Dhvajāropaṇa and Dhvajāgopaṇa: Procedure, Stotra, and Phala (Merit) of Raising Viṣṇu’s Flag

Verse 1

सनक उवाच । अन्यद्व्रतं प्रवक्ष्यामि ध्वजारोपणसंज्ञितम् । सर्वपापहरं पुण्यं विष्णुप्रीणनकारणम् ॥ १ ॥

সনক ক’লে—এতিয়া মই ‘ধ্বজাৰোপণ’ নামে অন্য এটা ব্ৰত ক’ম; ই পুণ্যময়, সকলো পাপ হৰণ কৰে আৰু ভগৱান বিষ্ণুক প্ৰসন্ন কৰাৰ কাৰণ।

Verse 2

यः कुर्याद्विष्णुभवने ध्वजारोपणमुत्तमम् । संपूज्यते विग्निञ्च्याद्यैः किमन्यैर्बहुभाषितैः ॥ २ ॥

যি জনে বিষ্ণু-মন্দিৰত উত্তম ধ্বজাৰোপণ কৰে, সি বিঘ্নেশ (গণেশ) আদি দেৱতাসকলৰ দ্বাৰাও পূজিত আৰু সন্মানিত হয়; তেন্তে অধিক ক’বলৈ কি প্ৰয়োজন?

Verse 3

हेमभारसहस्त्रं तु यो ददाति कुटुम्बिने । तत्फलं तुल्यमात्रं स्याद्धूजारोपणकर्मणः ॥ ३ ॥

যি গৃহস্থক সহস্ৰ ভাৰ সোণ দান কৰে, তাৰ ফল ধ্বজা-ৰোপণ কৰ্মৰ ফলৰ সমান মাত্ৰ হয়।

Verse 4

ध्वजारोपणतुल्यं स्याद्गङ्गास्नानमनुत्तमम् । अथवा तुलसिसेवा शिवलिङ्गप्रपूजनम् ॥ ४ ॥

অনুত্তম গঙ্গাস্নান ধ্বজা-ৰোপণৰ সমান বুলি কোৱা হৈছে; অথবা তুলসী-সেৱা আৰু শিৱলিঙ্গৰ বিধিপূৰ্বক প্ৰপূজনো তদ্ৰূপ।

Verse 5

अहोऽपूर्वमहोऽपूर्वमहोऽपूर्वमिदं द्विज । सर्वपाप हरं कर्म ध्वजागोपणसंज्ञितम् ॥ ५ ॥

আহা! অপূৰ্ব, অপূৰ্ব, অতি অপূৰ্ব ইহা, হে দ্বিজ; ‘ধ্বজাগোপণ’ নামে জনা এই কৰ্ম সৰ্বপাপহৰ।

Verse 6

सन्ति वै यानि कार्याणि ध्वजारोपणकर्मणि । तानि सर्वाणि वक्ष्यामि श्रृणुष्व गदतो मम ॥ ६ ॥

ধ্বজা-ৰোপণ কৰ্মত যি যি কৰণীয় আছে, সেয়া সকলো মই ক’ম; মোৰ কথা শুনা।

Verse 7

कार्तिकस्य सिते पक्षे दशम्यां प्रयतो नरः । स्नानं कुर्यात्प्रयत्नेन दन्तधावनपूर्वकम् ॥ ७ ॥

কাৰ্তিকৰ শুক্লপক্ষৰ দশমীত নিয়মশীল নৰে প্ৰথমে দন্তধাৱন কৰি যত্নসহকাৰে স্নান কৰিব।

Verse 8

एकाशी ब्रह्मचारी च स्वपेन्नारायणं स्मरन् । धौताम्बरधरः शुद्धो विप्रो नारायणाग्रतः ॥ ८ ॥

একাদশী ব্ৰত পালন কৰি আৰু ব্ৰহ্মচৰ্য ৰক্ষা কৰি, নিদ্ৰাতো নাৰায়ণক স্মৰণ কৰিব। ধোৱা শুদ্ধ বস্ত্ৰধাৰী পবিত্ৰ ব্ৰাহ্মণে নাৰায়ণৰ সন্মুখত অৱস্থান কৰিব।

Verse 9

ततः प्रातः समुत्थाय स्नात्वाचम्य यथाविधि । नित्यकर्माणि निर्वर्त्य पश्चाद्विष्णुं समर्चयेत् ॥ ९ ॥

তাৰপিছত পুৱাতে উঠি বিধিমতে স্নান কৰি আচমন কৰিব। নিত্যকৰ্ম সম্পন্ন কৰি তাৰপিছত ভক্তিভাৱে শ্ৰী বিষ্ণুক সম্যক পূজা কৰিব।

Verse 10

चतुर्भिर्ब्राह्मणैः सार्ध्दं कृत्वा च स्वस्तिवाचनम् । नान्दीश्राद्धं प्रकुर्वीत ध्वजारोपणकर्मणि ॥ १० ॥

চাৰিজন ব্ৰাহ্মণৰ সৈতে স্বস্তিবাচন কৰাই, ধ্বজাৰোপণ কৰ্মত নান্দীশ্ৰাদ্ধ সম্পাদন কৰিব।

Verse 11

ध्वजस्तम्भो च गायत्र्या प्रोक्षयेद्वस्त्रसंयुतौ । सूर्यं च वैनतेयं च हिमांशुं तत्परोऽर्चयेत् ॥ ११ ॥

গায়ত্ৰী মন্ত্ৰে ধ্বজ আৰু ধ্বজস্তম্ভক বস্ত্ৰসহ প্ৰোক্ষণ কৰিব। তাৰপিছত একাগ্ৰ ভক্তিৰে সূৰ্য, বৈনতেয় (গৰুড়) আৰু হিমাংশু (চন্দ্ৰ)ক পূজা কৰিব।

Verse 12

धातारं च विधातारं पूजयेद्धजदण्डके । हरिद्राक्षतगन्धाद्यैः शुक्लपुष्पैर्विशेषतः ॥ १२ ॥

ধ্বজদণ্ডত ধাতা আৰু বিধাতাক পূজা কৰিব। হালধি, অক্ষত, গন্ধ আদি নিবেদন কৰিব—বিশেষকৈ শ্বেত পুষ্পে।

Verse 13

ततो गोचर्ममात्रघं तु स्थण्डिलं चोपलिप्य वै । आधायान्गिं स्वगृह्योत्त्या ह्याज्यभागादिकं क्रमात् ॥ १३ ॥

তাৰ পিছত গোমৰ্ম-প্ৰমাণ স্থণ্ডিল (যজ্ঞভূমি) ভালদৰে লেপি, নিজৰ গৃহ্যবিধি অনুসাৰে পবিত্ৰ অগ্নি স্থাপন কৰিব; আৰু তাৰ পাছত ক্ৰমে ঘৃত-আহুতি আদি নিৰ্দিষ্ট ভাগ অৰ্পণ কৰিব।

Verse 14

जुहुयात्पायसं चैव साज्यमष्टोत्तरं शतम् । प्रथमं पौरुषं सूक्तं विष्णोर्नुकमिरावतीम् ॥ १४ ॥

ঘৃতমিশ্ৰিত পায়স অগ্নিত একশ আঠ আহুতি দিব; আৰু প্ৰথমে পুৰুষসূক্ত, বিষ্ণু-স্তৱৰ মন্ত্ৰসমূহ আৰু ‘ইৰাৱতী’ নামৰ সূক্ত পাঠ কৰিব।

Verse 15

ततश्च वैनतेयाय स्वाहेत्यष्टाहुतीस्तथा । सोमो धेनुमुदुत्यं च जुहुयाच्च ततो द्विज ॥ १५ ॥

তাৰ পিছত ‘স্বাহা’ বুলি বৈনতেয় (গৰুড়)ৰ উদ্দেশে আঠ আহুতি দিব; আৰু তাৰ পাছত, হে দ্বিজ, ‘সোমো ধেনুঃ’ আৰু ‘উদুত্যং’ মন্ত্ৰেৰেো হোম কৰিব।

Verse 16

सौरमन्त्राञ्जपेत्तत्र शान्तिसूत्कानि शक्तितः । रात्रौ जागरणं कुर्यादुपकण्ठं हरेः शुचुः ॥ १६ ॥

সেখানে সৌৰ-মন্ত্ৰ জপ কৰিব আৰু শক্তি অনুসাৰে শান্তি-সূক্ত পাঠ কৰিব। শুচি হৈ ৰাতি হৰি (বিষ্ণু)ৰ সান্নিধ্যত জাগৰণ কৰিব।

Verse 17

ततः प्रातः समुत्थाय नित्यकर्म समाप्य च । गन्धपुष्पादिभिर्देवमर्चयेत्पूर्ववत्क्रमात् ॥ १७ ॥

তাৰ পিছত পুৱাতে উঠি নিত্যকৰ্ম সমাপ্ত কৰি, পূৰ্ববৎ বিধি অনুসাৰে ক্ৰমে গন্ধ, পুষ্প আদি দিয়া দেৱ (ভগৱান)ৰ অর্চনা কৰিব।

Verse 18

ततो मङ्गलवाद्यैश्च सूक्तपाठैश्च शौभनम् । नृत्यैश्च रतोत्रपठनैर्नयेद्विष्णवालये ध्वजम् ॥ १८ ॥

তাৰ পিছত মঙ্গলবাদ্য, সূক্তপাঠ, শোভাযাত্ৰা, নৃত্য আৰু স্তোত্ৰপাঠসহ ধ্বজক বিষ্ণু-মন্দিৰলৈ লৈ যাব লাগে।

Verse 19

देवस्य द्वारदेशे वा शिखरे वा मुदान्वितः । सुस्थिरं स्थापयेद्विप्र ध्वजं सस्तम्भसंयुतम् ॥ १९ ॥

হে বিপ্ৰ! আনন্দ আৰু ভক্তিভাৱে দেৱালয়ৰ দ্বাৰপ্ৰদেশত বা শিখৰত দণ্ডসহ ধ্বজখন সুদৃঢ়ভাৱে স্থাপন কৰিব লাগে।

Verse 20

गन्धपुष्पाघक्षतैर्द्देवं धूपदीपैर्मनोहरैः । भक्षयभोज्यादिसंयुक्तैर्नैवेद्यैश्च हरिं यजेत् ॥ २० ॥

সুগন্ধ, পুষ্প আৰু অক্ষত, মনোহৰ ধূপ-দীপ, আৰু ভক্ষ্য-ভোজ্য আদি সহ নৈবেদ্য অৰ্ঘ্য কৰি হৰিক পূজা কৰিব লাগে।

Verse 21

एवं देवालये स्थाप्य शोभनं ध्वजमुत्तमम् । प्रदक्षिणमनुव्रज्य स्तोत्रमेतदुदूरयेत् ॥ २१ ॥

এইদৰে দেৱালয়ত উত্তম আৰু শোভন ধ্বজ স্থাপন কৰি, প্ৰদক্ষিণা কৰি কৰি এই স্তোত্ৰ উচ্চস্বৰে পাঠ কৰিব লাগে।

Verse 22

नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन । नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुष पूर्वज ॥ २२ ॥

হে পুণ্ডৰীকাক্ষ! আপোনাক নমস্কাৰ; হে বিশ্বভাবন! আপোনাক নমস্কাৰ। হে হৃষীকেশ! মহাপুৰুষ, আদিপূৰ্বজ—আপোনাক নমো নমঃ।

Verse 23

येनेदमखिलं जातं यत्र सर्वं प्रतिष्टितम् । लयमेष्यति यत्रैवं तं प्रपन्नोऽस्मि केशवम् ॥ २३ ॥

যাৰ দ্বাৰা এই সমগ্ৰ জগত জন্মিল, যাৰ মাজত সকলো প্ৰতিষ্ঠিত, আৰু যাৰ মাজতেই অন্তত সকলো লীন হয়—সেই কেশৱৰ শৰণ মই গ্ৰহণ কৰোঁ।

Verse 24

न जानन्ति परं भावं यस्य ब्रह्यादयः सुराः । योगिनोयं न पश्यन्ति तं वन्दं ज्ञानरुपिणम् ॥ २४ ॥

যাৰ পৰম তত্ত্ব ব্রহ্মা আদি দেৱসকলেও নাজানে, আৰু যোগীসকলেও যাক দৰ্শন নকৰে—সেই জ্ঞানস্বৰূপ প্ৰভুক মই বন্দনা কৰোঁ।

Verse 25

अन्तरिक्षंतु यन्नाभिर्द्यौर्मूर्द्धा यस्य चैव हि । पादोऽभूद्यस्य पृथिवी तं वन्दे विश्वरुपिणम् ॥ २५ ॥

যাৰ নাভি অন্তৰীক্ষ, মূৰ দ্যুলোক, আৰু পাদেই পৃথিৱী হৈছে—সেই বিশ্বৰূপ প্ৰভুক মই বন্দনা কৰোঁ।

Verse 26

यस्य श्रोत्रे दिशः सर्वा यच्चक्षुर्दिनकृच्छशी । ऋक्सामयजुषी येन तं वन्दे ब्रह्ररुपिणम् ॥ २६ ॥

যাৰ কাণ সকলো দিশ, চকু সূৰ্য আৰু চন্দ্ৰ; যাৰ দ্বাৰা ঋক্-সাম-যজুৰ্বেদ প্ৰকাশিত আৰু স্থিত—সেই ব্ৰহ্মস্বৰূপক মই বন্দনা কৰোঁ।

Verse 27

यन्मुखाद्वाह्मणा जाता यद्वाहोरभवन्नृपाः । वैश्या यस्योरुतो जाताः पद्भ्यां शूद्रो व्यजायत ॥ २७ ॥

যাৰ মুখৰ পৰা ব্ৰাহ্মণ জন্মিল, বাহুৰ পৰা ক্ষত্ৰিয় নৃপসকল উদ্ভৱিল, উৰুৰ পৰা বৈশ্য জন্মিল, আৰু পদৰ পৰা শূদ্ৰ উৎপন্ন হ’ল—সেই জগতাধাৰ প্ৰভুক মই বন্দনা কৰোঁ।

Verse 28

मायासङ्गममात्रेण वदन्ति पुरुषं त्वजम् । स्वभावविमलं शुद्धं निर्विकारं निरञ्जनम् ॥ २८ ॥

কেৱল মায়াৰ সঙ্গৰ বাবেই লোকসকলে পুৰুষক ‘জন্মিত’ বুলি কয়; প্ৰকৃততে তেওঁ স্বভাৱত নির্মল, শুদ্ধ, নিৰ্বিকাৰ আৰু নিৰঞ্জন।

Verse 29

क्षीरब्धि शायिनं देवमनन्तमपराजितम् । सद्भक्तवत्सलं विष्णुं भक्तिगम्यं नमाम्यहम् ॥ २९ ॥

মই ক্ষীৰসাগৰত শয়ন কৰা অনন্ত, অপৰাজিত দেৱ—ভগৱান বিষ্ণুক প্ৰণাম কৰোঁ; তেওঁ সৎভক্তৰ প্ৰতি বৎসল আৰু ভক্তিৰে লাভ্য।

Verse 30

पृथिव्यादीनि भूतानि तन्मात्राणींन्द्रियाणि च । सूक्ष्मासूक्ष्माणि येनासंस्तं वन्दे सर्वतोमुखम् ॥ ३० ॥

পৃথিৱী আদি ভূত, তন্মাত্ৰা আৰু ইন্দ্ৰিয়—সূক্ষ্ম আৰু স্থূল—যাঁৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত হ’ল, সেই সৰ্বতোমুখ প্ৰভুক মই বন্দনা কৰোঁ।

Verse 31

यद्ब्रह्म परमं धाम सर्वलोकोत्तमोत्तमम् । निर्गुणं परमं सूक्ष्मं प्रणतोऽस्ति पुनः पुनः ॥ ३१ ॥

সেই ব্ৰহ্মক—পৰম ধাম, সকলো লোকৰ ওপৰত উত্তমোত্তম, নিৰ্গুণ, পৰম আৰু অতিসূক্ষ্ম—মই পুনঃ পুনঃ প্ৰণাম কৰোঁ।

Verse 32

अविकारमजं शुद्धं सर्वतोबाहुमीश्वरम् । यमामनन्ति योगीन्द्राः सर्वकारणकारणम् ॥ ३२ ॥

যি নিৰ্বিকাৰ, অজ আৰু শুদ্ধ—যাঁৰ বাহু সৰ্বত্র—সেই ঈশ্বৰক যোগীন্দ্ৰসকলে ‘সৰ্বকাৰণ-কাৰণ’ বুলি ঘোষণা কৰে।

Verse 33

यो देवः सर्वभूतानामन्तरात्मा जगन्मयः । निर्गुणः परमात्मा च स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३३ ॥

যি দেৱ সকলো ভূতৰ অন্তৰাত্মা, জগতব্যাপী, গুণাতীত পৰমাত্মা—সেই শ্ৰী বিষ্ণু মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।

Verse 34

हृदयस्थोऽपि दूरस्थो मायया मोहितात्मनाम् । ज्ञानिनां सर्वगो यस्तु स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३४ ॥

হৃদয়ত অৱস্থিত হৈও মায়াৰে মোহিতচিত্ত লোকৰ বাবে তেওঁ দূৰ যেন লাগে; কিন্তু জ্ঞানীৰ বাবে তেওঁ সৰ্বব্যাপী—সেই শ্ৰী বিষ্ণু মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।

Verse 35

चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च । हूयते च पुनर्द्वाभ्यां स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३५ ॥

চাৰি-চাৰি আহুতিৰে, দুটাৰে, আৰু পাঁচটাৰেও; পুনৰ দুটাৰে হোম অৰ্পণ কৰা হয়—সেই শ্ৰী বিষ্ণু মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।

Verse 36

ज्ञानिनां कर्मिणां चैव तथा भक्तिमतां नृणाम् । गतिदाता विश्वमृग्यः स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३६ ॥

জ্ঞানী, কৰ্মনিষ্ঠ আৰু ভক্তিমান মানুহক পৰমগতি দান কৰা, আৰু সমগ্ৰ বিশ্বে যাক অন্বেষণ কৰে—সেই শ্ৰী বিষ্ণু মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।

Verse 37

जगद्धितार्थं ये देहा ध्रियन्ते लीलया हरेः । तानर्चयन्ति विबुधाः स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३७ ॥

জগতৰ হিতৰ বাবে হৰি লীলাৰে যি দেহৰূপ ধাৰণ কৰে, সেই ৰূপসমূহক দেৱতা আৰু জ্ঞানীয়েও আৰাধনা কৰে—সেই শ্ৰী বিষ্ণু মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।

Verse 38

यमामनन्ति वै सन्तः सच्चिदानन्दविग्रहम् । निर्गुणं च गुणाधारं स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३८ ॥

যাঁক সৎসন্তসকলে সচ্চিদানন্দ-স্বৰূপ বুলি ঘোষণা কৰে, যি নিৰ্গুণ হৈও সকলো গুণৰ আধাৰ—সেই শ্ৰীবিষ্ণু মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।

Verse 39

इति स्तुत्वा नमेद्विष्णुं ब्राह्मणांश्च प्रपूजयेत् । आचार्यं पूजयेत्पश्चाद्दक्षिणाच्छादनादिभिः ॥ ३९ ॥

এইদৰে স্তৱ কৰি বিষ্ণুক প্ৰণাম কৰিব আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক বিধিপূৰ্বক পূজা-সন্মান কৰিব। তাৰ পাছত দক্ষিণা, বস্ত্ৰ আদি দি আচাৰ্যকো পূজা কৰিব।

Verse 40

ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या भक्ति भावसमन्वितः । पुत्रमित्रकलत्राद्यैः स्वयं च सह बन्धुभिः ॥ ४० ॥

ভক্তিভাৱেৰে নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব। তাৰ পাছত পুত্ৰ, মিত্ৰ, পত্নী আদি আৰু আত্মীয়-স্বজনৰ সৈতে নিজেও ভোজন কৰিব।

Verse 41

कुर्वीत पारणं विप्र नारायणपरायणः । यस्त्वेतत्कर्म कुर्वीत ध्वजारोपणमुत्तमम् । तस्य पुण्यफलं वक्ष्ये श्रृणुष्व सुसमाहितः ॥ ४१ ॥

হে বিপ্ৰ! নাৰায়ণপৰায়ণ হৈ পাৰণ (ব্ৰতসমাপন) কৰিবা। আৰু যিয়ে এই উত্তম ধ্বজাৰোপণ কৰ্ম কৰে, তাৰ পুণ্যফল মই ক’ম—একাগ্ৰচিত্তে শুনা।

Verse 42

पटो ध्वजस्य विप्रेन्द्र यावच्चलति वायुना । तावन्ति पापजालानि नश्यन्त्येव न संशयः ॥ ४२ ॥

হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ! ধ্বজৰ পতাকা যিমান সময় বতাহত দুলে, সিমান সময় পাপৰ জাল নিশ্চিতভাৱে নাশ হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 43

महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः । ध्वजं विष्णुगृहे कृत्वा मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ४३ ॥

মহাপাতকে দুষ্ট হওক বা সকলো ধৰণৰ পাপে আৱৃত হওক—বিষ্ণুগৃহ/মন্দিৰত ধ্বজা স্থাপন কৰিলে সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 44

यावद्दिनानि तिष्टेत ध्वजो विष्णुगृहे द्विज । तावद्युगसहस्त्राणि हरिसारुप्यमश्नुते ॥ ४४ ॥

হে দ্বিজ! বিষ্ণুগৃহ/মন্দিৰত ধ্বজা যিমান দিন স্থিৰ থাকে, সিমান সহস্ৰ যুগলৈকে ভক্তে হৰিৰ সাৰূপ্য—ভগৱান সদৃশ ৰূপ—লাভ কৰে।

Verse 45

आरोपितं ध्वजं दृष्ट्वा येऽभिनन्दन्ति धार्मिकाः । तेऽपि सर्वे प्रमुच्यन्ते महापातककोटिभिः ॥ ४५ ॥

উত্তোলিত ধ্বজা দেখি যিসকল ধৰ্মাত্মাই আনন্দে অভিনন্দন কৰে, তেওঁলোকো কোটি কোটি মহাপাতকৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত হয়।

Verse 46

आरोपितो ध्वजो विष्णुगृहे धुन्वन्पटं स्वकम् । कर्तुः सर्वाणि पापानि धुनोति निमिषार्द्धतः ॥ ४६ ॥

বিষ্ণুগৃহ/মন্দিৰত উত্তোলিত ধ্বজা যেতিয়া নিজৰ পতাকাবস্ত্ৰ দোলায়, তেতিয়া ধ্বজা স্থাপনকাৰীৰ সকলো পাপ অর্ধ নিমেষতে ঝাৰি পেলায়।

Verse 47

यस्त्वारोप्य गृहे विष्णोर्ध्वजं नित्यमुपाचरेत् । स देवयानेन दिवं यातीव सुमतिर्नृपः ॥ ४७ ॥

হে নৃপ! যি ব্যক্তি নিজৰ ঘৰত বিষ্ণুৰ ধ্বজা উত্তোলন কৰি নিত্য উপাসনা কৰে, সি সুমতি হৈ দেবযান পথে স্বৰ্গলৈ গমন কৰে।