Pūrṇimā-vrata (Lakṣmī–Nārāyaṇa-vrata): Observance, Moon Arghya, and Annual Udyāpana
সনকে নাৰদক ‘পূৰ্ণিমা-ব্ৰত’ৰ উপদেশ দিয়ে—ই পাপনাশক, শোকহৰ আৰু দুষ্ট স্বপ্ন তথা অশুভ গ্ৰহপ্ৰভাৱৰ পৰা ৰক্ষাকাৰী। মাৰ্গশীৰ্ষ শুক্ল পূৰ্ণিমাৰ পৰা ব্ৰতী দন্তধাৱন, স্নান, শ্বেতবস্ত্ৰ, আচমন কৰি নাৰায়ণ-স্মৰণসহ সংকল্প লৈ লক্ষ্মী–নাৰায়ণ পূজা কৰে; উপচাৰ, কীৰ্তন/পাঠ আৰু গৃহ্যবিধিত চতুৰস্ৰ স্থণ্ডিলত ঘৃত-তিল আহুতি পুৰুষসূক্তানুসাৰে দিয়ে, তাৰপিছত শান্তিসূক্তে শমন কৰে। পূৰ্ণিমাদিন উপবাস ৰাখি শ্বেতপুষ্প আৰু অক্ষতৰে চন্দ্ৰক অৰ্ঘ্য দিয়ে আৰু পাশণ্ডক এৰাই ৰাতি জাগৰণ কৰে। পৰদিনা পুৱা পুনৰ পূজা, ব্ৰাহ্মণভোজন, তাৰপিছত গৃহস্থভোজন। মাহে মাহে এক বছৰ পালন কৰি, কাৰ্তিকত উদ্যাপন সময়ত মণ্ডপসজ্জা, সৰ্বতোভদ্ৰ ৰচনা, কুম্ভস্থাপন, পঞ্চামৃত অভিষেক, গুৰুলৈ প্ৰতিমা-দক্ষিণা, ব্ৰাহ্মণভোজন, তিলদান আৰু তিলহোম—সমৃদ্ধি দিয়ে আৰু শেষত বিষ্ণুলোক প্ৰদান কৰে।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । अन्यद्व्रतवरं वक्ष्य श्रृणुष्व मुनिसत्तम । सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदुःखनिबर्हणम् ॥ १ ॥
সনক ক’লে—হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! এতিয়া মই আন এটা শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰত ক’ম; শুনা। ই পুণ্যদায়ক, সৰ্বপাপহৰ আৰু সৰ্বদুঃখনাশক।
Verse 2
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां योषितां तथा । समस्तकामफलदं सर्वव्रतफलप्रदम् ॥ २ ॥
এই ব্ৰত ব্রাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য, শূদ্ৰ আৰু স্ত্ৰীসকলকো সকলো কামনাৰ ফল দিয়ে, আৰু সকলো ব্ৰতৰ ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 3
दुःस्वन्पनाशनं धर्म्यं दुष्टग्रहनिवारणम् । सर्वलोकेषु विख्यातं पूर्णिमाव्रतमुत्तम् । येन चीर्णेन पापानां राशिकोटिः प्रशाम्यति ॥ ३ ॥
ই ধাৰ্মিক, দুঃস্বপ্ননাশক আৰু দুষ্ট গ্ৰহদোষ নিবারক—সৰ্বলোকে বিখ্যাত উত্তম পূৰ্ণিমা-ব্ৰত। ইয়াক বিধিপূৰ্বক পালন কৰিলে পাপৰ কোটি ৰাশিও প্রশমিত হয়।
Verse 4
मार्गशीर्षे सितेपक्षे पूर्णायां नियतः शुचिः । स्नानं कुर्याद्यथाचारं दन्तधावनपूर्वकम् ॥ ४ ॥
মাৰ্গশীৰ্ষ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ পূৰ্ণিমাত, নিয়মপালন কৰি শুচি হৈ, প্ৰথমে দন্তধাৱন কৰি, আচাৰ অনুসাৰে স্নান কৰিব লাগে।
Verse 5
शुक्लाम्बरधरः शुद्धो गृहमागगत्य वाग्यतः । प्रक्षाल्य पादावाचम्य स्मरत्रारायणं प्रभुम् ॥ ५ ॥
শুচি শ্বেত বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, শুদ্ধ হৈ গৃহলৈ উভতি আহি বাক্সংযমী হৈ, পদযুগল ধুই আচমন কৰি প্ৰভু নাৰায়ণক স্মৰণ কৰিব লাগে।
Verse 6
नित्यं देवार्चनं कृत्वा पश्वात्संकल्पपूर्वकम् । लक्ष्मी नारायणं देवमर्चयेद्भक्तिभावतः ॥ ६ ॥
নিত্য দেৱাৰ্চনা সম্পন্ন কৰি, তাৰ পাছত সংকল্পপূৰ্বক, ভক্তিভাৱে লক্ষ্মী-নাৰায়ণ দেৱক অর্চনা কৰিব লাগে।
Verse 7
आवाहनासनाद्यैश्च गन्धपुष्पादिभिर्व्रती । नमो नारायणायेति पूजयेद्भक्तितत्परः ॥ ७ ॥
ব্ৰতধাৰী ভক্তে আবাহন, আসন আদি বিধি আৰু গন্ধ, পুষ্পাদি অৰ্পণ কৰি, ‘নমো নাৰায়ণায়’ বুলি ভক্তিতৎপৰ হৈ পূজা কৰিব লাগে।
Verse 8
गीतैर्वाद्यैश्च नृत्यैश्च पुराणपठनादिभिः । स्तोत्रैर्वाराधयेद्देवं व्रतकृत्सुसमाहितः ॥ ८ ॥
গীত, বাদ্য আৰু নৃত্যৰে, পুৰাণপাঠ আদি আৰু স্তোত্ৰৰ দ্বাৰা—ব্ৰতকাৰীয়ে সুসমাহিত হৈ দেৱৰ আৰাধনা কৰিব লাগে।
Verse 9
देवस्य पुरतः कृत्वा स्थण्डिलं चतुरस्रेकम् । अरत्निमात्रं तत्रान्गिं स्थापयेद्गृह्यमार्गतः । आज्यभागान्तर्पयन्तं कृत्वा पुरुषसूक्ततः । चरणा च तिलैश्वापि घृतेन जुहुयात्तथा ॥ ९ ॥
দেৱতাৰ সন্মুখত এক আৰত্নি পৰিমিত চতুৰস্ৰ স্থণ্ডিল সাজি, গৃহ্যবিধি অনুসাৰে তাত অগ্নি স্থাপন কৰিব লাগে। তাৰ পাছত পুৰুষসূক্ত অনুসাৰে আজ্যভাগ হোম কৰি, তিল আৰু ঘৃতৰ দ্বাৰাও বিধিমতে আহুতি দিব লাগে।
Verse 10
एकवारं द्विवारं वात्रिवारं वापि शक्तितः । होमं कुर्यात्प्रयत्नेन सर्वपापनिवृत्तये ॥ १० ॥
নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে—এবাৰ, দুবাৰ বা তিনিবাৰো—সকলো পাপ নিবৃত্তিৰ বাবে যত্নসহ হোম কৰা উচিত।
Verse 11
प्रायश्चित्तादिकं सर्वं स्वगृह्योक्तविधानतः । समाप्य होमं विधिवच्छान्तिसूक्तं जपेद्रुधः ॥ ११ ॥
নিজৰ গৃহ্যসূত্ৰত কোৱা বিধান অনুসাৰে প্ৰায়শ্চিত্ত আদি সকলো আচাৰ সম্পন্ন কৰি, বিধিমতে হোম সমাপ্ত কৰি, তাৰ পিছত শান্তিসূক্ত যথাযথভাবে জপ কৰিব।
Verse 12
पश्चाद्देवं समागत्य पुनः पूजां प्रकल्पयेत् । तथोपवासं देवाय ह्यर्पयेद्भक्तिसंयुतः ॥ १२ ॥
তাৰ পিছত পুনৰ দেৱতাৰ সন্নিধানলৈ গৈ পুনৰ পূজাৰ ব্যৱস্থা কৰিব; আৰু ভক্তিসহ সেই উপবাসো প্ৰভুলৈ অৰ্পণ কৰিব।
Verse 13
पौर्णमास्यां निराहारः स्थित्वा देव तवाज्ञया । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष परेऽह्नि शरणं भव ॥ १३ ॥
“হে দেৱ! তোমাৰ আজ্ঞাৰে মই পূৰ্ণিমাত নিৰাহাৰ থাকিম। হে পুণ্ডৰীকাক্ষ! পৰদিন আহাৰ কৰিম—তুমিয়েই মোৰ শৰণ হোৱা।”
Verse 14
इति विज्ञाप्य देवायह्यर्घ्यं दद्यात्तथैन्दवे । जानुभ्यामवनीं गत्वा शुक्लपुष्पाक्षतान्वितः ॥ १४ ॥
এইদৰে দেৱতাক নিবেদন কৰি, চন্দ্ৰদেৱকো অৰ্ঘ্য দিব; আৰু দুয়ো হাঁটু গেড়ে মাটিত নেমি, শুভ্ৰ ফুল আৰু অক্ষতসহ অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰিব।
Verse 15
क्षीरोदार्णवसंभूत अत्रिगोत्रसमुद्भव । ग्रहाणार्घ्यं मया दत्तं रोहिणीनायक प्रभो । एवमर्घ्यं प्रदायेन्दोः प्रार्थयेत्प्राञ्जलिस्ततः ॥ १५ ॥
হে ক্ষীৰসাগৰ-সম্ভূত, অত্রিগোত্ৰত উদ্ভৱ, ৰোহিণীৰ নায়ক প্ৰভু! মোৰ দিয়া অৰ্ঘ্য গ্ৰহণ কৰক। এইদৰে চন্দ্ৰদেৱক অৰ্ঘ্য দি পাছত কৰযোৰে প্ৰাৰ্থনা কৰিব লাগে।
Verse 16
तिष्टन्पूर्वमुखो भूत्वा पश्यन्निन्दुं च नारद ॥ १६ ॥
হে নাৰদ! পূবমুখ হৈ থিয় হৈ চন্দ্ৰক দৰ্শন কৰা।
Verse 17
नमः शुक्लांशवे तुभ्यं द्विजराजाय ते नमः । रोहिणीपतये तुभ्यं लक्ष्मीभ्रात्रे नमोऽस्तु ते ॥ १७ ॥
হে শুভ্ৰ কিৰণধাৰী! তোমাক নমস্কাৰ। হে দ্বিজৰাজ! তোমাক নমস্কাৰ। হে ৰোহিণীপতি! তোমাক নমস্কাৰ। হে লক্ষ্মীৰ ভ্ৰাতা! তোমাক প্ৰণাম।
Verse 18
ततश्च जागरं कुर्यात्पुराणश्रवणादिभिः । जितेन्द्रियश्च संशुद्धः पाषण्डालोकवर्जितः ॥ १८ ॥
তাৰপিছত পুৰাণ-শ্ৰৱণ আদি পুণ্যকৰ্মেৰে জাগৰণ পালন কৰিব লাগে; ইন্দ্ৰিয়জয়ী, শুদ্ধচিত্ত হৈ পাষণ্ড লোকৰ সঙ্গ বর্জন কৰিব লাগে।
Verse 19
ततः प्रातः प्रकुर्वीत स्वाचारं च यथाविधि । पुनः संपूजयेद्देवं यथाविभवविस्तरम् ॥ १९ ॥
তাৰপিছত পুৱাতে বিধি অনুসাৰে নিজৰ নিত্যাচাৰ সম্পন্ন কৰিব লাগে; আৰু পুনৰ নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে বিস্তাৰে দেৱৰ পূজা কৰিব লাগে।
Verse 20
ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या ततश्च प्रयतो नरः । बन्धुभृत्यादिभिः सार्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ २० ॥
যথাশক্তি প্ৰথমে ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব; তাৰ পিছত সংযমী আৰু সাৱধান হৈ, বাক্ সংযম ৰাখি, বান্ধৱ‑ভৃত্য আদিৰ সৈতে নিজে ভোজন কৰিব।
Verse 21
एवं पौषादिमासेषु पूर्णमास्यामुपोषितः । अर्चयेद्भक्तिसंयुक्तो नारायणमनायमम् ॥ २१ ॥
এইদৰে পৌষ আদি মাহত পূৰ্ণিমাৰ দিনা উপবাস কৰি, ভক্তিসহ, ক্লেশ‑ক্ষয়ৰহিত নাৰায়ণক অর্চনা কৰিব।
Verse 22
एवं संवत्सरं कृत्वा कार्तिक्यां पूर्णिमादिने । उद्यापनं प्रकुर्वीत तद्विधानं वदामि ते ॥ २२ ॥
এইদৰে এটা বছৰ সম্পূৰ্ণ কৰি, কাৰ্তিক মাহৰ পূৰ্ণিমাৰ দিনা উদ্যাপন (সমাপন কৰ্ম) কৰিব; তাৰ বিধান মই তোমাক ক’ম।
Verse 23
मण्डपं कारयेद्दिव्यं चतुरस्त्रं सुमङ्गलम् । शोभितं पुष्पमालाभिर्वितानध्वजराजितम् ॥ २३ ॥
এটা দিব্য, চতুৰাকৃতি আৰু অতি মঙ্গল মণ্ডপ নিৰ্মাণ কৰাব; যি পুষ্পমালাৰে শোভিত আৰু বিতান‑ধ্বজে অলংকৃত।
Verse 24
बहुदापसमाकीर्णं किङ्किणीजालशोभितम् । दर्पंणैश्चामरैश्चैव कलशैश्च समावृतम् ॥ २४ ॥
সেই মণ্ডপ নানাবিধ পৰিচাৰক‑সমূহে পৰিপূৰ্ণ, কিঙ্কিণীৰ জালে শোভিত, আৰু দৰ্পণ, চামৰ আৰু কলশে চাৰিওফালে আৱৃত হ’ব।
Verse 25
तन्मध्ये सर्वतोभद्रं पञ्चवर्णविराजितम् । जलपूर्णं ततः कुम्भं न्यसेत्तस्योपरि द्विज ॥ २५ ॥
তাৰ মাজত পঞ্চবৰ্ণে দীপ্তিমান সৰ্বতোভদ্ৰ নক্সা স্থাপন কৰি; তাৰ ওপৰত জলপূৰ্ণ কলহ ৰাখিব, হে দ্বিজ।
Verse 26
पिधाय कुम्भं वस्त्रेण सुसूक्ष्मेणाति शोभितम् । हेम्ना वा रजतेनापि तथा ताम्रेण वा द्विज । लक्ष्मीनारायणं देवं कृत्वा तस्योपरि न्यसेत् ॥ २६ ॥
জলপূৰ্ণ কলহ অতি সূক্ষ্ম আৰু সুসজ্জিত বস্ত্ৰেৰে ঢাকি—সোন, ৰূপা বা তামাৰে—হে দ্বিজ, তাৰ ওপৰত লক্ষ্মী-নাৰায়ণ দেৱক প্ৰতিষ্ঠা কৰি ৰাখিব।
Verse 27
पञ्चामृतेन संस्नाप्याभ्यर्च्यगन्धादिभिः क्रमात् । भक्ष्मैर्भोज्यादिनैवेद्यैर्भक्तितः संयतेन्द्रियः ॥ २७ ॥
পঞ্চামৃতৰে দেৱক অভিষেক কৰি, তাৰ পাছত ক্ৰমে গন্ধাদি উপচাৰে পূজা কৰি; ইন্দ্ৰিয় সংযমী হৈ ভক্তিভাৱে ভক্ষ্য-ভোজ্যাদি নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰিব।
Verse 28
जागरं च तथा कुर्यार्त्सम्यक्छ्ररद्धासमन्वितः । परेऽह्नि प्रातर्विधिवत्पूर्ववद्विष्णुमर्चयेत् ॥ २८ ॥
সেইদৰে যথাযথ শ্ৰদ্ধাৰে জাগৰণ পালন কৰিব; আৰু পৰদিন পুৱাতে পূৰ্ববৎ বিধিমতে বিষ্ণুক পূজা কৰিব।
Verse 29
आचार्याय प्रदातव्या प्रतिमा दक्षिणान्विता । ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या विभवे सत्यवारितम् ॥ २९ ॥
আচাৰ্যক দক্ষিণাসহ প্ৰতিমা দান কৰিব; আৰু নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব—নিজ বৈভৱ বিষয়ে সত্যনিষ্ঠ হৈ, মিছা দেখুৱনি বর্জন কৰি।
Verse 30
तिलदानं प्रकुर्वीत यथाशक्त्या समाहितः । कुर्यादग्नौ च विधिवतिलहोमं विचक्षणः ॥ ३० ॥
যথাশক্তি মন একাগ্ৰ কৰি তিলদান কৰিব লাগে; আৰু বিচক্ষণ জনে বিধিমতে অগ্নিত তিল-হোমো সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 31
एवं कृत्वा नरः सम्यक् लक्ष्मीनारायणव्रतम् । इह भुक्त्वा महाभोगान्पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥ ३१ ॥
এইদৰে সম্যকভাবে লক্ষ্মী–নাৰায়ণ ব্ৰত পালন কৰিলে মানুহে এই লোকতেই মহাভোগ-সমৃদ্ধি ভোগ কৰে আৰু পুত্ৰ-পৌত্ৰে সমন্বিত হয়।
Verse 32
सर्वपापविनिर्मुक्तः कुलायुतसमन्वितः । प्रयाति विष्णुभवनं योगिनामपि दुर्लभम् ॥ ३२ ॥
সেইজন সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ, নিজৰ কুলৰ অসংখ্যজনসহ, যোগীসকলৰ বাবেও দুৰ্লভ বিষ্ণুধাম লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter frames the vow as a graha-śānti and doṣa-praśamana practice: worship of Lakṣmī–Nārāyaṇa plus mantra-governed homa (Puruṣa-sūkta) and Śānti-sūkta recitation functions as a pacificatory ritual complex, with Chandra-arghya explicitly aligning the observance to lunar influence and mental auspiciousness.
Śauca (bath, white clothing, ācamana), saṅkalpa, Lakṣmī–Nārāyaṇa pūjā with upacāras, gṛhya-homa with ghee/sesame offerings and prescribed sūktas, fasting on Pūrṇimā, Chandra-arghya with akṣata and white flowers, night vigil with Purāṇa-śravaṇa, next-day worship and Brāhmaṇa-feeding, and annual udyāpana with maṇḍapa/kumbha/pratimā-dāna and tila-homa.
Udyāpana is the formal completion rite that ‘seals’ a year-long vrata through intensified worship, gifts, and feeding of Brāhmaṇas; Kārtika is traditionally Vaiṣṇava-auspicious and ritually potent for Viṣṇu-centered observances, making it a fitting calendrical endpoint for a Lakṣmī–Nārāyaṇa vow.