
Because the chapter frames tithi as the governing temporal ‘adhikāra’ for Vedic action: if the rite is performed on an improperly ascertained tithi, its phala is nullified, regardless of the act’s external correctness.
As a general rule, paraviddhā (tithi ‘piercing’ into the next day) is praised, while pūrvasaṃyutā/pūrvaviddhā is rejected—though the chapter notes specific exceptions (e.g., in kṛṣṇa-pakṣa for Saptamī and Caturdaśī).
It prioritizes a ‘pure’ Ekādaśī free from Daśamī influence, but introduces hierarchy based on pāraṇā availability and tithi-pervasion: householders generally take the earlier Ekādaśī when two occur, renunciants the later; and if pāraṇā on Dvādaśī is obtainable even briefly, the fast may still be kept with nuanced exceptions.
Saṅkrānti is assigned an auspicious window measured in ghaṭikās that varies by rāśi; acts like bathing, gifting, and japa within that window yield imperishable merit, linking astronomical transition to dharmic opportunity.
One should avoid eating during the eclipse and the three watches before it, undertake japa/observances through the eclipse duration, and (for ritualists) perform homa with specified Vedic mantras—distinct sets for lunar vs solar eclipses—along with expiation if an eclipse interrupts Anvādhāna iṣṭi.