गङ्गामाहात्म्य — The Greatness of the Gaṅgā

Verse 1

सनक उवाच । एवमौर्वाश्रमे ते द्वे बाहुभार्ये मुनीश्वर । चक्राते भक्तिभावेन शुश्रूषां प्रतिवासरम् 1. ॥ १ ॥

সনক ক’লে—হে মুনীশ্বৰ! এইদৰে ঔৰ্বৰ আশ্ৰমত বাহুৰ সেই দুজনী পত্নীয়ে ভক্তিভাৱে প্ৰতিদিন সেৱা-শুশ্ৰূষা কৰিছিল।

Verse 2

गते वर्षार्द्धके काले ज्येष्ठा राज्ञी तु या द्विज । तस्याः पापमतिर्जाता सपत्न्याः सम्पदं प्रति ॥ २ ॥

বৰ্ষাকালৰ অৰ্ধাংশ পাৰ হোৱাত, হে দ্বিজ, জ্যেষ্ঠা ৰাণীয়ে সহপত্নীৰ সমৃদ্ধিৰ প্ৰতি পাপমতি ধাৰণ কৰিলে।

Verse 3

ततस्तया गरो दत्तः कनिष्ठायै तु पापया । न स्वप्रभावं चक्रे वै गरो मुनिनिषेवया ॥ ३ ॥

তাৰ পাছত সেই পাপিণীয়ে কনিষ্ঠাক বিষ দিলে; কিন্তু মুনিৰ সেবা-সঙ্গৰ প্ৰভাৱত সেই বিষে নিজৰ ফল দেখুৱাব নোৱাৰিলে।

Verse 4

भूलेपनादिभिः सम्यग्यतः सानुदिनं मुनेः । चकार सेवां तेनासौ जीर्णपुण्येन कर्मणा ॥ ४ ॥

ভোলাভাব আদি বিনয়গুণে সি সুসংযত হৈ, প্ৰতিদিন মুনিৰ সেবা কৰিলে; পূৰ্বসঞ্চিত জীর্ণ পুণ্যকৰ্মৰ ফলত ভক্তিভাৱে শুশ্ৰূষা নিবেদন কৰিলে।

Verse 5

ततो मासत्रयेऽतीते गरेण सहितं सुतम् । सुषाव सुशुभे काले शुश्रूषानष्टकिल्बिषा ॥ ५ ॥

তাৰ পাছত তিন মাহ পাৰ হোৱাত, শুশ্ৰূষাৰ দ্বাৰা পাপমুক্তা সি শুভ সময়ত অপৰা (প্লাসেণ্টা) সহ এক পুত্ৰ প্ৰসৱ কৰিলে।

Verse 6

अहो सत्सङ्गतिर्लोके किं पापं न विनाशयेत् । न तदातिसुखं किं वा नराणां पुण्यकर्मणाम् ॥ ६ ॥

আহা! এই জগতত সৎসঙ্গে নাশ নকৰা পাপ কোনটো? আৰু মানুহৰ বাবে পুণ্যকৰ্মজাত মহাসুখতকৈ ডাঙৰ সুখ কি আছে?

Verse 7

ज्ञानाज्ञानकृतं पापं यच्चान्यत्कारितं परैः । तत्सर्वं नाशयत्याशु परिचर्या महात्मनाम् ॥ ७ ॥

জানি বা নাজানি কৰা পাপ, আৰু আনৰ দ্বাৰা কৰোৱা অন্য দোষসমূহো—মহাত্মাসকলৰ ভক্তিপূৰ্ণ পৰিচৰ্যাই সেয়া সকলো শীঘ্ৰে নাশ কৰে।

Verse 8

जडोऽपि याति पूज्यत्वं सत्सङ्गाज्जगतीतले । कलामात्रोऽपि शीतांशुः शम्भुना स्वीकृतो यथा ॥ ८ ॥

সৎসঙ্গৰ দ্বাৰা এই পৃথিৱীত জড়বুদ্ধিও পূজ্য হয়—যেনেকৈ এক কলামাত্ৰ চন্দ্ৰকো শম্ভু (শিৱ)য়ে গ্ৰহণ কৰিছিল।

Verse 9

सत्सङ्गतिः परामृद्धिं ददाति हि नृणां सदा । इहामुत्र च विप्रेन्द्र सन्तः पूज्यतमास्ततः ॥ ९ ॥

নিশ্চয় সৎসঙ্গই মানুহক সদায় পৰম সমৃদ্ধি দিয়ে—ইহলোকতো আৰু পৰলোকতো। সেয়ে, হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, সজ্জনসকলেই সৰ্বাধিক পূজ্য।

Verse 10

अहो महद्गुणान्वक्तुं कः समर्थो मुनीश्वर । गर्भं प्राप्तो गरो जीर्णो मासत्रयमहोऽदभुतम् ॥ १० ॥

আহা, হে মুনীশ্বৰ! এনেকুৱা মহৎ গুণৰ সম্পূৰ্ণ বৰ্ণনা কোনে কৰিব পাৰে? ঘোৰ বিষ গৰ্ভত প্ৰৱেশ কৰি তিনিমাহ তাতেই জীৰ্ণ হ’ল—কি আশ্চৰ্য!

Verse 11

गरेण सहितं पुत्रं दृष्ट्वा तेजोनिधिर्मुनिः । जातकर्म चकारासौ तन्नाम सगरेति च ॥ ११ ॥

গৰ (বিষ) সহ পুত্ৰক দেখি তেজোনিধি মুনিয়ে জাতকৰ্ম সম্পন্ন কৰিলে আৰু তাৰ নাম ‘সগৰ’ ৰাখিলে।

Verse 12

पुपोष सगरं बालं तन्माता प्रीतिपूर्वकम् । चौलोपवीतकर्माणि तथा चक्रे मुनीश्वरः ॥ १२ ॥

তেওঁৰ মাতৃয়ে অতি স্নেহে বালক সগৰক লালন-পালন কৰিলে; আৰু মুনীশ্বৰে বিধিপূৰ্বক তেওঁৰ চূড়াকৰ্ম আৰু উপনয়ন-সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰালে।

Verse 13

शास्त्राण्यध्यापयामास राजयोग्यानि मन्त्रवित् । समर्थं सगरं दृष्ट्वा किंचिदुद्भिन्नशैशवम् ॥ १३ ॥

মন্ত্ৰবিদ সেই মুনীশ্বৰে সগৰক ৰাজকাৰ্যৰ উপযোগী শাস্ত্ৰসমূহ অধ্যয়ন কৰালে; আৰু তেওঁক সক্ষম আৰু শৈশৱ অলপ অলপকৈ বিকশিত হোৱা দেখি, যথোচিত শিক্ষা দিলে।

Verse 14

मन्त्रवत्सर्वशस्त्रास्त्रं दत्तवान्स मुनीश्वरः । सगरः शिक्षितस्तेन सम्यगौर्वर्षिणा मुने ॥ १४ ॥

সেই মুনীশ্বৰে মন্ত্ৰযুক্ত সকলো শস্ত্ৰ-অস্ত্ৰ তেওঁক দান কৰিলে; হে মুনি, ঔৰ্ব ঋষিৰ দ্বাৰা সগৰ সম্যকভাৱে শিক্ষিত হ’ল।

Verse 15

बभूव बलवान्धर्मी कृतज्ञो गुणवान्सुधीः । धर्मज्ञः सोऽपि सगरो मुनेरमिततेजसः । समित्कुशाम्बुपुष्पादि प्रत्यहं समुपानयत् ॥ १५ ॥

সগৰো বলবান, ধৰ্মনিষ্ঠ, কৃতজ্ঞ, গুণবান আৰু প্ৰজ্ঞাবান—ধৰ্মজ্ঞ—হ’ল। আৰু অমিত তেজস্বী মুনিৰ বাবে তেওঁ প্ৰতিদিন সমিধা, কুশ, জল, পুষ্প আদি আনি নিবেদন কৰিছিল।

Verse 16

स कदाचिद्गुणनिधिः प्रणिपत्य स्वमातरम् । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा सगरो विनयान्वितः ॥ १६ ॥

এদিন গুণনিধি সগৰে নিজৰ মাতৃক প্ৰণাম কৰিলে; তাৰ পাছত হাত জোৰ কৰি, বিনয়সহ, তেওঁক ক’লে।

Verse 17

सगर उवाच । मातर्गतः पिता कुत्र किं नामा कस्य वंशजः । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व श्रोतुं कौतूहलं मम ॥ १७ ॥

সগৰে ক’লে—মোৰ পিতা ক’লৈ গ’ল? তেওঁৰ নাম কি, আৰু তেওঁ কোন বংশৰ? সেই সকলো কথা মোক বিস্তাৰে কওক; শুনিবলৈ মোৰ গভীৰ কৌতূহল।

Verse 18

पित्रा विहीना ये लोके जीवन्तोऽपि मृतोपमाः ॥ १८ ॥

এই জগতত যিসকল পিতৃহীন, তেওঁলোকে জীৱিত হৈও মৃতৰ সমান।

Verse 19

दरिद्रो ऽपि पिता यस्य ह्यास्ते स धनदोपमः । यस्य माता पिता नास्ति सुखं तस्य न विद्यते ॥ १९ ॥

যাৰ পিতা দৰিদ্ৰ হলেও জীৱিত থাকে, সি ধনীসম; কিন্তু যাৰ মাতা-পিতা দুয়ো নাই, তাৰ সুখ নাথাকে।

Verse 20

धर्महीनो यथा मूर्खः परत्रेह च निन्दितः । मातापितृविहीनस्य अज्ञस्याप्यविवेकिनः । अपुत्रस्य वृथा जन्म ऋणग्रस्तस्य चैव हि ॥ २० ॥

ধৰ্মহীন মানুহ মূৰ্খৰ দৰে—ইহলোক আৰু পৰলোক দুয়োতে নিন্দিত। তেনেদৰে মাতা-পিতৃহীন অজ্ঞ আৰু অবিবেকীও। পুত্ৰহীনৰ জন্ম বৃথা, আৰু ঋণত পিষ্ট লোকৰ জীৱনো বৃথা।

Verse 21

चन्द्र हीना यथा रात्रिः पद्महीनं यथा सरः । पतिहीना यथा नारी पितृहीनस्तथा शिशुः ॥ २१ ॥

যেনে চন্দ্ৰহীন ৰাতি, যেনে পদ্মহীন সৰোবৰ, যেনে পতিহীন নাৰী—তেনেই পিতৃহীন শিশু।

Verse 22

धर्महीनो यथा जन्तुः कर्महीनो यथा गृही । पशुहीनो यथा वैश्यस्तथा पित्रा विनार्भकः ॥ २२ ॥

যেনে ধৰ্মহীন প্ৰাণী অৰ্থহীন, যেনে কৰ্তব্যহীন গৃহস্থ শূন্য, আৰু যেনে পশুহীন বৈশ্য জীৱিকাহীন—তেনেই পিতৃহীন শিশু বঞ্চিত হয়।

Verse 23

सत्यहीनं यथा वाक्यं साधुहीना यथा सभा । तपो यथा दयाहीनं तथा पित्रा विनार्भकः ॥ २३ ॥

যেনে সত্যহীন বাক্য অৰ্থহীন, যেনে সাধুজনে-শূন্য সভা ফাঁকা; আৰু যেনে দয়াহীন তপস্যা ফলহীন—তেনেই পিতৃহীন শিশু বঞ্চিত।

Verse 24

वृक्षहीनं यथारण्यं जलहीना यथा नदी । वेगहीनो यथा वाजी तथा पित्रा विनार्भकः ॥ २४ ॥

যেনে গছবিহীন অৰণ্য, যেনে জলবিহীন নদী, আৰু যেনে বেগবিহীন অশ্ব—তেনেই পিতৃহীন শিশু।

Verse 25

यथा लघुतरो लोके मातर्याच्ञापरो नरः । तथा पित्रा विहीनस्तु बहुदुःखान्वितःसुतः ॥ २५ ॥

যেনে এই জগতত মাতৃ-আজ্ঞা অমান্য কৰা পুৰুষ নীচ বুলি গণ্য হয়, তেনেই পিতৃহীন পুত্ৰ বহু দুখে আচ্ছন্ন হয়।

Verse 26

इतीरितं सुतेनैषा श्रुत्वा निःश्वस्य दुःखिता । संपृष्टं तद्यथावृत्तं सर्वं तस्मै न्यवेदयत् ॥ २६ ॥

পুত্ৰৰ এনে কথা শুনি তেওঁ দুখে দীঘল নিশ্বাস এৰিলে; আৰু সোধা হ’লে যি দৰে ঘটিছিল, সকলো কথাই তাক জনালে।

Verse 27

तच्छ्रुत्वा सगरः क्रुद्धः कोपसंरक्तलोचनः । हनिष्यामीत्यरातीन्स प्रतिज्ञामकरोत्तदा ॥ २७ ॥

এই কথা শুনি সগৰ ৰজা ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত হ’ল; ৰোষে তেওঁৰ চকু ৰঙা হৈ উঠিল। তেতিয়া তেওঁ দৃঢ় প্ৰতিজ্ঞা কৰিলে—“মই শত্ৰুসকলক বধ কৰিম।”

Verse 28

प्रदक्षिणीकृत्य मुनिं जननीं च प्रणम्य सः । प्रस्थापितः प्रतस्थे च तेनैव मुनिना तदा ॥ २८ ॥

তেওঁ মুনিক প্ৰদক্ষিণা কৰি, জননীসহ প্ৰণাম কৰিলে। তাৰ পাছত সেই মুনিয়েই বিধিপূৰ্বক প্ৰস্থাপিত কৰাত তেওঁ যাত্ৰালৈ ওলাই গ’ল।

Verse 29

और्वाश्रमाद्विनिष्क्रान्तः सगरः सत्यवाक् शुचिः । वसिष्ठं स्वकुलाचार्यं प्राप्तः प्रीतिसमन्वितः ॥ २९ ॥

ঔৰ্ব আশ্ৰমৰ পৰা ওলাই সত্যবাক্য আৰু শুচি সগৰ, প্ৰীতি-ভক্তিৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ নিজৰ কুলাচাৰ্য বশিষ্ঠৰ ওচৰলৈ আহিল।

Verse 30

प्रणम्य गुरवे तस्मै वशिष्ठाय महात्मने । सर्वं विज्ञापयामास ज्ञानदृष्ट्या विजानते ॥ ३० ॥

সেই মহাত্মা গুৰু বশিষ্ঠক প্ৰণাম কৰি তেওঁ সকলো কথা নিবেদন কৰিলে—যিজনে জ্ঞানদৃষ্টিৰে সকলো জানে।

Verse 31

एन्द्रा स्त्रं वारुणं ब्राह्ममाग्नेयं सगरो नृपः । तेनैव मुनिनाऽवाप खड्गं वज्रोपमं धनुः ॥ ३१ ॥

সগৰ ৰজাই সেই মুনিৰ পৰাই ঐন্দ্ৰ, বাৰুণ, ব্ৰাহ্ম আৰু আগ্নেয় অস্ত্ৰ লাভ কৰিলে; লগতে খড়্গ আৰু বজ্ৰসম ধনুও তেঁওৰ পৰাই পালে।

Verse 32

ततस्तेनाभ्यनुज्ञातः सगरः सौमनस्यवान् । आशीर्भिरर्चितः सद्यः प्रतस्थे प्रणिपत्य तम् ॥ ३२ ॥

তেওঁৰ অনুমতি পাই প্ৰসন্নচিত্ত সগৰে আশীৰ্বাদবচনেৰে তেওঁক সন্মান কৰি, প্ৰণাম জনাই তৎক্ষণাৎ যাত্ৰা কৰিলে।

Verse 33

एकेनैव तु चापेन स शूरः परिपन्थिनः । सपुत्रपौत्रान्सगणानकरोत्स्वर्गवासिनः ॥ ३३ ॥

সেই বীৰে কেৱল এটা ধনুৰে পথদস্যুসকলক—তেওঁলোকৰ পুত্ৰ-পৌত্ৰ আৰু সকলো অনুচৰসহ—স্বৰ্গবাসী কৰিলে।

Verse 34

तच्चापमुक्तबाणाग्निसंतप्तास्तदरातयः । केचिद्विनष्टा संत्रस्तास्तथा चान्ये प्रदुद्रुवुः ॥ ३४ ॥

সেই ধনুৰ পৰা নিক্ষিপ্ত অগ্নিসদৃশ বাণৰ তাপে দগ্ধ হৈ শত্রুসকল ব্যাকুল হ’ল—কিছুমান বিনষ্ট হ’ল, কিছুমান ভীত হ’ল, আৰু আন কিছুমান চাৰিওফালে পলাই গ’ল।

Verse 35

केचिद्विशीर्णकेशाश्च वल्मीकोपरि संस्थिताः । तृणान्यभक्षयन्केचिन्नग्नाश्च विविशुर्जलम् ॥ ३५ ॥

কিছুমানৰ চুলি এলোমেলো হৈ বাল্মীকাৰ ওপৰত বহিল; কিছুমানে ঘাঁহেই খালে; আৰু কিছুমান নগ্ন হৈ পানীত সোমাল।

Verse 36

शकाश्च यवनाश्चैव तथा चान्ये महीभृतः । सत्वरं शरणं जग्मुर्वशिष्ठं प्राणलोलुपाः ॥ ३६ ॥

শক, যৱন আৰু আন আন ভূপতিসকলেও প্ৰাণ ৰক্ষা কৰাৰ আকাঙ্ক্ষাৰে সোনকালে বশিষ্ঠৰ শৰণলৈ গ’ল।

Verse 37

जितक्षितिर्बाहुपुत्रो रिपून्गुरुसमीपगान् । चारैर्विज्ञातवान्सद्यः प्राप्तश्चाचार्यसन्निधिम् ॥ ३७ ॥

বাহুপুত্ৰ জিতক্ষিতিয়ে নিজৰ গুপ্তচৰৰ দ্বাৰা তৎক্ষণাৎ জানিলে যে শত্রুসকল গুৰুৰ ওচৰলৈ আহি পৰিছে; আৰু সি তৎক্ষণাত আচার্যৰ সান্নিধ্যত উপস্থিত হ’ল।

Verse 38

तमागतं बाहुसुतं निशम्य मुनिर्वशिष्ठः शरणागतांस्तान् । त्रातुं च शिष्याभिहितं च कर्तुं विचारयामास तदा क्षणेन ॥ ३८ ॥

বাহুপুত্ৰৰ আগমনৰ কথা শুনি, মুনি বশিষ্ঠে শৰণাগতসকলক দেখি, তেওঁলোকক ৰক্ষা কৰা আৰু শিষ্যই কোৱা কাৰ্য সম্পন্ন কৰা—এই দুয়োটাৰ উপায় তৎক্ষণাৎ ভাবিলে।

Verse 39

चकार मुण्डाञ्शबरान्यवनांल्लम्बमूर्द्धजान् । अन्धांश्च श्मश्रुलान्सर्वान्मुण्डान्वेदबहिष्कृतान् ॥ ३९ ॥

তেওঁ শবৰ আৰু যৱনসকলক মুণ্ডন কৰাই শিখা দীঘল ৰাখিলে; আৰু বাকী সকলোকে অন্ধ, দাড়িওৱালা আৰু মুণ্ডিত কৰি বেদৰ পৰা বহিষ্কৃত কৰিলে।

Verse 40

वसिष्ठमुनिना तेन हतप्रायान्निरीक्ष्य सः । प्रहसन्प्राह सगरः स्वगुरुं तपसो निधिम् ॥ ४० ॥

মুনি বশিষ্ঠে তেওঁলোকক প্ৰায় বিনষ্ট কৰা দেখি, ৰজা সগৰে হাঁহি তপস্যাৰ নিধি স্বগুরু বশিষ্ঠক ক’লে।

Verse 41

सगर उवाच । भो भो गुरो दुराचारानेतान्ररक्षसि तान्वृथा । सर्वथाहं हनिष्यामि मत्पितुर्देशहारकान् ॥ ४१ ॥

সগৰে ক’লে—হে গুৰুদেৱ! আপুনি এই দুষ্কৰ্মীসকলক অনর্থক ৰক্ষা কৰিছে। মোৰ পিতাৰ ৰাজ্য হৰণ কৰা এইসকলক মই যিকোনো প্ৰকাৰেই নিশ্চিতভাৱে বধ কৰিম।

Verse 42

उपेक्षेत समर्थः सन्धर्मस्य परिपन्थिनः । स एव सर्वनाशाय हेतुभूतो न संशयः ॥ ४२ ॥

যি সক্ষম হৈও সদ্ধৰ্মৰ বাধাদানকাৰীক উপেক্ষা কৰে, সিয়েই নিঃসন্দেহে সৰ্বনাশৰ কাৰণ হয়।

Verse 43

बान्धवं प्रथमं मत्वा दुर्जनाः सकलं जगत् । त एव बलहीनाश्चेद्भजन्तेऽत्यन्तसाधुताम् ॥ ४३ ॥

দুৰ্জনে প্ৰথমে নিজৰ বাঁধৱকেই মুখ্য বুলি মানি, তাৰপিছত সেই দৃষ্টিতেই সমগ্ৰ জগতক চায়; আৰু সিহঁতে বলহীন হ’লে অতিশয় সাধুত্ব ধাৰণ কৰে।

Verse 44

अहो मायाकृतं कर्म खलाः कश्मलचेतसः । तावत्कुर्वन्ति कार्याणि यावत्स्यात्प्रबलं बलम् ॥ ४४ ॥

আহো! কলুষচিত্ত খলৰ এই মায়াকৃত কৰ্ম—যিমান দিন বল প্ৰবল থাকে, সিমান দিনেই সিহঁতে নিজৰ কূটকাৰ্য চলাই যায়।

Verse 45

दासभावं च शत्रूणां वारस्त्रीणां च सौहृदम् । साधुभावं च सर्पाणां श्रेयस्कामो न विश्वसेत् ॥ ४५ ॥

যি শ্ৰেয় কামনা কৰে, সি শত্ৰুৰ দাসভাব, বাৰস্ত্ৰীৰ স্নেহ আৰু সাপৰ সাধুভাব—ইয়াত বিশ্বাস নকৰক।

Verse 46

प्रहासं कुर्वते नित्यं यान्दन्तान्दर्शयन्खलाः । तानेव दर्शयन्त्याशु स्वसामर्थ्यविपर्यये ॥ ४६ ॥

খলসকলে সদায় হাঁহি কৰি দাঁত দেখুৱাই উপহাস কৰে; কিন্তু নিজৰ সামৰ্থ্য উলটাই গ’লে, সিহঁতে সেয়া দাঁতেই সোনকালে দেখুৱাবলগীয়া হয়।

Verse 47

पिशुना जिह्वया पूर्वं परुषं प्रवदन्ति च । अतीव करुणं वाक्यं वदन्त्येव तथाबलाः ॥ ४७ ॥

নিন্দুক জিভাৰে প্ৰথমে কঠোৰ কথা কোৱা লোকসকলে, পাছত দুৰ্বল স্বভাৱৰ বশত অতি কৰুণ যেন লাগা বাক্যও কয়।

Verse 48

श्रेयस्कामो भवेद्यस्तु नीतिशास्त्रार्थकोविदः । साधुत्वं समभावं च खलानां नैव विश्वसेत् ॥ ४८ ॥

যি সত্য শ্ৰেয়স কামনা কৰে, সি নীতিশাস্ত্ৰৰ অৰ্থত কুশলী হওক; আৰু খল লোকৰ দেখুওৱা ‘সাধুত্ব’ আৰু ‘সমভাব’ কেতিয়াও বিশ্বাস নকৰক।

Verse 49

दुर्जनं प्रणतिं यान्तं मित्रं कैतवशीलिनम् । दुष्टां भार्यां च विश्वस्तो मृत एव न संशयः ॥ ४९ ॥

নত হৈ অহা দুৰ্জনক, কপটস্বভাৱ মিত্ৰক আৰু দুষ্টা পত্নীক যি বিশ্বাস কৰে—সি নিঃসন্দেহে মৃতসম।

Verse 50

मा रक्ष तस्मादेतान्वै गोरूपव्याघ्रकर्मिणः । हत्वैतानखिलान् दुष्टांस्त्वत्प्रसादान्महीं भजे ॥ ५० ॥

সেয়ে এইসকলক ৰক্ষা নকৰিব—ৰূপত গোৰ দৰে, কিন্তু কৰ্মত ব্যাঘ্ৰৰ দৰে। এই সকলো দুষ্টক বধ কৰক; আপোনাৰ প্ৰসাদে মই পৃথিৱী ভোগ কৰি শাসন কৰিম।

Verse 51

वशिष्ठस्तद्वचः श्रुत्वा सुप्रीतो मुनिसत्तमः । कराभ्यां सगरस्याङ्गं स्पृशन्निदमुवाच ह ॥ ५१ ॥

সেই বাক্য শুনি মুনিশ্ৰেষ্ঠ বশিষ্ঠ অতি প্ৰসন্ন হ’ল। দুয়ো হাতে সগৰৰ দেহ স্পৰ্শ কৰি তেওঁ এইদৰে ক’লে।

Verse 52

वसिष्ठ उवाच । साधु साधु महाभाग सत्यं वदसि सुव्रत । तथापि मद्वचः श्रुत्वा परां शान्तिं लभिष्यसि ॥ ५२ ॥

বশিষ্ঠই ক’লে: "সাধু, সাধু, হে মহাভাগ! হে সুব্ৰত, তুমি সত্য কৈছা। তথাপিও মোৰ কথা শুনি তুমি পৰম শান্তি লাভ কৰিবা।"

Verse 53

मयैते निहताः पूर्वं त्वत्प्रतिज्ञाविरोधिनः । हतानां हनने कीर्तिः का समुत्पद्यते वद ॥ ५३ ॥

তোমাৰ প্ৰতিজ্ঞাৰ বিৰোধী ইহঁতক মই পূৰ্বেই নিধন কৰিছোঁ। যিসকল ইতিমধ্যে নিহত হৈছে, তেওঁলোকক বধ কৰিলে কি বাৰু কীৰ্তি লাভ হয়, কোৱা?

Verse 54

भूमीश जन्तवः सर्वे कर्मपाशेन यन्त्रिताः । तथापि पापैर्निहताः किमर्थं हंसि तान्पुनः ॥ ५४ ॥

হে ভূমিশ! সকলো জীৱ কৰ্মৰ দ্বাৰা আৱদ্ধ। তথাপিও, পাপৰ দ্বাৰা নিহত হোৱা সকলক তুমি পুনৰ কিয় বধ কৰিছা?

Verse 55

देहस्तु पापजनितः पूर्वमेवैनसा हतः । आत्मा ह्यभेद्यः पूर्णत्वाच्छास्त्राणामेष निश्चयः ॥ ५५ ॥

দেহ পাপৰ পৰা সৃষ্টি হৈছে আৰু পাপৰ দ্বাৰাই পূৰ্বেই নিহত হৈছে। কিন্তু আত্মা অভেদ্য কাৰণ ই পূৰ্ণ; এয়াই শাস্ত্ৰৰ নিশ্চিত সিদ্ধান্ত।

Verse 56

स्वकर्मफलभोगानां हेतुमात्रा हि जन्तवः । कर्माणि दैवमूलानि दैवाधीनमिदं जगत् ॥ ५६ ॥

জীৱবোৰ নিজৰ কৰ্মফল ভোগ কৰাৰ বাবে কেৱল নিমিত্ত মাত্ৰ। কৰ্মসমূহ দৈৱ বা ভাগ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু এই জগত দৈৱৰ অধীন।

Verse 57

यस्माद् दैवं हि साधुनां रक्षिता दुष्टशिक्षिता । ततो नरैरस्वतन्त्रैः किं कार्यं साध्यते वद ॥ ५७ ॥

যিহেতু দেৱেই সাধুসকলক ৰক্ষা কৰে আৰু দুষ্টক দণ্ড দি শাসন কৰে, তেন্তে যিসকল মানুহ প্ৰকৃততে স্বতন্ত্ৰ নহয়, তেওঁলোকে কোন কাৰ্য সিদ্ধ কৰিব পাৰে? কওক।

Verse 58

शरीरं पापसंभूतं पापेनैव प्रवर्तते । पापमूलमिदं ज्ञात्वा कथं हन्तुं समुद्यतः ॥ ५८ ॥

এই দেহ পাপৰ পৰা উৎপন্ন আৰু পাপেই প্ৰৱৰ্তিত। ই পাপমূল বুলি জানি কোনোবাই (আনক) হত্যা কৰিবলৈ কেনেকৈ উদ্যত হ’ব পাৰে?

Verse 59

आत्मा शुद्धोऽपि देहस्थो देहीति प्रोच्यते बुधैः । तस्मादिदं वपुर्भूप पापमूलं न संशयः ॥ ५९ ॥

আত্মা শুদ্ধ হ’লেও দেহত অৱস্থিত থাকিলে জ্ঞানীসকলে তাক ‘দেহী’ বুলি কয়। সেয়ে, হে ৰাজন, এই দেহেই পাপৰ মূল—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 60

पापमूलवपुर्हन्तुः का कीर्तिस्तव बाहुज । भविष्यतीति निश्चित्य नैतान्हिंसीस्ततः सुत ॥ ६० ॥

হে বাহুবলী! পাপমূল স্বভাৱৰ জীৱক হত্যা কৰা জন হিচাপে তোমাৰ কি কীৰ্তি হ’ব? এই কথা নিশ্চিত জানি, পুত্ৰ, সেয়ে তেওঁলোকক কেতিয়াও হিংসা নকৰিবা।

Verse 61

इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं विरराम स कोपतः । स्पृशन्करेण सगरं नन्दनं मुनयस्तदा ॥ ६१ ॥

গুৰুৰ বাক্য শুনি সি ক্ৰোধৰ পৰা বিৰত হ’ল। তেতিয়া মুনিসকলে হাতেদি নন্দনৰ ঘট (সগৰ) স্পৰ্শ কৰিলে।

Verse 62

अथाथर्वनिधिस्तस्य सगरस्य महात्मनः । राज्याभिषेकं कृतवान्मुनिभिः सह सुव्रतैः ॥ ६२ ॥

তেতিয়া মহাত্মা সগৰৰ ৰাজাভিষেক অথৰ্বনিধিয়ে উত্তম ব্ৰতধাৰী মুনিসকলৰ সৈতে বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰিলে।

Verse 63

भार्याद्वयं च तस्यासीत्केशिनी सुमतिस्तथा । काश्यपस्य विदर्भस्य तनये मुनिसत्तम ॥ ६३ ॥

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, সেই ৰজাৰ দুজনী পত্নী আছিল—কেশিনী আৰু সুমতি; তেওঁলোক বিদৰ্ভৰ কাশ্যপৰ কন্যা আছিল।

Verse 64

राज्ये प्रतिष्ठिते दृष्ट्वा मुनिरौर्वस्तपोनिधिः । वनादागत्य राजानं संभाष्य स्वाश्रमं ययौ ॥ ६४ ॥

ৰাজ্য সুদৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হোৱা দেখি তপোনিধি ঔৰ্ব মুনিয়ে বনাৰ পৰা আহি ৰজাৰ সৈতে কথা পাতি পুনৰ নিজৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল।

Verse 65

कदाचित्तस्य भूपस्य भार्याभ्यां प्रार्थितो मुनिः । वरं ददावपत्यार्थमौर्वो भार्गवमन्त्रवित् ॥ ६५ ॥

এবাৰ সেই ৰজাৰ দুয়ো ৰাণীৰ প্ৰাৰ্থনাত, ভাৰ্গৱ মন্ত্রজ্ঞ ঔৰ্ব মুনিয়ে সন্তানলাভৰ বাবে বৰ দান কৰিলে।

Verse 66

क्षणं ध्यानस्थितो भूत्वा त्रिकालज्ञो मुनीश्वरः । केशिनीं सुमतिं चैव इदमाह प्रहर्षयन् ॥ ६६ ॥

ত্ৰিকালজ্ঞ মুনীশ্বৰ ক্ষণমাত্ৰ ধ্যানস্থ হৈ, কেশিনী আৰু সুমতিক আনন্দিত কৰি এই বাক্য ক’লে।

Verse 67

और्व उवाच । एका वंशधरं चैकमन्या षडयुतानि च । अपत्यार्थं महाभागे वृणुतां च यथेप्सितम् ॥ ६७ ॥

ঔৰ্বে ক’লে—হে মহাভাগে! এটা গাই তোমাক বংশধৰ এক পুত্ৰ দিব, আৰু আনটো ছয় হাজাৰ পুত্ৰ দিব। সন্তানাৰ্থে তোমাৰ ইচ্ছামতে বাছনি কৰা।

Verse 68

अथ श्रुत्वा वचस्तस्य मुनेरौर्वस्य नारद । केशिन्येकं सुतं वव्रे वंशसन्तानकारणम् ॥ ६८ ॥

হে নাৰদ! ঔৰ্ব মুনিৰ বচন শুনি কেশিনীয়ে বংশ-সন্ততি বজাই ৰাখিবলৈ একেটা পুত্ৰহে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।

Verse 69

तथा षष्टिसहस्राणि सुमत्या ह्यभवन्सुताः । नाम्नासमंजाः केशिन्यास्तनयो मुनिसत्तम ॥ ६९ ॥

তদ্ৰূপে সুমতীৰ পৰা ষাঠি হাজাৰ পুত্ৰ জন্মিল। আৰু হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! কেশিনীৰ পুত্ৰৰ নাম আছিল ‘সমঞ্জ’।

Verse 70

असमंजास्तु कर्माणि चकारोन्मत्तचेष्टितः । तं दृष्ट्वा सागराः सर्वे ह्यासन्दुर्वृत्तचेतसः ॥ ७० ॥

কিন্তু অসমঞ্জ উন্মত্তৰ দৰে আচৰণ কৰি নিন্দনীয় কৰ্ম কৰিবলৈ ধৰিলে। তাক দেখি সাগৰৰ সকলো পুত্ৰৰ মনোভাবো দুষ্কৃতিৰ দিশে ঢলিল।

Verse 71

तद्बालभावं संदुष्टं ज्ञात्वा बाहुसुतो नृपः । चिन्तयामास विधिवत्पुत्रकर्म विगर्हितम् ॥ ७१ ॥

শিশুটোৰ স্বভাৱ কলুষিত হোৱা বুলি জানি, বাহুপুত্ৰ ৰজাই বিধিমতে পুত্ৰ-সম্পৰ্কীয় কৰণীয়—যদিও সেয়া নিন্দনীয় বিষয়—বিবেচনা কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 72

अहो कष्टतरा लोके दुर्जनानां हि संगतिः । कारुकैस्ताड्यते वह्निरयः संयोगमात्रतः ॥ ७२ ॥

হায়, এই লোকত দুর্জনৰ সঙ্গতি অতি কষ্টদায়ক; লোহাৰ সংযোগমাত্ৰতে কাৰুকাৰে অগ্নিকো আঘাত কৰে।

Verse 73

अंशुमान्नाम तनयो बभूव ह्यसमंजसः । शास्त्रज्ञो गुणवान्धर्मी पितामहहिते रतः ॥ ७३ ॥

অসমঞ্জসৰ পুত্ৰ অংশুমান নামে জন্মিল; তেওঁ শাস্ত্ৰজ্ঞ, গুণবান, ধৰ্মনিষ্ঠ আৰু পিতামহৰ হিতত ৰত আছিল।

Verse 74

दुर्वृत्ताः सागराः सर्वे लोकोपद्र वकारिणः । अनुष्ठानवतां नित्यमन्तराया भवन्ति ते ॥ ७४ ॥

সকলো সাগৰ দুৰ্বৃত্ত, লোকৰ উপদ্ৰৱকাৰী; অনুষ্ঠাননিষ্ঠসকলৰ বাবে সিহঁত নিত্যই অন্তৰায় হয়।

Verse 75

हुतानि यानि यज्ञेषु हवींषि विधिवद् द्विजैः । बुभुजे तानि सर्वाणि निराकृत्य दिवौकसः ॥ ७५ ॥

যজ্ঞত দ্বিজসকলে বিধিপূৰ্বক অৰ্পণ কৰা হৱিসমূহ, স্বৰ্গবাসী দেৱতাক আঁতৰাই, তেওঁ সকলো ভক্ষণ কৰিলে।

Verse 76

स्वर्गादाहृत्य सततं रम्भाद्या देवयोषितः । भजन्ति सागरास्ता वै कचग्रहबलात्कृताः ॥ ७६ ॥

স্বৰ্গৰ পৰা নিৰন্তৰ নামি অনা ৰম্ভা আদি দেৱযোষিতাসকলক, কচগ্ৰহৰ বলত বশীভূত কৰি, সাগৰসকলে সঁচাকৈ সঙ্গ কৰে।

Verse 77

पारिजातादिवृक्षाणां पुष्पाण्याहृत्य ते खलाः । भूषयन्ति स्वदेहानि मद्यपानपरायणाः ॥ ७७ ॥

পাৰিজাত আদি কল্পবৃক্ষৰ ফুল ছিঙি, মদ্যপানত আসক্ত সেই দুষ্টসকলে কেৱল নিজৰ দেহকেই অলংকৃত কৰে।

Verse 78

साधुवृत्तीः समाजह्रुः सदाचाराननाशयन् । मित्रैश्च योद्धुमारब्धा बलिनोऽत्यन्तपापिनः ॥ ७८ ॥

অত্যন্ত পাপী আৰু বলৱান সেই লোকসকলে সাধুসকলৰ জীৱিকা কেঢ়ি ল’লে, সদাচাৰ নষ্ট কৰিলে, আৰু মিত্ৰসকলৰ সৈতে যুদ্ধ আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 79

एतद् दृष्ट्वातितुःखार्ता देवा इन्द्र पुरोगमाः । विचारं परमं चक्रुरेतेषां नाशहेतवे ॥ ७९ ॥

এই দৃশ্য দেখি ইন্দ্ৰক অগ্ৰে ৰাখি দেৱসকল অতিশয় দুঃখাৰ্ত হল আৰু তেওঁলোকৰ বিনাশৰ উপায় বিচাৰি পৰম পৰামৰ্শ কৰিলে।

Verse 80

निश्चित्य विबुधाः सर्वे पातालान्तरगोचरम् । कपिलं देवदेवेशं ययुः प्रच्छन्नरूपिणः ॥ ८० ॥

দেৱদেৱেশ কপিল পাতালৰ অন্তৰ্ভাগত বিচৰণ কৰিছে বুলি নিশ্চিত কৰি, সকলো দেৱে গোপন ৰূপ ধৰি তেওঁৰ ওচৰলৈ গ’ল।

Verse 81

ध्यायन्तमात्मनात्मानं परानन्दैकविग्रहम् । प्रणम्य दण्डवद् भूमौ तुष्टुवुस्त्रिदशास्ततः ॥ ८१ ॥

নিজ আত্মাৰে নিজৰ আত্মাক ধ্যান কৰি, পৰমানন্দময় একমাত্ৰ বিগ্ৰহস্বৰূপ তেওঁক দেখি, ত্ৰিদশসকলে ভূমিত দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰি স্তৱ গাইলে।

Verse 82

देवा ऊचुः । नमस्ते योगिने तुभ्यं सांख्ययोगरताय च । नररूपप्रतिच्छन्नजिष्णवे विष्णवे नमः ॥ ८२ ॥

দেৱসকলে ক’লে—হে পৰম যোগী, তোমাক নমস্কাৰ; সাংখ্য আৰু যোগত ৰত তোমাক নমস্কাৰ। নৰ-ৰূপত আৱৃত সদা-বিজয়ী বিষ্ণুক নমস্কাৰ।

Verse 83

नमः परेशभक्ताय लोकानुग्रहहेतवे । संसारारण्यदावाग्ने धर्मपालनसेतवे ॥ ८३ ॥

পৰমেশ্বৰভক্তক নমস্কাৰ, যি লোককল্যাণৰ হেতু কাৰ্যৰত; যি সংসাৰ-অৰণ্যৰ দাবানল সদৃশ আৰু ধৰ্মৰক্ষা-পালনৰ সেতু।

Verse 84

महते वीतरागाय तुभ्यं भूयो नमो नमः । सागरैः पीडितानस्मांस्त्रायस्व शरणागतान् ॥ ८४ ॥

হে মহান, বীতৰাগ! তোমাক পুনঃ পুনঃ নমস্কাৰ। সাগৰসম দুঃখে পীড়িত শৰণাগত আমি; আমাক ৰক্ষা কৰি উদ্ধাৰ কৰা।

Verse 85

कपिल उवाच । ये तु नाशमिहेच्छंतिं यशोबलधनायुषाम् । त एव लोकान्बाधन्ते नात्राश्चर्यं सुरोत्तमाः ॥ ८५ ॥

কপিলে ক’লে—যিসকলে এই লোকত যশ, বল, ধন আৰু আয়ুৰ নাশ কামনা কৰে, তেওঁলোকেই লোকসমূহক বাধা দিয়ে; ইয়াত আশ্চৰ্য নাই, হে দেৱশ্ৰেষ্ঠসকল।

Verse 86

यस्तु बाधितुमिच्छेत जनान्निरपराधिनः । तं विद्यात्सर्वलोकेषु पापभोगरतं सुराः ॥ ८६ ॥

কিন্তু যি নিৰপৰাধ জনক বাধা দিবলৈ ইচ্ছা কৰে, হে দেৱসকল, তাক সকলো লোকতে পাপভোগত ৰত বুলি জানিবা।

Verse 87

कर्मणा मनसा वाचा यस्त्वन्यान्बाधते सदा । तं हन्ति दैवमेवाशु नात्र कार्या विचारणा ॥ ८७ ॥

যি কৰ্ম, মন আৰু বাক্যৰে সদায় আনক পীড়া দিয়ে, তাক দেৱ-নিয়তিয়ে শীঘ্ৰ দণ্ড দিয়ে; ইয়াত অধিক বিচাৰ নালাগে।

Verse 88

अल्पैरहोभिरेवैते नाशमेष्यन्ति सागराः । इत्युक्ते मुनिना तेन कपिलेन महात्मना । प्रणम्य तं यथान्यायं गता नाकं दिवौकसः ॥ ८८ ॥

মহাত্মা মুনি কপিলে ক’লে—“অল্প কিছুমান দিনতে এই সাগৰসমূহ নাশ পাব।” সেয়া শুনি দেৱগণে যথাবিধি প্ৰণাম কৰি স্বৰ্গলৈ গ’ল।

Verse 89

अत्रान्तरे तु सगरो वसिष्ठाद्यैर्महर्षिभिः । आरेभे हयमेधाख्यं यज्ञं कर्त्तुमनुत्तमम् ॥ ८९ ॥

ইফালে ৰজা সগৰে বশিষ্ঠ আদি মহর্ষিসকলৰ সৈতে ‘অশ্বমেধ’ নামৰ অনুত্তম যজ্ঞ আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 90

तद्यज्ञे योजितं सप्तिमपहृत्य सुरेश्वरः । पाताले स्थापयामास कपिलो यत्र तिष्ठति ॥ ९० ॥

সেই যজ্ঞৰ বাবে নিয়োজিত অশ্বটো অপহৰণ কৰি দেৱেশ্বৰ ইন্দ্ৰই তাক পাতালত, য’ত কপিল মুনি বাস কৰে, স্থাপন কৰিলে।

Verse 91

गूढविग्रहशक्रेण हृतमश्वं तु सागराः । अन्वेष्टुं बभ्रमुर्लोकान् भूरादींश्च सुविस्मिताः ॥ ९१ ॥

গূঢ় ৰূপ ধৰি শক্ৰ ইন্দ্ৰই অশ্বটো হৰণ কৰাত সগৰৰ পুত্ৰসকল অতিশয় বিস্মিত হৈ ভূলোক আদি লোকসমূহত তাক বিচাৰি ঘূৰি ফুৰিলে।

Verse 92

अदृष्टसप्तयस्ते च पातालं गन्तुमुद्यताः । चख्नुर्महीतलं सर्वमेकैको योजनं पृथक् ॥ ९२ ॥

দৃষ্টিৰ পৰা অদৃশ্য হোৱা সেই সাতজন পাতাললৈ যাবলৈ উদ্যত হ’ল। পৃথক পৃথককৈ প্ৰত্যেকে এক এক যোজন পৰিমাণে সমগ্ৰ ভূতল খুঁদি পেলালে॥

Verse 93

मृत्तिकां खनितां ते चोदधितीरे समाकिरन् । तद्द्वारेण गताः सर्वे पातालं सगरात्मजाः ॥ ९३ ॥

তেওঁলোকে খুঁদি উলিওৱা মাটি সাগৰতীৰত ঢালি থ’লে। আৰু সেই একে দ্বাৰেদিয়েই সগৰৰ সকলো পুত্ৰ পাতালত প্ৰৱেশ কৰিলে॥

Verse 94

विचिन्वन्ति हयं तत्र मदोन्मत्ता विचेतसः ॥ ९४ ॥

তাত তেওঁলোকে ঘোঁৰাটো বিচাৰে; কিন্তু গৰ্বৰ মদত উন্মত্ত হৈ চিত্ত বিভ্ৰান্ত, বিবেক নষ্ট হৈছে॥

Verse 95

तत्रापश्यन्महात्मानं कोटिसूर्यसमप्रभम् । कपिलं ध्याननिरतं वाजिनं च तदन्तिके ॥ ९५ ॥

তাত সি মহাত্মা কপিলক দেখিলে—কোটি সূৰ্যৰ সম দীপ্তিমান, ধ্যানত লীন; আৰু তেওঁৰ ওচৰতেই ঘোঁৰাটোও দেখিলে॥

Verse 96

ततः सर्वे तु संरब्धा मुनिं दृष्ट्वाऽतिवेगतः । हन्तुमुद्युक्तमनसो विद्र वन्तः समासदन् ॥ ९६ ॥

তাৰ পিছত তেওঁলোকে সকলোৱে ক্ৰোধেৰে মুনিক দেখামাত্ৰ অতি বেগে ধাৱিত হ’ল। হত্যা কৰিবলৈ উদ্যত মনে দৌৰি আহি ওচৰতে ঘেৰাও কৰিলে॥

Verse 97

हन्यतां हन्यतामेष वध्यतां वध्यतामयम् । गृह्यतां गृह्यतामाशु इत्यूचुस्ते परस्परम् ॥ ९७ ॥

“মাৰা, মাৰা তাক; তাক বধ কৰা, দণ্ড দি সংহাৰ কৰা; ধৰা—সোনকালে ধৰা!”—এইদৰে সিহঁতে পৰস্পৰে চিঞৰি ক’লে।

Verse 98

हृताश्वं साधुभावेन बकवद्ध्य्नातत्परम् । सन्ति चाहो खला लोके कुर्वन्त्याडम्बरं महत् ॥ ९८ ॥

সাধুভাৱ ধৰি সি হৃতাশ্বক ঠগিলে; বকৰ দৰে কেৱল বাহিৰে ধ্যানমগ্ন যেন দেখা গৈছিল। হায়, এই জগতত খল লোক ভক্তিৰ মহা আড়ম্বৰ কৰে।

Verse 99

इत्युच्चरन्तो जहसुः कपिलं ते मुनीश्वरम् । समस्तेन्द्रि यसन्दोहं नियम्यात्मानमात्मनि ॥ ९९ ॥

এইদৰে ক’তে ক’তে সিহঁতে মুনিশ্ৰেষ্ঠ কপিলক উপহাস কৰি হাঁহিলে। তেতিয়া তেওঁ সকলো ইন্দ্ৰিয়সমূহ সংযত কৰি নিজৰ চিত্তক আত্মাত স্থাপন কৰিলে।

Verse 100

आस्थितः कपिलस्तेषां तत्कर्म ज्ञातवान्नहि ॥ १०० ॥

কপিল তেওঁলোকৰ মাজতে উপস্থিত আছিল, তথাপি সেই কৃত্যৰ বিষয়ে তেওঁ নাজানিলে (বা তাত জড়িত নহ’ল)।

Verse 101

आसन्नमृत्यवस्ते तु विनष्टमतयो मुनिम् । पद्भिः संताडयामासुर्बाहूं च जगृहुः परे ॥ १०१ ॥

কিন্তু যিসকলৰ বুদ্ধি নষ্ট হৈছিল, সিহঁতে মৃত্যুৰ ওচৰত থকা সেই মুনিক দেখি ভৰিৰে লাথি মাৰিবলৈ ধৰিলে; আন কিছুমানে তেওঁৰ বাহু ধৰি পেলালে।

Verse 102

ततस्त्यक्तसमाधिस्तु स मुनिर्विस्मितस्तदा । उवाच भावगम्भीरं लोकोपद्र वकारिणः ॥ १०२ ॥

তাৰ পিছত সমাধি ত্যাগ কৰি সেই মুনি সেই মুহূৰ্তত বিস্মিত হৈ, লোকৰ দুখ-উপদ্ৰৱ নিবারণৰ বাবে গভীৰ ভাবপূর্ণ বাক্য ক’লে।

Verse 103

एश्वर्यमदमत्तानां क्षुधितानां च कामिनाम् । अहंकारविमूढानां विवेको नैव जायते ॥ १०३ ॥

ঐশ্বৰ্য-মদত মত্ত, ক্ষুধাত কাতৰ আৰু কামাসক্ত—অহংকাৰত মোহিত লোকৰ ভিতৰত সত্য বিবেক জন্ম নলয়।

Verse 104

निधेराधारमात्रेण मही ज्वलति सर्वदा । तदेव मानवा भुक्त्वा ज्वलन्तीति किमद्भुतम् ॥ १०४ ॥

অগ্নিময় গূঢ় নিধিৰ আশ্ৰয়মাত্ৰে পৃথিৱী সদায় জ্বলে; সেই বস্তু মানুহে ভোগ কৰি জ্বলি উঠিলে তাত আশ্চৰ্য কি?

Verse 105

किमत्र चित्रं सुजनं बाधन्ते यदि दुर्जनाः । महीरुहांश्चानुतटे पातयन्ति नदीरयाः ॥ १०५ ॥

দুৰ্জনে যদি সুজনক বাধা দিয়ে, তাত আশ্চৰ্য কি? নদীৰ সোঁত তীৰত থকা মহাবৃক্ষকো পেলাই দিয়ে।

Verse 106

यत्र श्रीर्यौवनं वापि शारदा वापि तिष्ठति । तत्राश्रीर्वृद्धता नित्यं मूर्खत्वं चापि जायते ॥ १०६ ॥

য’ত শ্ৰী, যৌৱন আৰু শাৰদা-বিদ্যা থাকে, সিহঁতৰ অভাৱত তাত দাৰিদ্ৰ্য, নিত্য জৰা আৰু মূৰ্খতাও জন্মে।

Verse 107

अहो कनकमाहात्म्यमाख्यातुं केन शक्यते । नामसाम्यदहो चित्रं धत्तूरोऽपि मदप्रदः ॥ १०७ ॥

আহা! কনকৰ মাহাত্ম্য সম্পূৰ্ণকৈ কোনে বৰ্ণনা কৰিব পাৰে? নামৰ সাম্য কিমান বিচিত্ৰ—ধতুৰাও মদ প্ৰদানকাৰী।

Verse 108

भवेद्यदि खलस्य श्रीः सैव लोकविनाशिनी । यथा सखाग्नेः पवनः पन्नगस्य यथा विषम् ॥ १०८ ॥

যদি খলৰ শ্ৰী-সমৃদ্ধি হয়, তেন্তে সেই সমৃদ্ধিয়েই লোকবিনাশিনী হয়—যেনেকৈ বায়ু অগ্নিৰ সখা, আৰু যেনেকৈ বিষ সাপৰ।

Verse 109

अहो धनमदान्धस्तु पश्यन्नपि न पश्यति । यदि पश्यत्यात्महितं स पश्यति न संशयः ॥ १०९ ॥

আহা! ধনৰ মদত অন্ধ মানুহে চাই থাকিলেও নেদেখে। যিয়ে আত্মহিত দেখে, সেয়াই সত্যকৈ দেখে—সন্দেহ নাই।

Verse 110

इत्युक्त्वा कपिलः क्रुद्धो नेत्राभ्यां ससृजेऽनलम् । स वह्निः सागरान्सर्वान्भस्मसादकरोत्क्षणात् ॥ ११० ॥

এইদৰে কৈ ক্ৰুদ্ধ কপিল ঋষিয়ে দুয়োটা নয়নৰ পৰা অগ্নি সৃষ্ট কৰিলে; সেই অগ্নিয়ে ক্ষণতে সগৰৰ সকলো পুত্ৰক ভস্ম কৰিলে।

Verse 111

यन्नेत्रजानलं दृष्ट्वा पातालतलवासिनः । अकालप्रलयं मत्वा च्रुकुशुः शोकलालसाः ॥ १११ ॥

নয়নজাত সেই অগ্নি দেখি পাতালবাসীয়ে অকাল প্ৰলয় আহিল বুলি ভাবি শোক আৰু আতংকত ব্যাকুল হৈ চিঞৰি উঠিল।

Verse 112

तदग्नितापिताः सर्वे दन्दशूकाश्च राक्षसाः । सागरं विविशुः शीघ्रं सतां कोपो हि दुःसहः ॥ ११२ ॥

সেই অগ্নিত দগ্ধ হৈ সকলো দংশধাৰী সাপ আৰু ৰাক্ষস সোনকালে সাগৰত প্ৰৱেশ কৰিলে; কিয়নো সৎজনৰ ক্ৰোধ সঁচাকৈয়ে দুৰসহ।

Verse 113

अथ तस्य महीपस्य समागम्याध्वरं तदा । देवदूत उवाचेदं सर्वं वृत्तं हि यक्षते ॥ ११३ ॥

তেতিয়া সেই সময়ত দেৱদূত ৰজাৰ যজ্ঞস্থললৈ আহি ক’লে—“যি যি ঘটিছে, তাৰ সম্পূৰ্ণ বৃত্তান্ত মই আপোনাক ক’ম।”

Verse 114

एतत्समाकर्ण्य वचः सगरःसर्ववित्प्रभुः । दैवेन शिक्षिता दुष्टा इत्युवाचातिहर्षितः ॥ ११४ ॥

এই কথা শুনি সৰ্বজ্ঞ, পৰাক্ৰমী প্ৰভু সগৰ ৰজা অতিশয় হৰ্ষিত হৈ ক’লে—“এই দুষ্টক দেৱবিধিয়েই শাস্তি দিছে।”

Verse 115

माता वा जनको वापि भ्राता वा तनयोऽपि वा । अधर्मं कुरुते यस्तु स एव रिपुरिष्यते ॥ ११५ ॥

মাতাই হওক বা পিতাই, ভ্ৰাতাই হওক বা পুত্ৰই—যি অধৰ্ম কৰে, সেয়াই শত্রু বুলি গণ্য।

Verse 116

यस्त्वधर्मेषु निरतः सर्वलोकविरोधकृत् । तं रिपुं परमं विद्याच्छास्त्राणामेष निर्णयः ॥ ११६ ॥

যি অধৰ্মত নিমগ্ন হৈ সকলো লোকৰ বিৰোধ কৰে, তাক পৰম শত্রু বুলি জানিবা—এইয়েই শাস্ত্ৰৰ সিদ্ধান্ত।

Verse 117

सगरः पुत्रनाशेऽपि न शुशोच मुनीश्वरः । दुर्वृत्तनिधनं यस्मात्सतामुत्साहकारणम् ॥ ११७ ॥

পুত্ৰনাশ হ’লেও মুনিসদৃশ ৰজা সগৰে শোক নকৰিলে; কিয়নো দুষ্টৰ বিনাশ সজ্জনৰ উদ্যম-উৎসাহ বঢ়োৱাৰ কাৰণ।

Verse 118

यज्ञेष्वनधिकारत्वादपुत्राणामिति स्मृतेः । पौत्रं तमंशुमन्तं हि पुत्रत्वे कृतवान्प्रभुः ॥ ११८ ॥

স্মৃতিত কোৱা হৈছে—অপুত্ৰৰ যজ্ঞত অধিকাৰ নাই; সেয়ে প্ৰভুৱে পৌত্ৰ অংশুমানক পুত্ৰৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে।

Verse 119

असमञ्जस्सुतं तं तु सुधियं वाग्विदां वरम् । युयोज सारविद् भूयो ह्यश्वानयनकर्मणि ॥ ११९ ॥

অসমঞ্জসৰ সেই পুত্ৰ—সুধী আৰু বাক্‌বিদ্যাত শ্ৰেষ্ঠ—ক ৰথবিদ্যাজ্ঞ জনে পুনৰ অশ্ব-আনয়নৰ কৰ্মত নিয়োজিত কৰিলে।

Verse 120

स गतस्तद्बिलद्वारे दृष्ट्वा तं मुनिपुङ्गवम् । कपिलं तेजसां राशिं साष्टाङ्गं प्रणनाम ह ॥ १२० ॥

সেই গুহাৰ দুৱাৰলৈ গৈ তেজৰ ৰাশি সদৃশ মুনিশ্ৰেষ্ঠ কপিলক দেখি সি অষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰিলে।

Verse 121

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विनयेनाग्रतः स्थितः । उवाच शान्तमनसं देवदेवं सनातनम् ॥ १२१ ॥

কৃতাঞ্জলি হৈ বিনয়ে আগত থিয় হৈ, সি শান্তচিত্ত সনাতন দেৱদেৱক নিবেদন কৰিলে।

Verse 122

अंशुमानुवाच । दौःशील्यं यत्कृतं ब्रह्मन्मत्पितृव्यैः क्षमस्व तत् । परोपकारनिरताः क्षमासारा हि साधवः ॥ १२२ ॥

অংশুমানে ক’লে— হে ব্ৰাহ্মণ, মোৰ পিতৃব্যসকলে কৰা দুষ্কাৰ্য ক্ষমা কৰক। সাধুসকল পৰোপকাৰত ৰত; ক্ষমাই তেওঁলোকৰ সাৰ।

Verse 123

दुर्जनेष्वपि सत्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः । नहि संहरते ज्योत्स्नां चन्द्र श्चाण्डालवेश्मनः ॥ १२३ ॥

দুৰ্জন সত্ত্বৰ প্ৰতিও সাধুসকলে দয়া কৰে; যেনেকৈ চন্দ্ৰই চাণ্ডালৰ ঘৰৰ পৰাও জ্যোৎস্না আঁতৰাই নলয়।

Verse 124

बाध्यमानोऽपि सुजनः सर्वेषां सुखकृद् भवेत् । ददाति परमां तुष्टिं भक्ष्यमाणोऽमरैः शशी ॥ १२४ ॥

বাধা পাইলেও সুজন সকলোৰে সুখকৰ হওক; যেনেকৈ গ্ৰহণত অমৰসকলে ‘ভক্ষণ’ কৰিলেও চন্দ্ৰই পৰম তৃপ্তি দিয়ে।

Verse 125

दारितश्छिन्न एवापि ह्यामोदेनैव चन्दनः । सौरभं कुरुते सर्वं तथैव सुजनो जनः ॥ १२५ ॥

চন্দন ফালি কাটি পেলালেও নিজৰ স্বাভাৱিক সুবাসে সকলোকে সুগন্ধিত কৰে; তেনেকৈ সুজনেও ক্লেশত সকলোৰে মঙ্গল সাধে।

Verse 126

क्षान्त्या च तपसाचारैस्तद्गुणज्ञा मुनीश्वराः । सञ्जातं शासितुं लोकांस्त्वां विदुः पुरुषोत्तम ॥ १२६ ॥

তোমাৰ ক্ষমা, তপ আৰু সদাচাৰৰ অনুশাসনে, তোমাৰ গুণজ্ঞ মুনিশ্ৰেষ্ঠসকলে—হে পুৰুষোত্তম—তোমাক লোকসমূহক পালন-শাসন কৰিবলৈ প্ৰাদুৰ্ভূত বুলি জানে।

Verse 127

नमो ब्रह्मन्मुने तुभ्यं नमस्ते ब्रह्ममूर्त्तये । नमो ब्रह्मण्यशीलाय ब्रह्मध्यानपराय च ॥ १२७ ॥

হে ব্ৰহ্মনিষ্ঠ মুনি! আপোনাক নমস্কাৰ; হে ব্ৰহ্মস্বৰূপ! আপোনাক প্ৰণাম। ব্ৰহ্মপৰায়ণ শীলধাৰী আৰু ব্ৰহ্মধ্যানত নিমগ্ন আপোনাক পুনঃপুনঃ বন্দনা।

Verse 128

इति स्तुतो मुनिस्तेन प्रसन्नवदनस्तदा । वरं वरय चेत्याह प्रसन्नोऽस्मि तवानघ ॥ १२८ ॥

এইদৰে স্তৱিত হৈ মুনিৰ মুখ প্ৰসন্ন হ’ল। তেতিয়া তেওঁ ক’লে—“হে অনঘা! বৰ বিচাৰ; মই তোমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন।”

Verse 129

एवमुक्ते तु मुनिना ह्यंशुमान्प्रणिपत्य तम् । प्रापयास्मत्पितॄन्ब्राह्मं लोकमित्यभ्यभाषत ॥ १२९ ॥

মুনিয়ে এইদৰে ক’লে অংশুমানে তেওঁক দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰি ক’লে—“কৃপা কৰি আমাৰ পিতৃসকলক ব্ৰহ্মলোকলৈ পঠাই দিয়ক।”

Verse 130

ततस्तस्यातिसंतुष्टो मुनिः प्रोवाच सादरम् । गङ्गामानीय पौत्रस्ते नयिष्यति पितॄन्दिवम् ॥ १३० ॥

তাৰ পাছত মুনি অতি সন্তুষ্ট হৈ আদৰে ক’লে—“গংগাক আনিলে তোমাৰ পৌত্ৰই পিতৃসকলক স্বৰ্গলৈ নি যাব।”

Verse 131

त्वत्पौत्रेण समानीता गङ्गा पुण्यजला नदी । कृत्वैतान्धूतपापान्वै नयिष्यति परं पदम् ॥ १३१ ॥

তোমাৰ পৌত্ৰে আনিব গংগা—পুণ্যজলৰ এই নদী—ইহঁতৰ পাপ ধুই নিশ্চয়েই ইহঁতক পৰম পদলৈ নি যাব।

Verse 132

प्रापयैनं हयं वत्स यतः स्यात्पूर्णमध्वरम् । पितामहान्तिकं प्राप्य साश्वं वृत्तं न्यवेदयत् ॥ १३२ ॥

বৎস, এই যজ্ঞাশ্বক আগবঢ়াই দে, যাতে অধ্বৰ (যজ্ঞ) সম্পূৰ্ণ হয়। পিতামহ ব্ৰহ্মাৰ সন্নিধানত গৈ, অশ্বসহ সকলো বৃত্তান্ত নিবেদন কৰিলে॥

Verse 133

सगरस्तेन पशुना तं यज्ञं ब्राह्मणैः सह । विधाय तपसा विष्णुमाराध्याप पदं हरेः ॥ १३३ ॥

সগৰে সেই যজ্ঞপশুৰে ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ কৰিলে। তাৰ পাছত তপস্যাৰে বিষ্ণুক আৰাধনা কৰি হৰিৰ পৰম পদ লাভ কৰিলে॥

Verse 134

जज्ञे ह्यंशुमतः पुत्रो दिलीप इति विश्रुतः । तस्माद्भगीरथो जातो यो गङ्गामानयद्दिवः ॥ १३४ ॥

অংশুমতৰ পুত্ৰ ‘দিলীপ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হৈ জন্মিল। তেওঁৰ পৰা ভগীৰথ জন্মিল—যিজনে স্বৰ্গৰ পৰা গংগাক আনিছিল॥

Verse 135

भगीरथस्य तपसा तुष्टो ब्रह्मा ददौ मुने । गङ्गां भगीरथायाथ चिन्तयामास धारणे ॥ १३५ ॥

হে মুনি, ভগীৰথৰ তপস্যাত তুষ্ট হৈ ব্ৰহ্মাই তেওঁক গংগা দান কৰিলে। তাৰ পাছত ভগীৰথে ভাবিলে—পৃথিৱীয়ে তেওঁক কেনেকৈ ধাৰণ কৰিব॥

Verse 136

ततश्च शिवमाराध्य तद्द्वारा स्वर्णदीं भुवम् । आनीय तज्जलैः स्पृष्ट्वा पूतान्निन्ये दिवं पितॄन् ॥ १३६ ॥

তাৰ পাছত শিৱক আৰাধনা কৰি, তেওঁৰ কৃপাৰে স্বৰ্ণদী নামৰ পবিত্ৰ ভূমি ইয়ালৈ আনিলে। সেই জলে পিতৃসকলক স্পৰ্শ কৰাই শুদ্ধ কৰি স্বৰ্গলৈ নিলে॥

Verse 137

भगीरथान्वये जातः सुदासो नाम भूपतिः । तस्य पुत्रो मित्रसहः सर्वलोकेषु विश्रुतः ॥ १३७ ॥

ভগীৰথৰ বংশত সুদাস নামে এজন ৰজা জন্মিল। তেওঁৰ পুত্ৰ মিত্ৰসহ সৰ্বলোকতে বিখ্যাত আছিল।

Verse 138

वसिष्ठशापात्प्राप्तः स सौदासौ राक्षसीं तनुम् । गङ्गाबिन्दुनिषेकेण पुनर्मुक्तो नृपोऽभवत् ॥ १३८ ॥

বসিষ্ঠৰ শাপত সেই সৌদাস ৰজাই ৰাক্ষসী দেহ লাভ কৰিলে; কিন্তু গঙ্গাজলৰ এটা বিন্দু ছিটাই দিলে তেওঁ পুনৰ মুক্ত হৈ ৰজা হ’ল।

Verse 139

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥

এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগৰ প্ৰথম পাদত ‘গঙ্গামাহাত্ম্য’ নামৰ অষ্টম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।