Dvādaśī-vrata: Month-by-month Viṣṇu Worship and the Year-End Udyāpana
সূতে কথাৰ ধাৰাবাহিকতা স্থাপন কৰাৰ পাছত, পূৰ্বোক্ত গঙ্গা-মাহাত্ম্যত অনুপ্ৰাণিত নাৰদে সনকক সোধে—যি হৰি-ব্ৰত বিষ্ণুক সন্তুষ্ট কৰে আৰু প্ৰবৃত্তি-নিবৃত্তিৰ সমন্বয় ঘটায়। সনকে শুক্লপক্ষৰ দ্বাদশীত মাৰ্গশীৰ্ষৰ পৰা কাৰ্তিকলৈ মাহে-মাহে দ্বাদশী-ব্ৰতচক্ৰ বৰ্ণনা কৰে—উপবাস, শুচিতা-নিয়ম, নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ দুধাদি অভিষেক, কেশৱ-নাৰায়ণ-মাধৱ-গোবিন্দ-ত্রিবিক্ৰম-ৱামন-শ্ৰীধৰ-হৃষীকেশ-পদ্মনাভ- দামোদৰ আদি নামমন্ত্ৰ, ১০৮ আহুতিৰ হোম, জাগৰণ আৰু তিল, কৃশৰা, চাউল, গম, মধু, অপূপ, বস্ত্ৰ, সোণ আদি দান। শেষত মাৰ্গশীৰ্ষ কৃষ্ণ দ্বাদশীত বাৰ্ষিক উদ্যাপন—মণ্ডপ নিৰ্মাণ, সৰ্বতোভদ্ৰ চিত্ৰ, বাৰটা কুম্ভ, লক্ষ্মী-নাৰায়ণ প্ৰতিমা বা সমমূল্য, পঞ্চামৃত অভিষেক, পুৰাণ-শ্ৰৱণ, বৃহৎ তিল-হোম, বাৰজন ব্ৰাহ্মণক ভোজন আৰু আচাৰ্যক দান। ফলশ্ৰুতি পাপনাশ, বংশোন্নতি, ইষ্টসিদ্ধি আৰু বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি; শ্ৰৱণ/পাঠ কৰিলেও বাজপেয়-সম পুণ্য লাভ হয় বুলি কয়।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । साधु सूत महाभाग त्वयातिकरुणात्मना । श्रावितं सर्वपापघ्नं गङ्गामाहात्म्यमुत्तमम् ॥ १ ॥
ঋষিসকলে ক’লে— সাধু, হে সূত মহাভাগ! অতি কৰুণ হৃদয়ে তুমি আমাক সৰ্বপাপহৰ গঙ্গাৰ উত্তম মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ কৰাইছা।
Verse 2
श्रुत्वा तु गङ्गामाहात्म्यं नारदो देवदर्शनः । किं पप्रच्छ पुनः सूत सनकं मुनिसत्तमम् ॥ २ ॥
গঙ্গামাহাত্ম্য শ্ৰৱণ কৰি দেবদৰ্শন নাৰদে, হে সূত, মুনিশ্ৰেষ্ঠ সনকক পুনৰ কি সুধিছিল?
Verse 3
सूत उवाच । श्रृणुध्वमृषयः सर्वे नारदेन सुरर्षिणा । पृष्टं पुनर्यथा प्राह प्रवक्ष्यामि तथैव तत् ॥ ३ ॥
সূত ক’লে—হে সকলো ঋষিগণ, দেৱর্ষি নাৰদক পুনৰ যি সোধা হৈছিল, তেওঁ যিদৰে উত্তৰ দিছিল, তেনেদৰেই মই যথাযথ ক’ম।
Verse 4
नानाख्यानेतिहासाड्यं गङ्गामाहात्म्यमुत्तमम् । श्रुत्वा ब्रह्मसुतो भूयः पृष्टवानिदमादरात् ॥ ४ ॥
নানান আখ্যান আৰু প্ৰাচীন ইতিহাসে সমৃদ্ধ গংগাৰ অতি উত্তম মাহাত্ম্য শুনি ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰে পুনৰ আদৰে এই প্ৰশ্ন সুধিলে।
Verse 5
नारद उवाच । अहोऽतिधन्यं सुकृतैकसारं श्रुतं मया पुण्यमसंवृतार्थम् । गाङ्गेयमाहात्म्यमघप्रणाशि त्वत्तो मुने कारुणिकादभीष्टम् ॥ ५ ॥
নাৰদ ক’লে—আহা! মই অতি ধন্য। হে কৰুণাময় মুনি, আপোনাৰ পৰা মই পুণ্যময় সুকৃতৰ সাৰ—গংগাৰ মাহাত্ম্য শুনিলোঁ; ই পাপ নাশ কৰে আৰু ইষ্টফল দিয়ে।
Verse 6
ये साधवः साधु भजन्ति विष्णुं स्वार्थं परार्थं च यतन्त एव । नानोपदेशैः सुविमुग्धचित्तं प्रबोधयन्ति प्रसभं प्रसन्नम् ॥ ६ ॥
যিসকল সত্য সাধু বিধিপূৰ্বক বিষ্ণুৰ ভজন কৰে, তেওঁলোকে নিজৰ আৰু পৰৰ মঙ্গলৰ বাবে নিৰন্তৰ চেষ্টা কৰে; নানাবিধ উপদেশে তেওঁলোকে মোহগ্ৰস্ত চিত্তক দৃঢ়ভাৱে জাগাই শান্ত-প্ৰসন্ন কৰে।
Verse 7
ततः समाख्याहि हरेर्व्रतानि कृतैश्च यैः प्रीतिमुपैति विष्णुः । ददाति भक्तिं भजतां दयालुर्मुक्तिस्तु तस्या विदिता हि दासी ॥ ७ ॥
সেয়ে হৰিৰ ব্ৰতসমূহ বৰ্ণনা কৰক; যিবোৰ পালন কৰিলে বিষ্ণু প্ৰীত হয়। দয়ালু প্ৰভু ভজনকাৰীক ভক্তি দান কৰে, আৰু মুক্তি সেই ভক্তিৰ দাসী বুলিয়েই প্ৰসিদ্ধ।
Verse 8
ददाति मुक्तिं भजतां मुकुन्दो व्रतार्चनध्यानपरायणानाम् । भक्तानुसेवासु महाप्रयासं विमृश्य कस्यापि न भक्तियोगम् ॥ ८ ॥
ব্ৰত, অৰ্চনা আৰু ধ্যানত পৰায়ণ হৈ যিসকলে মুকুন্দক ভজে, মুকুন্দ তেওঁলোকক মুক্তি দান কৰে। ভক্তসেৱাত থকা মহাপ্ৰয়াস বিবেচনা কৰি ভক্তিযোগক ‘আন কাৰো’ বা হীন বুলি অৱজ্ঞা নকৰিবা॥ ৮ ॥
Verse 9
प्रवृत्तं च निवृत्तं च यत्कर्म हरितो षणम् । तदाख्याहि मुनिश्रेष्ठ विष्णुभक्तोऽसि मानद ॥ ९ ॥
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! হৰিক তুষ্ট কৰা যি কৰ্ম—প্ৰবৃত্তি-মাৰ্গৰো আৰু নিবৃত্তি-মাৰ্গৰো—সেয়া মোক কওক। আপুনি বিষ্ণুভক্ত, হে মানদ!॥ ৯ ॥
Verse 10
सनक उवाच । साधु साधु मुनिश्रेष्ट भक्तस्त्वं पुरुषोत्तमेः । भूयो भूयो यतः पुच्छेश्चरित्रं शार्ङ्गधन्वनः ॥ १० ॥
সনক ক’লে—সাধু, সাধু, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! তুমি পুৰুষোত্তমৰ সত্য ভক্ত। যিহেতু তুমি পুনঃপুনঃ শাৰ্ঙ্গধন্বাৰ চৰিত্ৰ সুধিছা, সেয়ে মই ক’ম॥ ১০ ॥
Verse 11
व्रतानि ते प्रवक्ष्यामि लोकोपकृतिमन्ति च । प्रसीदति हरिर्यैस्तु प्रयच्छत्यभयं तथा ॥ ११ ॥
মই তোমাক লোকোপকাৰী সেই ব্ৰতসমূহ ক’ম। যিবোৰৰ অনুষ্ঠানত হৰি প্ৰসন্ন হয় আৰু তদ্ৰূপ অভয় দান কৰে॥ ১১ ॥
Verse 12
यस्य प्रसन्नो भगवान्यज्ञलिङ्गो जनार्दनः । इहामुत्र सुखं तस्य तपोवृद्धिश्च जायते ॥ १२ ॥
যাৰ ওপৰত যজ্ঞলিঙ্গ ভগৱান জনাৰ্দন প্ৰসন্ন হয়, তাৰ ইহলোক আৰু পৰলোক দুয়োতে সুখ হয়, আৰু তাৰ তপস্যাও বৃদ্ধি পায়॥ ১২ ॥
Verse 13
येन केनाप्युपायेन हरिपूजापरायणाः । प्रयान्ति परमं स्थानमिति प्राहुर्महर्षयः ॥ १३ ॥
যিকোনো উপায়ে হৰি-পূজাত সম্পূৰ্ণ পৰায়ণ হোৱা ভক্তসকলে পৰম ধাম লাভ কৰে—এইদৰে মহর্ষিসকলে কৈছে।
Verse 14
मार्गशीर्षे सिते पक्षे द्वादश्यां जलशायिनम् । उपोषितोऽर्चयेत्सम्यङ् नरः श्रद्धासमन्वितः ॥ १४ ॥
মাৰ্গশীৰ্ষ মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ দ্বাদশীত উপবাস কৰি, শ্ৰদ্ধাসহিত নৰে জলশায়ী ভগৱান বিষ্ণুক বিধিপূৰ্বক অৰ্চনা কৰিব।
Verse 15
स्नात्वा शुक्लाम्बरधरो दन्तधावनपूर्वकम् । गन्धपुष्पाक्षतैर्धूपै र्दीपैर्नैवेद्यपूर्वकैः ॥ १५ ॥
স্নান কৰি শ্বেত বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, প্ৰথমে দন্তধাৱন কৰি, তাৰ পিছত গন্ধ, পুষ্প, অক্ষত, ধূপ, দীপ আৰু নৈবেদ্য আদিৰে পূজা কৰিব।
Verse 16
वाग्यतो भक्तिभावेन मुनिश्रेष्टार्चयेद्धरिम् । केशवाय नमस्तुभ्यमिति विष्णुं च पूजयेत् ॥ १६ ॥
বাক্ সংযত কৰি ভক্তিভাৱে মুনিশ্ৰেষ্ঠে হৰিক অৰ্চনা কৰিব; ‘কেশৱ, তোমাক নমস্কাৰ’ বুলি কৈ বিষ্ণুক পূজা কৰিব।
Verse 17
अष्टोत्तरशतं हुत्वा वन्हौ घृततिलाहुतीः । रात्रौ जागरणं कुर्याच्छालग्रामसमीपतः ॥ १७ ॥
পবিত্ৰ অগ্নিত ঘৃত আৰু তিলৰ একশ আঠ আহুতি দি, শালগ্ৰামৰ ওচৰত ৰাতি জাগৰণ কৰিব।
Verse 18
स्नापयेत्प्रस्थपयसा नारायणमनामयम् । गीतैर्वाद्यैश्च नैवेद्यैर्भक्ष्यैर्भोज्यैश्च केशवम् ॥ १८ ॥
প্ৰস্থ-পরিমাণ গাখীৰে নিৰাময় নাৰায়ণক স্নান কৰাই, গীত-বাদ্যসহ ভক্ষ্য-ভোজ্য নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰি কেশৱৰ পূজা কৰিব লাগে।
Verse 19
त्रिकालं पूजयेद्भक्त्या महालक्ष्म्या समन्वितम् । पुनः कल्ये समुत्थाय कृत्वा कर्म यथोचितम् ॥ १९ ॥
ভক্তিৰে মহালক্ষ্মীসহ ভগৱানক দিনৰ তিন সন্ধিক্ষণে পূজা কৰিব লাগে; তাৰপিছত পুনৰ প্ৰভাতে উঠি যথোচিত কৰ্তব্যকর্ম কৰিব লাগে।
Verse 20
पूर्ववत्पूजयेद्वेवं वाग्यतो नियतः शुचिः । पायसं घृतसंमिश्रं नालिकेरफलान्वितम् ॥ २० ॥
পূৰ্বৰ দৰে, বাক্-সংযমী, নিয়মনিষ্ঠ আৰু শুচি হৈ পূজা কৰিব লাগে; ঘিউ-মিশ্ৰিত পায়স আৰু নাৰিকলফলসহ নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 21
मन्त्रेणानेन विप्राय दद्याद्भक्त्या सदक्षिणम् । केशवः केशिहा देवः सर्वसंपत्प्रदायकः ॥ २१ ॥
এই মন্ত্ৰেৰে ভক্তিসহ ব্ৰাহ্মণক যথোচিত দান আৰু দক্ষিণা দিব লাগে; কিয়নো কেশীহা দেব কেশৱে সকলো সম্পদ প্ৰদান কৰে।
Verse 22
परमान्नप्रदानेन मम स्यादिष्टदायकः । ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाच्छक्तितो बन्धुभिः सह ॥ २२ ॥
শ্ৰেষ্ঠ অন্ন দান কৰিলে সি মোৰ বাবে ইষ্টদাতা হয়; তাৰপিছত সামৰ্থ্য অনুসাৰে আত্মীয়-বন্ধুসহ ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব লাগে।
Verse 23
नारायण परो भूत्वा स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः । इति यः कुरुते भक्त्या केशवार्चनमुत्तमम् ॥ २३ ॥
নাৰায়ণ-পরায়ণ হৈ আৰু বাক্সংযম পালন কৰি, নিজে নিয়মমতে আহাৰ গ্ৰহণ কৰিব। যি এইদৰে ভক্তিভাৱে কেশৱৰ উত্তম অৰ্চনা কৰে, তাৰ পূজা সত্যই শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 24
स पौंडरीकयज्ञस्य फलमष्टगुणं लभेत् । पौषमासे सिते पक्षे द्वादश्यां समुपोषितः ॥ २४ ॥
পৌষ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ দ্বাদশীত যি সম্পূৰ্ণ উপবাস কৰে, সি পৌণ্ডৰীক যজ্ঞৰ ফল অষ্টগুণ লাভ কৰে।
Verse 25
नमो नारायणायेति पूजयेत्प्रयतो हरिम् । पयसा स्नाप्य नैवेद्यं पायसं च समर्पयेत् ॥ २५ ॥
‘নমো নাৰায়ণায়’ জপ কৰি একাগ্ৰভাৱে হৰিৰ পূজা কৰিব। গাখীৰে স্নান কৰাই নৈবেদ্য—বিশেষকৈ পায়স—অৰ্পণ কৰিব।
Verse 26
रात्रौ जागरणं कुर्यात्र्रिकालार्चनतत्परः । धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैर्गन्धैः पुष्पैर्मनोरमैः ॥ २६ ॥
ৰাতি জাগৰণ কৰিব আৰু ত্ৰিকাল অৰ্চনাত নিষ্ঠা ৰাখিব। ধূপ, দীপ, নৈবেদ্য, সুগন্ধ আৰু মনোমোহা পুষ্পেৰে অৰ্চনা কৰিব।
Verse 27
तृणैश्च गीतवाद्याद्यैः स्तोत्रैश्चाप्यर्ययेद्धरिम् । कृशरान्नं च विप्राय दद्यात्सघृतदक्षिणम् ॥ २७ ॥
কুশ-তৃণ, গীত-বাদ্য আৰু স্তোত্ৰেৰে হৰিৰ অৰ্চনা কৰিব। বিপ্ৰক কৃশৰান্ন ভোজন দিব আৰু ঘিউসহ দক্ষিণাও প্ৰদান কৰিব।
Verse 28
सर्वात्मा सर्वलोकेशः सर्वव्यापी सनातनः । नारायणः प्रसन्नः स्यात्कृशरान्नप्रदानतः ॥ २८ ॥
যিজন সৰ্বাত্মা, সৰ্বলোকেশ, সৰ্বব্যাপী আৰু সনাতন—সেই শ্ৰীনারায়ণ কৃষৰান্ন দান কৰিলে প্ৰসন্ন হয়।
Verse 29
मंत्रेणानेन विप्राय दत्त्वा वै दानमुत्तमम् । द्विजांश्च भोजेयच्छक्त्या स्वयमद्यात्सबान्धवः ॥ २९ ॥
এই মন্ত্ৰেৰে বিপ্ৰক উত্তম দান দি, সামৰ্থ্য অনুসাৰে দ্বিজসকলক ভোজন কৰাব; তাৰপিছত নিজেও আত্মীয়-বন্ধুসহ আহাৰ কৰিব।
Verse 30
एवं संपूजयेद्भक्त्या देवं नारायणं प्रभुम् । अग्निष्टोमाष्टकफलं स संपूर्णमवाप्नुयात् ॥ ३० ॥
এইদৰে ভক্তিভাৱে প্ৰভু দেৱ শ্ৰীনারায়ণক সম্যক পূজা কৰিলে, অগ্নিষ্টোম যজ্ঞৰ অষ্টক ফলসম পূৰ্ণ পুণ্য লাভ হয়।
Verse 31
माघस्य शुक्लद्वादश्यां पूर्ववत्समुपोषितः । नमस्ते माधवायेति हुत्वाष्टौ च घृताहुतीः ॥ ३१ ॥
মাঘৰ শুক্ল দ্বাদশীত পূৰ্ববৎ উপবাস কৰি, ‘নমস্তে মাধৱায়’ বুলি জপি অগ্নিত ঘৃতৰ আঠ আহুতি দিব।
Verse 32
पूर्वमानेन पयसा स्नापयेन्माधवं तदा । पुष्पगन्धाक्षतैरर्चेत्सावधानेन चेतसा ॥ ३२ ॥
তাৰপিছত পূৰ্বমাপ অনুসাৰে গাখীৰে মাধৱক স্নান কৰাব; আৰু সাৱধান, শ্ৰদ্ধাভৰা চিত্তে পুষ্প, গন্ধ আৰু অক্ষতেৰে অর্চনা কৰিব।
Verse 33
रात्रौ जागरणं कुर्यात्पूर्ववद्भक्तिसंयुतः । कल्यकर्म च निर्वर्त्य माधवं पुनरर्चयेत् ॥ ३३ ॥
ৰাতিত পূৰ্ববৎ ভক্তিসহ জাগৰণ কৰিব। মঙ্গলকৰ্ম বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰি পুনৰ মাধৱ (বিষ্ণু)ক আৰাধনা কৰিব॥
Verse 34
प्रस्थं तिलानां विप्राय दद्याद्वै मन्त्रपूर्वकम् । सदक्षिणं सवस्त्रंच सर्वपापविमुक्तये ॥ ३४ ॥
সৰ্বপাপমুক্তিৰ বাবে মন্ত্ৰপূৰ্বক ব্ৰাহ্মণক তিলৰ এক প্ৰস্থ দান কৰিব; লগতে দক্ষিণা আৰু বস্ত্ৰো দিব॥
Verse 35
माधवः सर्वभूतात्मा सर्वकर्मफलप्रदः । तिलदानेन महता सर्वान्कामान्प्रयच्छतु ॥ ३५ ॥
মাধৱ সকলো জীৱৰ অন্তৰাত্মা আৰু সকলো কৰ্মফলদাতা। এই মহৎ তিলদানৰ দ্বাৰা সকলো কামনা প্ৰদান কৰক॥
Verse 36
मन्त्रेणानेन विप्राय दत्त्वा भक्तिसमन्वितः । ब्रह्मणान्भोजयेच्छक्त्या संस्मरन्माधवं प्रभुम् ॥ ३६ ॥
এই মন্ত্ৰে ভক্তিসহ ব্ৰাহ্মণক দান দি, তাৰ পিছত শক্তি অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব—প্ৰভু মাধৱক স্মৰণ কৰি কৰি॥
Verse 37
एवं यः कुरुते भक्त्या तिलदाने व्रतं मुने । वाजपेय शतस्यासौ संपूर्णं फलमाप्नुयात् ॥ ३७ ॥
হে মুনি, যি এইদৰে ভক্তিসহ তিলদান-ব্ৰত পালন কৰে, সি শতটা বাজপেয় যজ্ঞৰ সমান সম্পূৰ্ণ ফল লাভ কৰে॥
Verse 38
फाल्गुनस्य सिते पक्षे द्वादश्यां समुपोषितः । गोविन्दाय नमस्तुभ्यमिति संपूजयेद्व्रती ॥ ३८ ॥
ফাল্গুণৰ শুক্লপক্ষৰ দ্বাদশীত বিধিপূৰ্বক উপবাস কৰি ব্ৰতী “গোবিন্দায় নমস্তুভ্যম্” বুলি কৈ সম্পূৰ্ণ পূজা কৰিব।
Verse 39
अष्टोत्तगरशतं दृत्वा घृतमिश्रतिलाहुतीः । पूर्वमानेन पयसा गोविन्दं स्नापयेच्छुचिः ॥ ३९ ॥
ঘিঁউ-মিশ্ৰিত তিলৰ একশ আঠটা আহুতি দি, তাৰ পাছত শুচি হৈ নিৰ্ধাৰিত মান অনুসাৰে দুধেৰে গোবিন্দক স্নান কৰাব।
Verse 40
रात्रौ जागरणं कुर्यात्र्रिकालं पूजयेत्तथा । प्रातः कृत्यं समाप्याथ गोविन्दं पूजयेत्पुनः ॥ ४० ॥
ৰাতি জাগৰণ কৰিব আৰু ত্ৰিকালেও পূজা কৰিব। তাৰ পাছত প্ৰাতঃকৰ্ম সমাপ্ত কৰি পুনৰ গোবিন্দৰ পূজা কৰিব।
Verse 41
व्रीह्याढकं च विप्राय दद्याद्वस्त्रं सदक्षिणम् । नमो गोविन्द सर्वेश गोपिकाजनवल्लभ ॥ ४१ ॥
ব্ৰাহ্মণক এক আঢ়ক চাউল আৰু দক্ষিণাসহ বস্ত্ৰ দান কৰিব। (তাৰ পাছত:) “নমো গোবিন্দ সৰ্বেশ গোপিকাজনবল্লভ” বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰিব।
Verse 42
अनेन धान्य दानेन प्रीतो भव जगद्गुरो । एवं कृत्वा व्रतं सम्यक् सर्वपापविवर्जितः ॥ ४२ ॥
হে জগদ্গুৰু! এই ধান্যদানে প্ৰীত হওক। এইদৰে সম্যকভাৱে ব্ৰত সম্পন্ন কৰিলে মানুহ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 43
गोमेधमखजं पुण्यं सम्पूर्णं लभते नरः । चैत्रमासे सिते पक्षे द्वादश्यां समुपोषितः ॥ ४३ ॥
চৈত্ৰ মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ দ্বাদশীত বিধিপূৰ্বক উপবাস কৰিলে মানুহে গোমেধ যজ্ঞজনিত সম্পূৰ্ণ পুণ্য লাভ কৰে।
Verse 44
नमोऽस्तु विष्णवे तुभ्यमिति पूर्ववदर्चयेत् । क्षीरेण स्नापयेद्विष्णुं पूर्वमानेन शक्तितः ॥ ४४ ॥
‘নমোऽস্তু বিষ্ণবে তুভ্যম্’ বুলি পূৰ্ববৎ আৰাধনা কৰিব; তাৰ পিছত সামৰ্থ্য অনুসাৰে পূৰ্বোক্ত পৰিমাপে দুধেৰে শ্ৰীবিষ্ণুক স্নান কৰাব।
Verse 45
तथैव स्नापयेद्विप्र घृतप्रस्थेन सादरम् । कृत्वा जागरणं रात्रौ पूजयेत्पूर्ववद्व्रती ॥ ४५ ॥
হে বিপ্ৰ! তেনেদৰে এক প্ৰস্থ ঘৃতৰে সাদৰে স্নান কৰাব; ৰাতি জাগৰণ কৰি ব্ৰতী পূৰ্ববৎ পূজা কৰিব।
Verse 46
ततः कल्ये समुत्थाय प्रातः कृत्यं समाप्य च । अष्टोत्तरशतं हुत्वा मध्वाज्यतिलमिश्रितम् ॥ ४६ ॥
তাৰ পিছত পুৱাতে উঠি প্ৰাতঃকৃত্য সমাপ্ত কৰি, মধু-ঘৃত-তিল মিশ্ৰিত দ্ৰব্যেৰে একশ আঠ আহুতি দিব।
Verse 47
सदक्षिणं च विप्राय दद्याद्वै तण्डुलाढकम् । प्राणरुपी महाविष्णुः प्राणदः सर्ववल्लभः ॥ ४७ ॥
দক্ষিণাসহ এক আঢক চাউল বিপ্ৰক দিব; প্ৰাণৰূপী মহাবিষ্ণুৱেই প্ৰাণদাতা আৰু সকলোৰে প্ৰিয়।
Verse 48
तण्डुलाढकदानेन प्रीयतां मे जनार्दनः । एवं कृत्वा नरो भक्त्या सर्वपापविवर्जितः ॥ ४८ ॥
চাউলৰ এক আঢক দান কৰিলে মোৰ জনাৰ্দন প্ৰসন্ন হওক। এইদৰে ভক্তিসহ কৰিলে মানুহ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 49
अत्यन्गिष्टोमयज्ञस्य फलमष्टगुणं लभेत् । वैशाखशुक्लद्वादश्यामुपोष्य मधुसूदनम् ॥ ४९ ॥
বৈশাখ শুক্ল দ্বাদশীত মধুসূদনৰ উদ্দেশ্যে উপবাস কৰিলে অঙ্গিষ্টোম যজ্ঞফলৰ অষ্টগুণ ফল লাভ হয়।
Verse 50
द्रोणक्षीरेण देवेशं स्नापयेद्भक्तिंसंयुतः । जागरं तत्र कर्त्तव्यं त्रिकालार्चनसंयुतम् ॥ ५० ॥
ভক্তিসহ দ্ৰোণ-প্ৰমাণ দুধেৰে দেৱেশক স্নান কৰাব লাগে। তাতে ত্ৰিকাল পূজাসহ জাগৰণ কৰাটো কৰ্তব্য।
Verse 51
नमस्ते मधुहन्त्रे च जुहुयाच्छक्तितो घृतम् । अष्टोत्तरशतं प्रोर्च्य विधिवन्मधुसूदनम् ॥ ५१ ॥
“হে মধুহন্তা, তোমাক নমস্কাৰ” বুলি কৈ সামৰ্থ্য অনুসাৰে ঘৃত আহুতি দিব লাগে। আৰু বিধিমতে “মধুসূদন” নাম অষ্টোত্তৰ শত (১০৮) বাৰ উচ্চাৰণ কৰি কৰ্ম সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 52
विपापो ह्यश्वमेधानामष्टानां फलमाप्नुयात् । ज्येष्टमासे सिते पक्षे द्वादश्यामुपवासकृत् ॥ ५२ ॥
জ্যেষ্ঠ মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ দ্বাদশীত উপবাস কৰা জন পাপমুক্ত হয় আৰু আঠ অশ্বমেধ যজ্ঞৰ সমান ফল লাভ কৰে।
Verse 53
क्षीरेणाढकमानेन स्नापयेद्यस्त्रिविक्तमम् । नमस्त्रिविक्तमायेति पूजयेद्भक्तिसंयुतः ॥ ५३ ॥
যি এক আঢক গাখীৰে ত্ৰিবিক্ৰম প্ৰভুক স্নান কৰাই “নমস্ত্ৰিবিক্ৰমায়” মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰি ভক্তিসহ পূজা কৰে, সি আত্মিক সিদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 54
जुहुयात्पायसेनैव ह्यष्टोत्तरशताहुतीः । कृत्वा जागरणं रात्रौ पुनः पूजां प्रकल्पयेत् ॥ ५४ ॥
কেৱল পায়স (গাখীৰ-চাউল)ৰে অগ্নিত একশ আঠটা আহুতি দিব লাগে। ৰাতি জাগৰণ কৰি পাছত পুনৰ পূজাৰ আয়োজন কৰি পূজা কৰিব লাগে।
Verse 55
अपूपविंशतिं दत्त्वा ब्राह्मणाय सदक्षिणम् । देवदेव जगन्नात प्रसीद परमेश्वर ॥ ५५ ॥
বিশটা অপূপ (পূৱা) আৰু যথোচিত দক্ষিণা ব্ৰাহ্মণক দি প্ৰাৰ্থনা কৰিব— “হে দেবদেব, হে জগন্নাথ, প্ৰসন্ন হওক; হে পৰমেশ্বৰ, তুষ্ট হওক।”
Verse 56
उपायनं च संगृह्य ममाभीष्टप्रदो भव । ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ ५६ ॥
উপায়ন (উপহাৰ) গ্ৰহণ কৰাই ক’ব— “মোৰ অভীষ্ট পূৰণ কৰোঁতা হওক।” সামৰ্থ্য অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাই, পাছত নিজে বাক্-সংযমেৰে আহাৰ কৰিব।
Verse 57
एवं यः कुरुते विप्र व्रतं त्रैविक्रमं परम् । सोऽष्टानां नरमेधानां विपापः फलमाप्नुयात् ॥ ५७ ॥
হে বিপ্ৰ! যি এইদৰে পৰম ত্ৰৈবিক্ৰম ব্ৰত পালন কৰে, সি পাপমুক্ত হৈ আঠ নৰমেধ যজ্ঞৰ সমতুল্য বুলি কোৱা পুণ্যফল লাভ কৰে।
Verse 58
आषाढशुक्लद्वादश्यामुपवासी जितेन्द्रियः । वामनं पूर्वमानेन स्नापयेत्पयसा व्रती ॥ ५८ ॥
আষাঢ় মাহৰ শুক্লপক্ষৰ দ্বাদশীত ব্ৰতী উপবাস কৰি, ইন্দ্ৰিয় সংযম কৰি, পূৰ্বোক্ত মান-વિધি অনুসাৰে শ্ৰীবামনদেৱক দুধে স্নান কৰাব।
Verse 59
नमस्ते वामनायेति दूर्वाज्याष्टोत्तरं शतम् । हुत्वा च जागरं कुर्याद्वामनं चार्चयेत्पुनः ॥ ५९ ॥
“নমস্তে বামনায়” বুলি জপ কৰি দূৰ্বা আৰু ঘৃত মিশ্ৰিত অষ্টোত্তৰ শত আহুতি অগ্নিত দান কৰিব; তাৰ পাছত জাগৰণ কৰি পুনৰ শ্ৰীবামনদেৱৰ পূজা কৰিব।
Verse 60
सदाक्षिणं च दध्यन्नं नालिकेरफलान्वितम् । भक्त्या प्रदद्याद्विप्राय वामनार्चनशीलिने ॥ ६० ॥
ভক্তিসহ শ্ৰীবামন-অর্চনত নিৱিষ্ট ব্ৰাহ্মণক দক্ষিণাসহ দধ্যান্ন (দই-ভাত) আৰু নাৰিকলফলসহ ভোজন দান কৰিব।
Verse 61
वामनो वुद्धिदो होता द्रव्यस्थो वामनः सदा । वामनस्तारकोऽस्माच्च वामनाय नमो नमः ॥ ६१ ॥
বামনেই বুদ্ধিদাতা, বামনেই যজ্ঞৰ হোতা, বামন সদা দ্ৰব্যত অধিষ্ঠিত; বামনেই আমাৰ তাৰক—শ্ৰীবামনদেৱক পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ।
Verse 62
अनेन दत्त्वा दध्यन्नं शक्तितो भोजयेद्दिजान् । कृत्वैवमग्रिष्टोमानां शतस्य फलमाप्नुयात् ॥ ६२ ॥
এইদৰে দধ্যান্ন দান কৰি, সামৰ্থ্য অনুসাৰে দ্বিজসকলক ভোজন কৰাব; এনেদৰে আচৰণ কৰিলে শত অগ্নিষ্টোম যজ্ঞৰ সমান ফল লাভ হয়।
Verse 63
श्रावणस्य सिते पक्षे द्वादश्यामुपवासकृत् । क्षीरेण मधुमिश्रेण स्नापयेच्छ्रीधरं व्रती ॥ ६३ ॥
শ্ৰাৱণৰ শুক্ল পক্ষৰ দ্বাদশীত ব্ৰতী উপবাস কৰি মধু-মিশ্ৰিত গাখীৰে শ্ৰীধৰ (বিষ্ণু)ক স্নান কৰাব।
Verse 64
नमोऽस्तु श्रीधरायेति गन्धाद्यैः पूजयेत्क्रमात् । जुहुयात्पृषदाज्येन शतमष्टोत्तरं मुने ॥ ६४ ॥
“নমোऽস্তু শ্ৰীধৰায়” বুলি জপ কৰি গন্ধাদি উপচাৰে ক্ৰমে পূজা কৰিব; হে মুনি, দধি-মিশ্ৰিত ঘৃত (পৃষদাজ্য)ৰে ১০৮ বাৰ আহুতি দিব।
Verse 65
कृत्वा च जागरं रात्रौ पुनः पूजां प्रकल्पयेत् । दातव्यं चैव विप्राय क्षीराढकमनुत्तमम् ॥ ६५ ॥
ৰাতি জাগৰণ কৰি পুনৰ পূজাৰ ব্যৱস্থা কৰিব; আৰু ব্ৰাহ্মণক অতি উত্তম এক আঢক গাখীৰ দান দিব।
Verse 66
दक्षिणां च सवस्त्रां वै प्रदद्याद्धेमकुण्डले । मन्त्रेणानेन विप्रेन्द्रु सर्वकामाश्रसिद्धये ॥ ६६ ॥
বস্ত্ৰসহ দক্ষিণা দিব আৰু সোণৰ কুণ্ডলিও অৰ্পণ কৰিব; হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, এই মন্ত্ৰে সকলো কামনাৰ আশ্ৰয়-সিদ্ধি লাভ হয়।
Verse 67
क्षीराब्धिशायिन्देवेश रमाकान्त जगत्पते । क्षीरदानेन सुप्रीतो भव सर्वसुखप्रदः ॥ ६७ ॥
হে ক্ষীৰাব্ধিশায়ী দেবেশ, হে ৰমাকান্ত জগত্পতে! গাখীৰ দানত প্ৰসন্ন হৈ সকলো সুখ প্ৰদান কৰা।
Verse 68
सुखप्रदत्त्वाद्विप्रांश्च भोजयेच्छक्तितो व्रती । एव कृत्वाश्वमेधानां सहस्त्रस्य फलं लभेत् ॥ ६८ ॥
সুখপ্ৰদ বুলি জানি ব্ৰতধাৰী ভক্তে নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব। এইদৰে কৰিলে তেওঁ সহস্ৰ অশ্বমেধ যজ্ঞৰ সমান পুণ্য লাভ কৰে।
Verse 69
मासि भाद्रपदे शुक्ले द्वादश्यां समुपोषितः । स्नापयेद्द्रोणपयसा हृषीकेशं जगद्गुरुम् ॥ ६९ ॥
ভাদ্ৰপদ মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ দ্বাদশীত বিধিপূৰ্বক উপবাস কৰি, জগদ্গুৰু হৃষীকেশক এক দ্ৰোণ পৰিমাণ গাখীৰে স্নান কৰাব।
Verse 70
हृषीकेश नमस्तुभ्यमिति संपूजयेन्नरः । चरुणा मधुयुक्तेन शतमष्टोत्तरं हुनेत् ॥ ७० ॥
“হৃষীকেশ, নমস্কাৰ তোমালৈ” বুলি কৈ মানুহে ভগৱানক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব। মধুমিশ্ৰিত চৰুৰে একশ আঠবাৰ আহুতি দিব।
Verse 71
जागरादीनिनि निर्वर्त्य दद्यादात्मविदे ततः । सार्धाढकं च गोधूमान्दक्षिणां हेम शक्तितः ॥ ७१ ॥
জাগৰণ আদি বিধানসমূহ বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰি, তাৰ পাছত আত্মবিদক দান দিব। দক্ষিণা হিচাপে ডেঢ় আঢ়ক গম আৰু সামৰ্থ্য অনুসাৰে সোণ দিব।
Verse 72
हृषीकेश नमस्तुभ्यं सर्वलोकैकहेतवे । मह्यं सर्वसुखं देहि गोधूमस्य प्रदानतः ॥ ७२ ॥
হে হৃষীকেশ, নমস্কাৰ তোমালৈ—তুমিয়েই সকলো লোকৰ একমাত্ৰ কাৰণ। গম দানৰ এই কৰ্মৰ দ্বাৰা মোক সকলো সুখ দান কৰা।
Verse 73
भोजयेद्ब्राह्माञ्शक्त्या स्वयं चाश्रीतवाग्यतः । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्ममेधफलं लभेत् ॥ ७३ ॥
নিজ সামৰ্থ্য অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব লাগে, আৰু নিজেও—বাক্সংযমী আৰু ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহী হৈ। তেতিয়া সৰ্বপাপৰ পৰা মুক্ত হৈ সি ব্ৰহ্মমেধৰ পৰম ফল লাভ কৰে।
Verse 74
आश्विने मासिशुक्लायां द्वादश्यांसमुपोषितः । पद्मनाभं चपयसा स्नापयेद्भक्तितः शुचिः ॥ ७४ ॥
আশ্বিন মাহৰ শুক্লপক্ষৰ দ্বাদশীত উপবাস কৰি, শুচি ভক্তে ভক্তিসহ দুধেৰে পদ্মনাভ (বিষ্ণু)ক স্নান কৰাব লাগে।
Verse 75
नमस्ते पद्मनाभाय होमं कुयार्त्स्वशक्तितः । तिलब्रीहियवाज्यैश्च पूजयेच्च विधानतः ॥ ७५ ॥
পদ্মনাভলৈ নমস্কাৰ। নিজ সামৰ্থ্য অনুসাৰে হোম কৰিব লাগে আৰু তিল, চাউল, যৱ আৰু ঘৃতৰে বিধিমতে (প্ৰভুৰ) পূজা কৰিব লাগে।
Verse 76
जामरं निशि निर्वर्त्य पुनः पूजां समाचरेत् । दद्याद्विप्राय कुडवं मधुनस्तु सदक्षिणम् ॥ ७६ ॥
ৰাতি জামৰ ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি পুনৰ পূজা কৰিব লাগে। আৰু বিপ্ৰক দাক্ষিণাসহ মধুৰ এক কুডৱ পৰিমাণ দান কৰিব লাগে।
Verse 77
पद्मनाभ नमस्तुभ्यं सर्वलोकपितामह । मधुदानेन सुप्रीतो भवसर्वसुखप्रदः ॥ ७७ ॥
হে পদ্মনাভ, তোমালৈ নমস্কাৰ—তুমি সৰ্বলোকৰ পিতামহ। মধুদানে প্ৰসন্ন হৈ সৰ্বসুখ প্ৰদান কৰা।
Verse 78
एवं यः कुरुते भक्त्या पद्मनाभव्रतं सुधीः । ब्रह्ममेधसहस्त्रस्य फलमाप्नोति निश्चितम् ॥ ७८ ॥
এইদৰে যি বুদ্ধিমান ভক্তিভাৱে পদ্মনাভ-ব্ৰত পালন কৰে, সি নিশ্চিতভাৱে সহস্ৰ ব্ৰহ্মমেধ যজ্ঞৰ সমান ফল লাভ কৰে।
Verse 79
द्वादश्यां कार्तिके शुक्ले उपवासी जितेन्द्रियः । क्षीरेणाकढकमानेन दन्धा वाज्येन तावता ॥ ७९ ॥
কাৰ্তিক মাহৰ শুক্লপক্ষৰ দ্বাদশীত ইন্দ্ৰিয় সংযম কৰি উপবাস কৰিব; আৰু এক ঢক পৰিমাণ গাখীৰ, লগতে সমপৰিমাণ দই—অথবা বিকল্পে ঘিঁউ—অৰ্পণ কৰিব।
Verse 80
नमो दामोदरायेति स्नापयेद्भक्तिभावतः । अष्टोत्तरशतं हुत्वा मघ्वाज्याक्ततिलाहुतीः ॥ ८० ॥
“নমো দামোদৰায়” মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰি ভক্তিভাৱে প্ৰভুৰ মূৰ্তিক স্নান কৰাব; তাৰ পাছত ঘিঁউ লেপা তিলৰ ১০৮ আহুতি অগ্নিত অৰ্পণ কৰি বিধি সম্পন্ন কৰিব।
Verse 81
जागरं नियतः कुर्यात्त्रिकालार्चनतत्परः । प्रातः संपूजयेद्देवं पद्मपुष्पैर्मनोरमैः ॥ ८१ ॥
নিয়মে জাগৰণ কৰি ত্ৰিকাল পূজাত তৎপৰ থাকিব; পুৱাতে মনোৰম পদ্মফুলেৰে দেৱক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব।
Verse 82
पुनरष्टोत्तरशतं जुहुयात्सघृतै स्तिलैः । पञ्चभक्ष्ययुतं चान्नं दद्याद्विप्राय भक्तितः ॥ ८२ ॥
পুনৰ ঘিঁউ মিশ্ৰিত তিলৰে ১০৮ আহুতি দিব; আৰু ভক্তিভাৱে পঞ্চভক্ষ্যসহ ৰন্ধা অন্ন বিপ্ৰ ব্ৰাহ্মণক দান কৰিব।
Verse 83
दामोदर जगन्नाथ सर्वकारणकारण । त्राहिमां कृपया देव शारणागतपालकः ॥ ८३ ॥
হে দামোদৰ, হে জগন্নাথ, তুমি সকলো কাৰণৰ কাৰণ। হে দেৱ, কৃপা কৰি মোক ৰক্ষা কৰা, কিয়নো তুমি শৰণাগতসকলৰ পালনকৰ্তা॥ ৮৩ ॥
Verse 84
अनेन दत्त्वा दानं च श्रोत्रियाय कुटुम्बिने । दक्षिणांच यथाशक्त्या ब्राह्मणांचापि भोजयेत् ॥ ८४ ॥
ইয়াৰ পিছত গৃহস্থ শ্ৰোত্ৰিয় (বেদপাৰগ) ব্ৰাহ্মণক দান দিব; আৰু সামৰ্থ্য অনুসাৰে দক্ষিণা দি ব্ৰাহ্মণসকলকো ভোজন কৰাব॥ ৮৪ ॥
Verse 85
एवंकृत्वा व्रतं सम्यगश्रीयाद्बन्धुभिः सह । अश्वमेघ सहस्राणां द्विगुणं फलमश्नुते ॥ ८५ ॥
এইদৰে বিধিপূৰ্বক ব্ৰত সম্পন্ন কৰি, আত্মীয়-বন্ধুসকলৰ সৈতে সমাপন কৰিব; তেতিয়া সহস্ৰ অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফলতকৈ দ্বিগুণ ফল লাভ কৰে॥ ৮৫ ॥
Verse 86
एवं कुर्याद्व्रती यस्तु द्वादशीव्रतमुत्तमम् । संवत्सरं मुनिश्रेष्ठ स याति परमं पदम् ॥ ८६ ॥
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, যি ব্ৰতী এইদৰে উত্তম দ্বাদশী-ব্ৰত এক বছৰ পালন কৰে, সি পৰম পদ লাভ কৰে॥ ৮৬ ॥
Verse 87
एकमासे द्विमासे वायः कुर्याद्भक्तितत्परः । तत्तत्फलमवाप्नोति प्राप्नोति च हरेः पदम् ॥ ८७ ॥
একমাহ বা দুমাহ—যি ভক্তিত তৎপৰ হৈ বায়ু-ব্ৰত পালন কৰে, সি তদনুযায়ী ফল লাভ কৰে আৰু হৰিৰ পদো প্ৰাপ্ত হয়॥ ৮৭ ॥
Verse 88
पूर्णँ संवत्सरं कृत्वा कुर्यादुद्यापनं व्रती । मार्गशीर्षासिते पक्षे द्वादश्यां च मुनीश्वर ॥ ८८ ॥
পূৰ্ণ এক সংৱৎসৰ ব্ৰত সম্পন্ন কৰি ব্ৰতীয়ে উদ্যাপন কৰিব লাগে। হে মুনীশ্বৰ, মাৰ্গশীৰ্ষ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষৰ দ্বাদশীত এই বিধি কৰা উচিত।
Verse 89
स्नात्वा प्रातर्यथाचारं दन्तधावनपूर्वकम् । शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लगन्धानुलेपनः ॥ ८९ ॥
প্ৰাতঃকালে আচাৰ অনুসাৰে স্নান কৰি, প্ৰথমে দন্তধাৱন কৰিব। তাৰপিছত শুভ্ৰ মালা আৰু শুভ্ৰ বস্ত্ৰ ধৰি শুদ্ধ শুভ্ৰ সুগন্ধ লেপন কৰিব।
Verse 90
मण्डपं कारयेद्दिव्यं चतुरस्त्रं सुशोभनम् । घण्टाचामरसंयुक्तं किङ्किणीरवशोभितम् ॥ ९० ॥
এটা দিব্য মণ্ডপ নিৰ্মাণ কৰাব—চতুৰস্ৰ আৰু অতি শোভন। তাত ঘণ্টা আৰু চামৰ সংযুক্ত থাকিব, কিঙ্কিণীৰ ৰৱে শোভিত হ’ব।
Verse 91
अलंकृतं पुष्पमाल्यैर्वितानघ्वजराजितान् । छादितं शुक्लवस्त्रेण दीपमालाविभूषितम् ॥ ९१ ॥
সেয়া পুষ্পমালাৰে অলংকৃত, বিতান আৰু ধ্বজে শোভিত হ’ব। শুভ্ৰ বস্ত্ৰে আচ্ছাদিত আৰু দীপমালাৰে বিভূষিত হ’ব।
Verse 92
तन्मध्ये सर्वतोभद्रं कुर्यात्सम्यगलंकृतम् । तस्योपरिन्यसेत्कुम्भान्द्वादशाम्बुप्रपूरितान् ॥ ९२ ॥
তাৰ মাজত সম্যক অলংকৃত সৰ্বতোভদ্ৰ ৰচনা কৰিব। তাৰ ওপৰত পানীৰে সম্পূৰ্ণ ভৰা বাৰটা কুম্ভ স্থাপন কৰিব।
Verse 93
एकेन शुक्लवस्त्रेण सम्यक्संशोधितेन च । सर्वानाच्छादयेत्कुम्भान्पञ्चरत्नसमन्वितान् ॥ ९३ ॥
যথাবিধি শুদ্ধ কৰা এটা শ্বেত বস্ত্ৰেৰে পঞ্চৰত্ন-সমন্বিত সকলো কুম্ভ আচ্ছাদিত কৰিব লাগে।
Verse 94
लक्ष्मीनारायणं देवं कारयेद्भक्तिमान्व्रती । हेम्ना वा रजतेनापि तथा ताम्रेण वा द्विज ॥ ९४ ॥
হে দ্বিজ! ভক্তিসম্পন্ন ব্ৰতী লক্ষ্মী-নাৰায়ণ দেৱৰ প্ৰতিমা নিৰ্মাণ কৰাব—সোনাৰে, ৰূপাৰে বা তাম্ৰেৰে।
Verse 95
स्थापयेत्प्रतिमां तां च कुम्भोपरि सुसंयमी । तन्मूल्यं वा द्विजश्रेष्ट काञ्चनं च स्वशक्तितः ॥ ९५ ॥
সুসংযমী সাধকে সেই প্ৰতিমা কুম্ভৰ ওপৰত স্থাপন কৰিব লাগে; অথবা, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে তাৰ মূল্য—সোণ—অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 96
सर्वव्रतेषु मतिमान्वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् । यदि कुर्यात्क्षयं यान्ति तस्यायुर्द्धनसंपदः ॥ ९६ ॥
বুদ্ধিমান ব্যক্তিয়ে সকলো ব্ৰতত ধন-সম্পৰ্কীয় ছলনা ত্যাগ কৰিব লাগে। যদি ছলনা কৰে, তেন্তে তাৰ আয়ু আৰু ধনসম্পদ ক্ষয় হয়।
Verse 97
अनन्तशायिनं देवं नारायणमनामयम् । पञ्चामृतेन प्रथमं स्नापयेद्भक्तिसंयुतः ॥ ९७ ॥
ভক্তিসহ প্ৰথমে অনন্তশায়ী, অনাময় নাৰায়ণ দেৱক পঞ্চামৃতৰে স্নান-অভিষেক কৰাব লাগে।
Verse 98
नांमभिः केशवाद्यैश्च ह्युपचाराप्रकल्पयेत् । रात्रौ जागरणं कुर्यात्पुराणश्रवणादिभिः ॥ ९८ ॥
কেশৱ আদি নামৰে ভগৱানক আহ্বান কৰি পূজাৰ উপচাৰসমূহ সজাব লাগে। ৰাতিত পুৰাণ-শ্ৰৱণ আদি ভক্তি-আচৰণেৰে জাগৰণ কৰিব লাগে।
Verse 99
जितनिद्रो भवेत्सम्यक्सोपवासो जितेन्द्रियः । त्रिकालमर्चयेद्देवं यथाविभवविस्तरम् ॥ ९९ ॥
নিদ্ৰা জয় কৰি, বিধিমতে উপবাস পালন কৰি আৰু ইন্দ্ৰিয় সংযমিত ৰাখিব লাগে। নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে দিনে তিন কালে ভগৱানক বিস্তাৰে আৰাধনা কৰিব লাগে।
Verse 100
ततः प्रातः समुत्थाय प्रातः कृत्यं समाप्य च । तिलहोमान्व्याहृतिभिः सहस्रं कार्येद्द्विजैः ॥ १०० ॥
তাৰপিছত পুৱাতে উঠি প্ৰাতঃকৃত্য সমাপ্ত কৰি, দ্বিজসকলে ব্যাহৃতি-সহ তিল-হোমত এক সহস্ৰ আহুতি দিব লাগে।
Verse 101
ततः संपूजयेद्देवं गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । देवस्य पुरतः कुर्यात्पुराणश्रवणं ततः ॥ १०१ ॥
তাৰপিছত ক্ৰমে গন্ধ, পুষ্প আদি দ্ৰব্যেৰে ভগৱানক যথাবিধি সম্পূজা কৰিব লাগে। তাৰপিছত দেৱতাৰ সন্মুখত পুৰাণ-শ্ৰৱণ/পাঠ কৰিব লাগে।
Verse 102
दद्याद्द्वादशविप्रेभ्यो दध्यन्नं पायसं तथा । अपूपैर्दशभिर्युक्तं सघृतं च सदक्षिणम् ॥ १०२ ॥
দ্বাদশ ব্ৰাহ্মণক দধি-অন্ন আৰু পায়স দান কৰিব লাগে; লগতে দহটা অপূপ, ঘৃত আৰু যথোচিত দক্ষিণাও দিব লাগে।
Verse 103
देवदेवजगन्नाथ भक्तानुग्रहविग्रह । गृहाणोपायनं कृष्ण सर्वाभीष्टप्रदो भव ॥ १०३ ॥
হে দেৱদেৱ, জগন্নাথ, ভক্তানুগ্ৰহ-স্বৰূপ! হে কৃষ্ণ, এই উপায়ন গ্ৰহণ কৰক আৰু মোৰ সকলো অভীষ্ট বৰ দানকাৰী হওক।
Verse 104
अनेनोपायनं दत्त्वा प्रार्थयेमाञ्जलिः स्थितः । आधाय जानुनी भूमौ विनयावननतो व्रती ॥ १०४ ॥
এই উপায়ন দান কৰি ব্ৰতী অঞ্জলি বেঁধি থিয় হৈ প্ৰাৰ্থনা কৰিব; দুয়ো হাঁটু মাটিত থৈ বিনয়ে নত হৈ নিবেদন কৰিব।
Verse 105
नमो नमस्ते सुरराजराज नमोऽस्तुते देवं जगन्निवास । कुरुष्व संपृर्णफलं ममाद्य नमोऽस्तु तुभ्यं पुरुषोत्तमाय ॥ १०५ ॥
বাৰে বাৰে নমস্কাৰ, হে দেৱৰাজসকলৰ ৰজা! নমোস্তু তে, হে জগন্নিবাস দেৱ! আজি মোৰ প্ৰয়াসক সম্পূৰ্ণ ফল দিয়া। পুৰুষোত্তমক নমস্কাৰ।
Verse 106
इति संप्रार्थयेद्विप्रान्देवं च पुरुषोत्तमम् । दद्यादर्घ्यं च देवाय महालक्ष्मीयुताय वै ॥ १०६ ॥
এইদৰে ব্ৰাহ্মণসকলক আৰু পুৰুষোত্তম দেৱক আন্তৰিকভাৱে প্ৰাৰ্থনা কৰিব; আৰু মহালক্ষ্মীসহ সেই দেৱক অৰ্ঘ্য (সন্মান-জল) অৰ্পণ কৰিব।
Verse 107
लक्ष्मीपते नमस्तुभ्यं क्षीरार्णवनिवासिने । अर्घ्यं गृहाण देवेश लक्ष्म्या च सहितः प्रक्षो ॥ १०७ ॥
হে লক্ষ্মীপতি, ক্ষীৰসাগৰ-নিবাসী, তোমাক নমস্কাৰ। হে দেৱেশ, এই অৰ্ঘ্য গ্ৰহণ কৰা; লক্ষ্মীসহ তোমাৰ অভিষেক (সন্মান) হওক।
Verse 108
यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु । न्यूनं संपूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् ॥ १०८ ॥
যাঁৰ স্মৰণ আৰু নামোচ্চাৰণে তপ, যজ্ঞ আৰু আন ধৰ্মক্ৰিয়াত থকা ঘাটতি তৎক্ষণাৎ পূৰ্ণতা পায়—সেই অচ্যুত প্ৰভুক মই তৎক্ষণাৎ বন্দনা কৰোঁ।
Verse 109
इति विज्ञाप्य देवेशं तत्सर्वं संयमी व्रते । प्रतिमां दक्षिणायुक्तामाचार्याय निवेदयेत् ॥ १०९ ॥
এইদৰে দেৱেশক সকলো কৃতকাৰ্য নিবেদন কৰি, ব্ৰতত সংযমী সাধকে বিধিমতে দক্ষিণাসহ প্ৰতিমা আচার্যক অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 110
ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाच्छक्त्या दद्याच्च दक्षिणाम् । भुञ्जीत वाग्यतः पश्चात्स्वयं बन्धुजनैर्वृतः ॥ ११० ॥
তাৰপিছত ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব আৰু সামৰ্থ্য অনুসাৰে দক্ষিণাও দিব। তাৰপিছত বাক্-সংযম ৰাখি, বন্ধুজনে ঘেৰাও কৰি থাকোঁতে নিজে আহাৰ কৰিব।
Verse 111
आसायं श्रृदुयाद्विष्णोः कथां विद्वज्जनैः सह । इत्येवं कुरुते यस्तु मनुजो द्वादशीव्रतम् ॥ १११ ॥
সন্ধিয়াৰ সময়ত বিদ্বজ্জনৰ সৈতে বিষ্ণুৰ পুণ্য কথা শ্ৰৱণ কৰিব লাগে। যি মানুহে এইদৰে দ্বাদশী ব্ৰত কৰে, সেয়াই ব্ৰত সঠিকভাৱে পালন কৰে।
Verse 112
सर्वान्कामान्स आन्पोति परत्रेह च नारद । त्रिसतकुलसंयुक्तः सर्वपापविवर्जितः । तपाति विष्णुभवनं यत्र यत्त्वा न शोचति ॥ ११२ ॥
হে নাৰদ! সি ইহলোকে আৰু পৰলোকে সকলো কাম্য ফল লাভ কৰে। তিনিশ কুলক উন্নীত কৰা পুণ্যৰে যুক্ত, সৰ্বপাপবিমুক্ত হৈ সি বিষ্ণুধামলৈ যায়; তাত গৈ পুনৰ শোক নাথাকে।
Verse 113
य इदं श्रृणुयाद्विप्र द्वादशीव्रतमुत्तमम् । वाचयेद्वापि स नरो वाजपेयफलं लभेत् ॥ ११३ ॥
হে বিপ্ৰ! যি এই উত্তম দ্বাদশী-ব্ৰত শুনে, অথবা পাঠো কৰে, সেই ব্যক্তি বাজপেয় যজ্ঞৰ সমান ফল লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
It is presented as a repeatable, year-structured bhakti discipline where ritual exactness (fasting, abhiṣeka, homa, jāgaraṇa, dāna) is explicitly linked to Viṣṇu’s pleasure and to mokṣa; the text reinforces authority through phala-śruti by equating each observance with major Vedic sacrifices.
It formalizes completion through a public-ritual architecture (maṇḍapa, sarvatobhadra diagram, twelve kumbhas), iconography (Lakṣmī-Nārāyaṇa pratimā or equivalent value), intensified offerings (notably a thousand sesame homas with vyāhṛtis), Purāṇa-śravaṇa, and structured brāhmaṇa-feeding and ācārya-gifting—turning private devotion into a socially ratified dharma act.