Uttarabhaga
विभूतिविस्तरप्रश्नः / Inquiry into the Expansion of Śiva’s Vibhūti
अध्यायः १ शिवस्तुत्या आरभ्यते—गौरीस्तनकुङ्कुमलाञ्छितवक्षःस्थलधारणेन महादेवस्य दिव्यस्वरूपं भक्त्या प्रकाश्यते। सूतः कथयति—उपमन्युः शिवानुग्रहं लब्ध्वा, मध्याह्नव्रतसमाप्तौ वायुः नैमिषारण्ये मुनिसभां प्रति गच्छति। नित्यकर्मसमाप्ताः ऋषयः तं आगतं दृष्ट्वा, सभामध्ये सिद्धासनं ददति; लोकपूजितः स वायुः सुखेन उपविश्य, प्रभोर्महिमानं स्मरन् सर्वज्ञम् अजेयम् महादेवं शरणं गत्वा वदति—यस्य विभूतिः चराचरं जगत् सर्वम्। तदनन्तरं शुद्धाः मुनयः ‘विभूतिविस्तरं’ विस्तरेण श्रोतुम् याचन्ते, उपमन्योस्तपः-पाशुपतव्रतसिद्धिं तथा वासुदेवकृष्णादिदृष्टान्तान् पूर्वकथासु संयोजयन्ति। एवं अध्यायः कथाप्रवेशात् शिवप्राकट्योपायवर्णनाय शास्त्रीयप्रश्नरूपेण सेतुभूतः भवति।
पाशुपतज्ञानप्रश्नः — Inquiry into Pāśupata Knowledge (Paśu–Pāśa–Paśupati)
अध्यायः २ आरभ्यते यत्र ऋषयः पाशुपतज्ञानस्य तथा पाशुपतेः (शिवस्य), पशूनां (बद्धजीवानाम्), पाशानां (बन्धनानाम्) च तात्त्विकार्थं स्पष्टीकर्तुं प्रार्थयन्ति। सूतः वायुम् योग्यं वक्तारं निर्दिशति, यः पूर्वप्रकाशनं स्मारयति—मन्दरपर्वते महादेवः श्रीकण्ठः देव्यै परमं पाशुपतज्ञानं उपदिदेश। ततः वायुः परं प्रसङ्गं योजयति, यत्र कृष्णः (कृष्णरूपेण विष्णुः) विनयेन उपमन्युं मुनिं उपसृत्य दिव्यज्ञानं शिवस्य विभूतिं च सम्यक् व्याख्यातुं याचते। कृष्णस्य प्रश्नैः सिद्धान्तचतुष्टयं निरूप्यते—कः पाशुपतिः, के पशवः, कैः पाशैः बद्धाः, कथं च विमुच्यन्ते। उपमन्युः शिवदेव्यौ नमस्कृत्य उत्तरारम्भं करोति, बन्धमोक्षविचारेण व्यवस्थितां शैवसाधनसिद्धान्तभूमिं प्रतिष्ठापयन्।
शिवस्य विश्वव्याप्तिः—अष्टमूर्तिः पञ्चब्रह्म च | Śiva’s Cosmic Pervasion: Aṣṭamūrti and the Pañcabrahma Forms
उपमन्युः कृष्णं शिक्षयति यत् परमात्मा महेश्वरः स्वमूर्तिभिः समस्तं चराचरजगत् व्याप्य धारयति। जगत् शिवस्य अष्टमूर्तौ निबद्धं सूत्रे मणय इव स्थितमिति निरूप्य, ततो दिव्यरूपाणि तथा पञ्चब्रह्मतनवः—ईशानः, तत्पुरुषः, अघोरः, वामदेवः, सद्योजातः—सर्वव्यापकाः, किञ्चिदपि अव्याप्तं नास्तीति प्रतिपाद्यन्ते। ईशानः क्षेत्रज्ञ-भोक्तृभावस्य, तत्पुरुषः अव्यक्त-गुणभोग्यस्य, अघोरः बुद्धितत्त्वस्य धर्मादिसहितस्य, वामदेवः अहंकारस्य, सद्योजातः मनसः अधिष्ठाता इति कथ्यते। इन्द्रिय-करण-विषय-भूतसम्बन्धोऽपि दर्श्यते—श्रोत्र-वाक्-शब्द-व्योम, त्वक्-पाणि-स्पर्श-वायु, चक्षुः-चरण-रूप-अग्नि, रसना-पायु-रस-आपः, घ्राण-उपस्थ-गन्ध-भूः। अन्ते एतासां मूर्तीनां कीर्तिः पूजनीयता च एकमेव श्रेयःकारणमिति निष्कर्षः।
शिवशक्त्यैक्य-तत्त्वविचारः / Inquiry into the Unity of Śiva and Śakti (Para–Apara Ontology)
अध्यायेऽस्मिन् कृष्णः पृच्छति—कथं परमतेजस्विनः शर्वस्य (शिवस्य) मूर्तिभिः जगत् व्याप्तं, तथा स्त्री–पुंभाव-लक्षणं विश्वं दिव्यदम्पत्योः कथं अधिष्ठितम्। उपमन्युः प्रत्युवाच—शिवशिवयोः श्रीमद्विभूतिं याथात्म्यं च संक्षेपेणैव वक्ष्यामि, विस्तरवर्णनस्य अशक्यत्वात्। शक्तिं महादेवीं, शिवं शक्तिमन्तं निर्दिश्य, चराचरं जगत् तयोर्विभूतेः लेशमात्रमिति प्रतिपादयति। ततः तत्त्वभेदाः—चित्-अचित्, शुद्ध-अशुद्ध, पर-अपर—विविच्य, अपराशुद्ध-संयोगे चेतनस्य अचेतनेन सह संबन्धात् संसारः प्रवर्तते इति दर्शयति; तथापि परापरयोः स्वाभाविकं स्वाम्यं शिवशिवयोरेव। जगत् तयोः अधीनं, न तौ जगदधीनौ—इति विश्वाधिपत्यं प्रतिपाद्य, चन्द्रचन्द्रिकावत् अविभागेन शिवशक्त्यैक्यं स्थापयति; शक्तिविना शिवः लोके प्रकाशरूपेण न व्यक्त इति च।
शिवस्य परापरब्रह्मस्वरूपनिर्णयः / Determination of Śiva as Higher and Lower Brahman
अध्यायेऽस्मिन् उपमन्युः उपदिशति यत् चराचरं जगत् सर्वं देवदेवस्यैव विग्रहः; पाशगौरवात् बद्धजीवाः तद् न पश्यन्ति। एकमेव तत्त्वं बहुधा कथ्यते इति, अविकल्पपरमावस्थाम् अजानतामपि मुनिनां वचनभेदः निरूप्यते। अपरब्रह्म तत्त्वेन्द्रियान्तःकरणविषयसमूहः, परब्रह्म तु चिदात्मका शुद्धचैतन्यरूपा इति भेदः। ‘ब्रह्म’ शब्दस्य बृहत्त्व-बृंहणत्वाभ्यां व्युत्पत्तिः, उभयमपि ब्रह्माधिपतेः प्रभोः स्वरूपमेव इति च। विश्वं विद्या-अविद्याभ्यां विन्यस्तम्—विद्या सत्यानुगता सवितर्का संवित्, अविद्या अचेतना मिथ्याग्रहणरूपा; भ्रान्तिः यथार्थसंवित्तिश्च विविच्य, सत्-असतोरुभयस्येश्वरः शिवः तयोः विशेषणयोः तथा तद्ज्ञानफलयोश्च नियन्ता इति निष्कर्षः।
Śiva’s Freedom from Bondage and His Cosmic Support (शिवस्य अबन्धत्वं तथा सर्वाधिष्ठानत्वम्)
अस्मिन्नध्याये उपमन्युना सिद्धान्तोपदेशः क्रियते। शिवः कस्यापि बन्धस्य—आणवमायीयप्राकृतज्ञानमानसिकेन्द्रियभूततन्मात्रादीनां—नाधीनः इति निरूप्यते। कालकलाविद्यानियतिरागद्वेषकर्मविपाकसुखदुःखादीनि च तस्य न बाधकानि इति निषेधः। मित्रशत्रु-नियन्तृप्रेरक-स्वामिगुरुरक्षकादि सम्बन्धधर्माः अपि न तस्मिन् प्रवर्तन्ते इति तस्य निरपेक्षत्वं प्रतिपाद्यते। अन्ते परमात्मा शिवः सर्वमङ्गलः, स्वशक्तिभिः स्वस्वरूपे स्थित्वा सर्वस्य अधिष्ठानं, अत एव स्थाणुः स्मर्यते इति प्रतिपादनम्।
शक्तितत्त्ववर्णनम् / Exposition of the Principle of Śakti
अध्यायेऽस्मिन् उपमन्युना शिवस्य स्वाभाविकी शक्तिः विश्वव्यापिनी सूक्ष्मा आनन्दचैतन्यमयी च निरूप्यते। सा सूर्यकिरणवत् एकैव बहुधा च प्रकाशते। इच्छाज्ञानक्रियाशक्त्यादीनां अनन्तभेदाः कथ्यन्ते, अग्निस्फुलिङ्गवत् तस्याः प्रसवाः तत्त्वानि च निर्दिश्यन्ते। विद्याविद्याधिपतयः पुरुषाः प्रकृतिश्च तस्याः क्षेत्रे स्थिताः, महतः प्रभृति सर्वे विकाराः तस्याः कार्याणि इति प्रतिपाद्यते। शिवः शक्तिमान्, शक्तिश्च वेदश्रुतिस्मृतिमूलं ज्ञानधृत्यादिशक्तीनां आधारः। मायाजीवविकृतिसतासदादिसर्वं तया व्याप्तम्; तस्याः लीला मोहयति मोचयति च। तया सह सर्वेशः सप्तविंशतिधा जगद्व्यापी, एतज्ज्ञानात् मोक्षः इति निष्कर्षः।
शिवज्ञान-प्रश्नः तथा सृष्टौ शिवस्य स्वयमाविर्भावः (Inquiry into Śiva-knowledge and Śiva’s self-manifestation in creation)
अध्यायेऽस्मिन् कृष्णः शरणागतानां मोक्षप्रदं शिवोपदिष्टं वेदसारं यथार्थतया निवेदयितुं प्रार्थयते। स तु गूढो बह्वर्थो भक्तिहीनानाम् अयोग्यानां च दुर्लभ इति प्रतिपाद्यते। ततः कृष्णः तस्मिन् मतौ पूजाविधानं, अधिकारिणः, ज्ञानयोगयोः पथसंबन्धं च पृच्छति। उपमन्युः वेदाभिप्रायानुगुणं संक्षिप्तं शैवसूत्रं स्तुतिनिन्दारहितं शीघ्रनिश्चयकरं च दर्शयन् विस्तरस्य अशक्यत्वं वदति, संक्षेपेण कथयिष्यामीति। अनन्तरं सृष्टिकथायां प्रागव्यक्ते जगति स्थाणुर्महेश्वरः कारणशक्तिसहितः स्वयमेव प्रभुराविर्भवति, ततः देवानां प्रथमं ब्रह्माणं सृजति। ब्रह्मा स्वजनकं देवाधिदेवं पश्यति, स चोत्पन्नं ब्रह्माणं पश्यतीति परस्परदर्शनं निरूप्यते, शिवस्य पूर्वस्वप्रकाशात् सृष्टिकर्तृत्वक्रमः प्रवर्तते इति सिद्ध्यति।
योगाचार्यरूपेण शर्वावताराः (Śarva’s manifestations as Yoga-Teachers)
अध्यायः ९ आरभ्यते—कृष्णः उपमन्युं शर्वस्य (शिवस्य) विषये पृच्छति यत् युगपरिवर्तनेषु सः योगाचार्यरूपेण छलतः अवतीर्य शिष्यान् अपि स्थापयति। उपमन्युः वाराहकल्पे विशेषतः सप्तमे मन्वन्तरे युगक्रमानुसारं स्थितान् अष्टाविंशतिं योगाचार्यान् गणयति। ततः प्रत्येकस्य आचार्यस्य चत्वारः शान्तचित्ताः शिष्याः इति निर्दिश्य, श्वेतादीन् आरभ्य श्वेताश्व-श्वेतलोहितादि नामसमूहान् तथा सनत्कुमारगणं च क्रमशः निरूपयति। एवं प्रश्नोत्तरपूर्वकं कालनिर्देशेन सह आचार्य-शिष्यपरम्परायाः पुराणीयः निर्देशः प्रदर्श्यते।
श्रद्धामाहात्म्यं तथा देवीप्रश्नः (The Greatness of Śraddhā and Devī’s Question to Śiva)
अध्यायेऽस्मिन् कृष्णः उपमन्युं शिवज्ञानपरमविद्वांसं स्तौति, शिवज्ञानामृतास्वादेन तृप्तिरहितत्वं च निवेदयति। ततः उपमन्युः मन्दरपर्वते महादेवदेव्योः ध्यानमयसमागमं, देवीनां गणानां च सन्निधिं वर्णयति। अवसरं दृष्ट्वा देवी पृच्छति—आत्मतत्त्वे अप्रतिष्ठितैः अल्पबुद्धिभिः मनुष्यैः केन उपायेन महादेवः प्रसाद्यते? ईश्वरः वदति—कर्म, तपः, जपः, आसनादि, शुष्कज्ञानं वा, श्रद्धां विना निष्फलम्; श्रद्धैव प्रधानसाधनम्। सा स्वधर्मपालनेन, विशेषतः वर्णाश्रमनियमैः, संवर्ध्यते रक्ष्यते च। एवं श्रद्धा-आचारसंयमयोः समन्वयेन शिवकृपा सुलभा, शिवो द्रष्टव्यः स्प्रष्टव्यः पूज्यः संभाष्यश्च भवतीति प्रतिपाद्यते।
भक्ताधिकारि-द्विजधर्म-योगिलक्षणवर्णनम् / Duties of Qualified Devotees and Marks of Yogins
शिवः देवीं प्रति वर्णधर्मं तथा भक्ताधिकारिणां द्विजानां च आचारनियमं संक्षेपेण कथयति। त्रिकालस्नानम्, अग्निकार्यम्, क्रमशो लिङ्गपूजा, दान-दया-ईश्वरभावः, सर्वभूतेषु अहिंसा-सत्यादि संयमाः निर्दिश्यन्ते। अध्ययन-अध्यापन-व्याख्यानम्, ब्रह्मचर्यम्, श्रवणम्, तपः, क्षमा, शौचं च विहितम्; शिखोपवीत-उष्णीषोत्तरीयधारणं, भस्म-रुद्राक्षधारणं, पर्वसु विशेषतः चतुर्दश्यां विशेषपूजा चोक्ता। आहारशुद्धौ ब्रह्मकूर्चादि नियतसेवनं, शुष्क-पुराणान्नं, केचन धान्यादयः, मद्यादि तद्गन्धश्च वर्ज्यः। योगिलक्षणेषु क्षमा-शान्ति-सन्तोष-सत्य-अस्तेय-ब्रह्मचर्य-शिवज्ञान-वैराग्य-भस्मसेवनं सर्वासक्तिनिवृत्तिश्च, दिवा भिक्षाशनादि कठोराचारश्च संक्षिप्य निरूप्यते; एवं बाह्याचारं, नैतिकशुद्धिं, योगवैराग्यं च एकत्र संयोजयन् शैवधर्मसंहिता प्रदर्श्यते।
पञ्चाक्षर-षडक्षरमन्त्र-माहात्म्यम् | The Greatness of the Pañcākṣara/Ṣaḍakṣara Mantra
अध्याये द्वादशे श्रीकृष्णः पञ्चाक्षरमन्त्रस्य माहात्म्यं तत्त्वतः श्रोतुम् उपमन्युं पृच्छति। उपमन्युः वदति—तस्य विस्तरो महाकालेऽपि अपरिमेयः, अतः संक्षेपेण उपदिशति। मन्त्रः वेदे शिवागमे च प्रमाणभूतः, शिवभक्तानां सर्वसाधनसमर्थः, अल्पाक्षरः सन् अपि महार्थः, वेदसारः, मोक्षप्रदः, निश्चयात्मकः, स्वयमेव शिवस्वरूपः इति स्तूयते। दिव्यः, सिद्धिदः, प्राणिनां मनोहरः, गम्भीरः, निर्व्याजार्थः च। तस्य रूपं ‘नमः शिवाय’ इति, आद्यमन्त्रत्वेन निरूप्यते। एकाक्षर ‘ॐ’ इति शिवस्य सर्वव्यापकत्वेन संबध्यते, ईशानादि पञ्चब्रह्मसम्बद्धा सूक्ष्मैकाक्षर-तत्त्वानि मन्त्रक्रमे विन्यस्यन्ते। एवं वाच्यवाचकभावेन सूक्ष्मषडक्षरे पञ्चब्रह्मतनुः शिवः स्वयमेव मन्त्रः अर्थश्च इति प्रतिपाद्यते।
पञ्चाक्षरीविद्यायाḥ कलियुगे मोक्षोपायः | The Pañcākṣarī Vidyā as a Means of Liberation in Kali Yuga
अध्यायेऽस्मिन् देवी कलियुगस्य कलुषितत्वं, दुर्जयत्वं, धर्मलोपं, वर्णाश्रमाचारक्षयं, लोकधर्मसङ्कटं च तथा गुरुशिष्योपदेशपरम्पराभङ्गं निरूप्य, एतादृशेषु बन्धनेषु शिवभक्तानां मोक्षोपायं पप्रच्छ। ईश्वरः प्रत्युवाच—मम परमा विद्या हृदयहारिणी पञ्चाक्षरी; तया भक्त्या अन्तःकरणं संस्कृतं येषां ते कलौऽपि मुक्तिं यान्ति। पुनश्च मनोवाक्कायदोषैः मलिनानां, कर्मयोग्यताहीनानां, पतितानामपि किम् कर्म नरकहेतुरेव इति प्रश्ने, शिवः भूयः प्रतिज्ञां दृढीकृत्य रहस्यं प्रकाशयति—समन्त्रकपूजया मम आराधनं निर्णायकं मोक्षदायकं भवति; पतितोऽपि भक्तः विद्यया विमुच्यते।
मन्त्रसिद्ध्यर्थं गुरुपूजा–आज्ञा–पौरश्चर्यविधिः / Guru-Authorization, Offerings, and Puraścaraṇa for Mantra-Siddhi
अध्यायेऽस्मिन् मन्त्रसिद्ध्यर्थं शैवः विधिः प्रतिपाद्यते। ईश्वरः वदति—आज्ञाविना, क्रियाविना, श्रद्धाविना तथा यथोचितदक्षिणाविना कृतो जपः निष्फलः। शिष्यः गुणसम्पन्नं तत्त्ववेदिनं गुरुमाचार्यं समुपगम्य भावशुद्ध्या वाङ्मनःकायधनैः सेवां कुर्यात्, यथाशक्ति गुरुपूजां दानं च दीर्घकालं निर्वहन् वित्तशाठ्यं परित्यजेत्। गुरौ प्रसन्ने स्नानादिभिः शुद्धिं कृत्वा मन्त्रशुद्धोदकादि मङ्गलद्रव्यैः संस्कृतः, शुभदेशे (नदीतीरे, समुद्रतीरे, गोष्ठे, देवालये, शुद्धगृहे) निर्दोषतिथिनक्षत्रयोगे विधिं कारयेत्। ततः गुरुḥ सम्यगुच्चारणेन परं मन्त्रं दत्त्वा आज्ञां प्रयच्छति। आज्ञाप्राप्तः शिष्यः पुरश्चरणनियमैः संख्याबद्धजपं संयमितजीवनं च आचरन् नित्यजपं कुर्यात्। पुरश्चरणसमाप्तौ नित्यस्मरणयुक्तः शिवगुरोः अन्तःस्मृत्या सिद्धो भवति, परेषां सिद्धिं दातुं समर्थश्चेति।
शिवसंस्कार-दीक्षानिरूपणम् (Śivasaṃskāra and the Typology of Dīkṣā)
अध्यायेऽस्मिन् श्रीकृष्णः मन्त्रस्य माहात्म्योपयोगयोः पूर्वोक्तानन्तरं “शिवसंस्कारस्य” यथार्थविवरणं पृच्छति। उपमन्युः संस्कारं पूजाद्यनुष्ठानाधिकारप्रदं कर्मेति निरूपयति; स षडध्वशुद्धिरूपः, ज्ञानप्रदः, पाशबन्धक्षयहेतुः, अत एव दीक्षेति कथ्यते। शिवागमपरिभाषया दीक्षा त्रिविधा—शाम्भवी, शाक्ती, मान्त्री। शाम्भवी गुरुमाध्यमेन क्षणात् फलदायिनी, दृष्टिस्पर्शवाक्यादिभिरेव प्रवर्तते; सा तीव्रा-तीव्रतरा भेदेन पाशक्षयमानानुसारं विभज्यते—तीव्रतरा तत्क्षणशान्ति-मोक्षप्रदा, तीव्रा तु जीवनपर्यन्तं शोधनकरी। शाक्ती दीक्षा गुरोः योगोपायेन ज्ञानचक्षुषा शक्त्यवतरणरूपा, शिष्यदेहे प्रविश्य ज्ञानं ददाति; अनन्तरं मान्त्रीदीक्षादिविवरणं सूच्यते।
समयाह्वय-संस्कारः — Rite of ‘Samayāhvaya’ and the Preparatory Layout (Maṇḍapa, Vedi, Kuṇḍas, Maṇḍala, Śiva-kumbha)
अध्यायेऽस्मिन् षोडशे उपमन्युः शुद्धे निर्दोषे देशे शुभदिने कर्तव्यं प्रारम्भिकं सम्याह्वय-संस्कारं विधत्ते। ततः गन्ध-वर्ण-रसादि-लक्षणैर्भूमि-परीक्षा, शिल्पिशास्त्रविधिना मण्डप-निर्माणं, वेद्याः स्थापना चोच्यते। अष्टदिक्क्रमं ध्यात्वा बहवः कुण्डाः विन्यस्यन्ते, विशेषतः ईशानदिशि क्रमविन्यासः; पश्चिमे प्रधानकुण्डस्य वैकल्पिकस्थापनं, मध्यविन्यासस्य शोभनं च। वेदी छत्र-ध्वज-मालाभिः अलङ्क्रियते, मध्ये रङ्गचूर्णैः शुभमण्डलं लिख्यते—धनिनां सुवर्णारुणचूर्णैः, दरिद्राणां सिन्दूर-शालि/निवारचूर्णादिभिः, यथाशक्ति। पद्ममण्डलस्य प्रमाणानि (एक-द्विहस्तमितानि; कर्णिका-केसर-पत्राणां मानानि) निर्दिश्यन्ते, ईशानभागे विशेषविन्यासालङ्कारौ च। अन्ते धान्य-तिल-पुष्प-कुशैः क्षेत्रं प्रकीर्य, लक्षणयुक्तः शिवकुम्भः सज्जीक्रियते—आह्वानादिकर्मणां पूर्वपीठिका इति।
षडध्व-शुद्धिः (Purification of the Six Adhvans / Sixfold Cosmic Path)
अध्यायः १७ उपमन्युनोक्त्या आरभ्यते—गुरुः शिष्यस्य योग्यताम् अधिकारं च परीक्ष्य सर्वबन्धविमुक्त्यर्थं षडध्वशुद्धिं कारयेत् उपदिशेच्च। तत्र षडध्वानः क्रमशः कला-तत्त्व-भुवन-वर्ण-पद-मन्त्ररूपाः प्रकाश्यन्ते। निवृत्त्याद्याः पञ्च कलाः निर्दिश्यन्ते, ताभिः शेषपञ्चाध्वानां व्याप्तत्वं कथ्यते। तत्त्वाध्वा षड्विंशतितत्त्वपर्यन्तः शिवतत्त्वादारभ्य भूमिपर्यन्तं शुद्धाशुद्धमिश्रभेदेन निरूप्यते। भुवनाध्वा आधारादुन्मनापर्यन्तः षष्टिसंख्यः, वर्णाध्वा पञ्चाशद्रुद्ररूपवर्णाः, पदाध्वा बहुविभेदः। मन्त्राध्वा पराविद्यया व्याप्तः; यथा तत्त्वेश्वरः शिवः तत्त्वगणने न गण्यते तथा मन्त्रनायकः मन्त्राध्वे न गण्यते इति दृष्टान्तः। व्यापकव्याप्यन्यायेन षडध्वतत्त्वज्ञानं विना अध्वशोधनाय अयोग्यता, अतः प्रयोगात्पूर्वं अध्वस्वरूपव्याप्तिरचना बोधनीया इति प्रतिपाद्यते।
Maṇḍala–Pūjā–Homa Krama (Maṇḍala Worship and Homa Sequence for the Disciple)
अध्यायः १८ आचार्याज्ञया सुव्यवस्थितं मण्डलपूजाहोमक्रमं निरूपयति। स्नानादिशुद्धिं कृत्वा शिष्यः कृताञ्जलिः ध्यानपरः शिवमण्डलं समुपगच्छति। गुरुः नेत्रबन्धनपर्यन्तं मण्डलं प्रकाशयति; ततः शिष्यः पुष्पावकीरणं करोति, यत्र पुष्पाणि पतन्ति तेन लक्षणेन गुरुः शिष्यस्य नाम/नियोजनं निर्दिशति। अनन्तरं शिष्यः निर्माल्यमण्डले नीयते, ईशानं पूजयति, शिवानले हवींषि जुहोति। अशुभस्वप्नदोषे शमनार्थं मूलविद्यया शतं पञ्चाशत् पञ्चविंशतिं वा आहुतयः विहिताः। शिखायां सूत्रबन्धनं, आधारपूजा निवृत्तिकलासम्बद्धा, वागीश्वरीपूजा तथा होमप्रधानः क्रमः वर्ण्यते। गुरोः योजनेन अनुमत-मुद्राभिश्च शिष्यस्य सर्वयोनिṣu एककालिकाधिकारः, तद्वारा शुद्धिः नियोजनं च आध्यात्मिकैक्यं च साध्यते।
साधक-दीक्षा तथा मन्त्रसाधन (Puraścaraṇa and the Discipline of the Mantra-Sādhaka)
अध्यायेऽस्मिन् गुरुणा योग्यस्य साधकस्य प्रतिष्ठापनं शैवीविद्यायाः मन्त्रस्य च दीक्षा-विधानं च निरूप्यते। उपमन्युः मण्डले पूजनं, कुम्भे स्थापना, होमः, शिष्यस्य आसन-न्यासः, पूर्वोक्तक्रमेण पूर्वकर्मसमाप्तिं च वर्णयति। गुरुरभिषेकं कृत्वा ‘परमं मन्त्रं’ विधिवत् ददाति, पुष्पाम्बुना शिष्यस्य करपुटे शैवीविद्यायाः स्पर्श-समर्पणेन विद्योپदेशं समापयति। स मन्त्रः परमेṣ्ठिनः (शिवस्य) प्रसादात् इहामुत्र सिद्धिदः इति स्तूयते। शिवानुज्ञां प्राप्य गुरुः साधनं शिवयोगं च उपदिशति; शिष्यः विनियोगपूर्वकं मन्त्रसाधनं करोति, एषा मूलमन्त्रस्य पुरश्चरणसंज्ञिता। मुमुक्षोः कृते अतिश्रमयुक्तं कर्म न नित्यमावश्यकम्, तथापि तदनुष्ठानं शुभप्रदं इति सूचितम्।
शिवाचार्याभिषेकविधिः / Rite of Consecrating a Śiva-Teacher (Śivācārya Abhiṣeka)
अध्यायः २० संस्कारशुद्धं पाशुपतव्रतपरायणं शिष्यं योग्यार्हतया शिवाचार्यत्वे प्रतिष्ठापयितुं विधिवत् अभिषेकक्रमं निरूपयति। पूर्वोक्तविधिना मण्डलं कृत्वा परमेश्वरपूजनं विधाय, पञ्च कलशाः दिक्षु मध्ये च स्थाप्यन्ते—पूर्वे निवृत्तिः, पश्चिमे प्रतिष्ठा, दक्षिणे विद्या, उत्तरे शान्तिः, मध्ये परा इति शक्त्यादिकल्पनया। रक्षाकर्म, धैनवीमुद्रा, मन्त्रेण कलशसंस्कारः, हव्यदानं च पूर्ववत् कृत्वा पूर्णाहुतिः क्रियते। शिष्यः शिरोवस्त्रवर्जितः मण्डले प्रवेश्य मन्त्रतर्पणादि पूर्वाङ्गानि समाप्यते। ततः आचार्यः शिष्यं आसने निवेश्य अभिषेकं करोति, सकलीकरणं विधाय पञ्चकलारूपं बध्नाति, शिवाय शिष्यसमर्पणं च विधत्ते। निवृत्तिकलशादारभ्य क्रमशोऽभिषेकानन्तरं ‘शिवहस्तं’ शिरसि स्थापयित्वा शिवाचार्यत्वेन नियुङ्क्ते। अनन्तरं पूजनं, १०८ संख्यया होमः, अन्ते च पूर्णाहुत्या समापनं भवति।
शिवाश्रम-नित्यनैमित्तिककर्मविधिः / Śaiva Āśrama-Duties: Daily and Occasional Rites (Morning Purity & Bath Procedure)
अध्यायः २१ आरभ्यते यत्र कृष्णः शिवस्वशास्त्रोक्तं शैवाश्रमिणां नित्यनैमित्तिककर्मविभागेन यथार्थवृत्तान्तं पृच्छति। उपमन्युः प्रातःकाले ब्राह्मे मुहूर्ते उत्थानं, अम्बासहितं शिवध्यानं, ततः एकान्ते मलमूत्रादिकृत्यं च विधिवत् वर्णयति। शौचं दन्तधावनं च, दन्तकाष्ठाभावे वा कतिपयतिथिषु निषेधे च विकल्पाः, पुनःपुनर्जलप्रक्षालनरूपं मुखशुद्धिकर्म च निर्दिश्यते। नदीतडागसरःगृहेषु वा वारुणस्नानविधिः, स्नानद्रव्यग्रहणं, बाह्याशौचापनयनं, मृदा-लेपनशुद्धिः, स्नानानन्तरशौचं च विस्तरेणोक्तम्। शुद्धवस्त्रधारणं पुनःशुद्धिः च, तथा ब्रह्मचारितपस्विविधवाभ्यः सुगन्धस्नानालङ्कारसदृशाचारवर्जनं नियमश्च कथ्यते। उपवीतधारणं शिखाबन्धनं, अवगाहनं, आचमनं, जले त्रिमण्डलस्थापनं, निमग्नावस्थायां मन्त्रजपः शिवस्मरणं च, अन्ते पवित्रजलेन आत्माभिषेकः—एवं देहचर्या मन्त्रप्रधानं शैवव्रतमिव निरूप्यते।
न्यासत्रैविध्य-भूतशुद्धि-प्रक्रिया (Threefold Nyāsa and the Procedure of Elemental Purification)
अध्यायः २२ उपमन्युना न्यासस्य त्रैविध्यं निरूप्यते—स्थितिः, उत्पत्तिः, संहृतिः इति विश्वप्रक्रियानुगुणं शास्त्रीयं विधानम्। प्रथमं आश्रमानुसारं (गृहस्थ-ब्रह्मचारि-यति-वानप्रस्थ) न्यासभेदाः कथ्यन्ते, ततः स्थितिन्यासस्य उत्पत्तिन्यासस्य च दिगनुक्रमः, संहृतौ तु प्रतिलोमक्रमः निर्दिश्यते। अनन्तरं वर्ण-बिन्दु-न्यासः, अङ्गुलि-करतलेषु शिवप्रतिष्ठा, दशदिक्षु अस्त्रन्यासः, पञ्चकलानां पञ्चभूतात्मिकानां ध्यानं च वर्ण्यते। हृदय-कण्ठ-तालु-भ्रू-मध्य-ब्रह्मरन्ध्रेषु ताः संस्थाप्य बीजैः ग्रन्थनं कृत्वा पञ्चाक्षरी-जपेन शुद्धिः साध्यते। ततः प्राणनिग्रहः, अस्त्रमुद्रया भूतग्रन्थिच्छेदः, सुषुम्णया आत्मनः ब्रह्मरन्ध्रनिर्गमनं शिवतेजसि लयश्च। वायुनाशोषणं, कालाग्निना दाहः, कलानां संहृतिः, अमृतप्लावनं च कृत्वा विद्यामयदेहः पुनर्निर्मीयते। अन्ते करन्यास-देहन्यास-अङ्गन्यास-वर्णन्यास-सन्धिषु न्यासः, षडङ्गन्यासः, दिग्बन्धः च, संक्षिप्तविधिः अपि प्रदर्श्यते। देहात्मशोधनं कृत्वा शिवभावप्राप्तिः, परमेेश्वरपूजायाः योग्यत्वं च फलम्।
पूजाविधान-व्याख्या (Pūjāvidhāna-vyākhyā) — Exposition of the Procedure of Worship
अध्यायः २३ उपमन्युना शिवेन स्वयम् शिवायै उपदिष्टस्य पूजाविधानस्य संक्षिप्तं निरूपणं प्रस्तौति। अत्र साधकः प्रथमं आभ्यन्तरयागं कृत्वा, इच्छया होमाङ्गैः समाप्य, ततः बहिर्यागं प्रवर्तयेत्। द्रव्यशुद्धिः, मनःसंस्कारः, ध्यायनं च कृत्वा विघ्ननिवारणार्थं विनायकस्य विधिवत् पूजनं निर्दिश्यते। अनन्तरं दक्षिणोत्तरे नन्दीशं सुयशसं च परिचरान् मनसा समर्च्य, सिंहासनं योगासनं वा त्रितत्त्वलक्षणं शुद्धपद्मासनं च कल्पयेत्। तस्मिन्नासने साम्बशिवस्य परमोत्कृष्टं चतुर्भुजं त्रिनेत्रं नीलकण्ठप्रभं सर्पाभरणभूषितं वरदाभयमुद्राधरं मृग-टङ्कहस्तं च रूपं सविशेषं ध्यायेत्। अन्ते शिवस्य वामभागस्थां माहेश्वरीं प्रति चिन्तनं विधाय, शिवशक्तियुगलतत्त्वं पूजाक्रमे प्रकाश्यते।
पूजास्थानशुद्धिः पात्रशोधनं च — Purification of the Worship-Space and Preparation of Ritual Vessels
अध्यायेऽस्मिन् उपमन्युः शिवपूजायाः पूर्वं पूजास्थानस्य पात्राणां च शुद्धिक्रमं निरूपयति। मूलमन्त्रेण जलप्रोक्षणं, चन्दनगन्धोदकेन सिक्तपुष्पन्यासः, अस्त्रमन्त्रेण विघ्ननिवारणं, अवगुण्ठनं वर्मबन्धश्च, दिक्षु अस्त्रविन्यासेन क्षेत्रपरिसीमनं च कथ्यते। ततः दर्भास्तरणं, प्रोक्षणादिभिः शौचं, सर्वपात्रशोधनं द्रव्यशुद्धिश्च। प्रोक्षणी-अर्घ्य-पाद्य-आचमनीयपात्रचतुष्टयं निर्दिश्य धावन-प्रोक्षण-शिवतोयसंस्काराः। पात्रेषु शुभद्रव्याणि—धातुरत्नगन्धपुष्पधान्यपत्रदर्भादीनि—निक्षिप्य, पात्रकार्येण योज्यद्रव्यविशेषाः; स्नानपाने शीतसुगन्धद्रव्याणि, पाद्ये उशीरा-चन्दनं, एला-कर्पूरादिचूर्णं, अर्घ्ये कुशाग्र-अक्षत-यव-गोधूम-तिल-घृत-सर्षप-पुष्प-भस्मादीनि। एवं स्थानात् आरभ्य रक्षण-पात्र-तोय-उपहारपर्यन्तं क्रमशः पवित्रीकरणं प्रतिपाद्यते।
आवरणपूजाविधानम् / The Procedure of Āvaraṇa (Enclosure) Worship
अस्मिन्नध्याये उपमन्युना पूर्वं न सम्यगुक्तं पूजाविशेषं निरूप्यते—हविर्दान-दीपदान-नीराजनानन्तरं वा तेषां सह आचरणीयस्य आवरणार्चनस्य कालविधिः क्रमश्च। शिवशिवयोः केन्द्रे स्थितं वर्तुलाकारं पूजाचक्रं प्रथमावरणे मन्त्रजपेन आरभ्य दिक्षु क्रमशः विस्तार्यते। ऐशान्यादिदिक्क्रमः प्रदर्श्यते, ‘गर्भावरण’ इति अन्तःस्थं मन्त्रसमूहात्मकं आवरणं निर्दिश्यते, बहिरावरणे च इन्द्र(शक्र)-यम-वरुण-कुबेर(धनद)-अग्नि(अनल)-निरृति-वायु(मारुत)ादीन् लोकपालान् शक्तीश्च स्थापयति। अञ्जलिबद्धहस्तः सुखासीनः सन्नामोच्चारणैः प्रत्येकं देवतामावाह्य पूजयेत् इति विधिः। समग्रतः एषोऽध्यायः शिवशक्तिकेन्द्रितां विश्वव्यवस्थां क्रमिकां लिटुर्गिकां यात्रां कृत्वा दर्शयति।
पञ्चाक्षरमाहात्म्यम् / The Greatness of the Pañcākṣarī (Five-Syllable) Mantra
अध्यायः २६ उपमन्युना उपदिश्यते। अत्र ब्रह्महत्या-सुरापान-चौर्य-गुरुतल्पगमन-मातृपितृवध-वीरभ्रूणहिंसादयः महापातकाः निर्दिश्यन्ते। ततः परमकारणरूपस्य शिवस्य पञ्चाक्षरमन्त्रेण आराधनं तेषां पापानां क्रमशः क्षयकरं, द्वादशवर्षपर्यन्तं चरणशुद्धिरूपेण, इति प्रतिपाद्यते। एकान्तशिवभक्तिः, इन्द्रियनिग्रहः, भिक्षावृत्त्यादि नियतजीवनं—एतत् पतितस्यापि पर्याप्तम्। केवलं जलव्रत-वायुभक्षणादि घोरतपः शिवलोकप्राप्तिं न निश्चिनोति; किन्तु पञ्चाक्षरीभक्त्या कृतं एकमपि पूजनं मन्त्रगौरवात् शिवधाम नयति। तपोयज्ञौ, सर्वधनदक्षिणायुक्तावपि, शिवमूर्तिपूजायाः तुल्यौ न; पञ्चाक्षरेण पूजयन् बद्धो वा मुक्तो वा भक्तः निःसंशयं विमुच्यते। रुद्र-अरुद्रस्तोत्र-षडक्षर-सूक्तमन्त्रादिविकल्पाः उक्ताः, निर्णायकं तु शिवभक्तिरेव।
अग्निकार्य-होमविधिः (Agnikārya and Homa Procedure)
अध्यायः २७ उपमन्युना प्रोक्तः अग्निकार्यस्य होमविधेश्च विधिविस्तारः। कुण्डे स्थण्डिले वेद्यां वा लोहनवमृद्भाण्डेषु च यथोचिते देशे अग्निस्थापनं, संस्कारपूर्वकं शुद्धीकरणं, ततः महादेवपूजनं कृत्वा होमाहुतिप्रदानं निर्दिश्यते। कुण्डस्य प्रमाणं (एकद्विहस्तादि), वृत्तचतुरश्रादिरूपाणि, वेदीमण्डलनिर्माणं, मध्ये अष्टदलाम्बुजस्थापनं तथा अङ्गुलप्रमाणनिर्णयः (चतुर्विंशत्यङ्गुलं करः/हस्तः) कथ्यते। एकत्रिमेखलानिर्माणं, स्थिरसुशोभनमृन्निर्मितिः, योन्यादिविकल्पाः, दिशान्यासः, गोमयजललेपनं तथा मण्डलस्य गोमयजलेन शोधनं चोक्तम्। एषः अध्यायः महादेवकेन्द्रितस्य शैवहोमस्य यज्ञवास्तुनिर्देशरूपः।
नैमित्तिकविधिक्रमः (Occasional Rites and Their Procedure)
अध्यायः २८ उपमन्युना शिवाश्रमिणां नैमित्तिकव्रतानां विधिक्रमं निरूपयति, शिवशास्त्रसम्मतमार्गे प्रतिष्ठाप्य। मासिक-पाक्षिककालेषु विशेषतः अष्टमी-चतुर्दशी-पर्वदिनेषु, अयनसङ्क्रान्तिषु, विषुवे, ग्रहणे च पूजाविशेषः कथ्यते। प्रतिमासं ब्रह्मकूर्चनिर्माणं तेन शिवाभिषेकः, उपवासः, शेषभक्षणं च—एतत् ब्रह्महत्यादिदोषेष्वपि परमप्रायश्चित्तत्वेन प्रशस्यते। ततः मास-नक्षत्रानुसारं कर्म-दानेषु पौषे पुष्ये नीराजनम्, माघे मघायां घृतकम्बलदानम्, फाल्गुनान्ते महोत्सवप्रारम्भः, चैत्रे चित्रापूर्णिमायां दोलाविधिः, वैशाखे विशाखायां पुष्पोत्सवः, ज्येष्ठे मूलायां शीतलजलघटदानम्, आषाढे उत्तराषाढायां पवित्रारोपणम्, श्रावणे मण्डलसज्जा, अनन्तरं निर्दिष्टनक्षत्रेषु जलक्रीडा-प्रोक्षणादिविधयः। एवं व्रत-पुजावृद्धि-दाना-उत्सवसमन्वितं लितुर्गिकपञ्चाङ्गरूपं रूपरेखां ददाति।
काम्यकर्मविभागः — Taxonomy of Kāmya (Desire-Motivated) Śaiva Rites
अध्यायः २९ आरभ्यते यत्र श्रीकृष्णः उपमन्युं पृच्छति—शिवधर्माधिकारिणां नित्यनैमित्तिककर्मभ्यः अतिरिक्तानि काम्यकर्माणि सन्ति वा इति। उपमन्युः फलानां त्रिविधं विभागं वदति—ऐहिकम्, आमुष्मिकम्, उभयात्मकं च; तथा साधनानां प्रकारान् निर्दिशति—क्रियामयम्, तपोमयम्, जपध्यानमयम्, सर्वमयम् इति, क्रियायां होमदानार्चनादिक्रमविभागं च। शक्तियुक्तानां एव क्रियाकर्मणां पूर्णफलप्राप्तिः, यतः शक्तिः परमात्मनः शिवस्य आज्ञैव; अतः शिवाज्ञाधारी काम्यकर्माणि कुर्यात्। अनन्तरं शैवैर्माहेश्वरैश्च अन्तर्बहिःक्रमेण कृतानि उभयफलप्रदानि कर्माणि निरूप्य, ‘शिव’ ‘माहेश्वर’ इत्योः अभेदं तथा शैवमाहेश्वरयोः अनिवार्याभेदं दर्शयति—शैवाः ज्ञानयज्ञपराः, माहेश्वराः कर्मयज्ञपराः; तस्मात् शैवाः अन्तः, माहेश्वराः बहिः प्रधानतया कुर्वन्ति, विधिः तु तत्त्वतः समानः।
द्वितीयतृतीयावरणपूजाक्रमः | The Sequence of the Second and Third Enclosure Worship (Āvaraṇa-pūjā)
अध्यायः ३० शैवमण्डलपूजायां द्वितीयतृतीयावरणपूजाक्रमं तन्त्रवत् निरूपयति। प्रथमं शिवशिवयोः समीपे हेरम्बगणेशः षण्मुखः स्कन्दश्च गन्धान्नादिभिरर्च्यौ। ततः प्रथमारणे ईशानादारभ्य दिक्क्रमेण सशक्तिकदेवताः पूज्यन्ते, सद्यान्तपर्यन्तं समापनम्। शिवशिवयोः षडङ्गपूजा हृदयादि वह्न्यादिदिक्षु विन्यस्यते; वामाद्यष्टौ रुद्राः स्वस्ववामाशक्तिभिः सह दिक्षु क्रमात् (इच्छानुसारं) पूज्याः। अनन्तरं द्वितीयावरणे दिक्पत्रेषु सशक्तिकाः शिवरूपाः—पूर्वे अनन्तः, दक्षिणे सूक्ष्मः, पश्चिमे शिवोत्तमः, उत्तरे एकनेत्रः—स्थाप्यन्ते; मध्यदिक्षु एकरुद्रः, त्रिमूर्तिः, श्रीकण्ठः, शिखण्डीशश्च स्वशक्तिसहिताः। द्वितीयावरणे चक्रवर्तिनोऽपि पूज्याः, तृतीयावरणे अष्टमूर्तयः स्वशक्तिभिः सह वन्द्याः; सर्वत्र शक्तिसंयोगेनैव देवतापूजा पूर्णा इति प्रतिपाद्यते।
पञ्चावरणमार्गस्थं योगेश्वरस्तोत्रम् (Pañcāvaraṇa-mārga Stotra to Yogeśvara Śiva)
अध्यायः ३१ उपमन्युना कृष्णं प्रति प्रवर्तते। स पञ्चावरणमार्गस्य रूपेण उपदिष्टं योगेश्वरशिवस्य पुण्यं स्तोत्रं निवेदयति। स्तोत्रे ‘जय जय’ इति विजयवाक्यानि ‘नमः’ इति प्रणामाः च पुनःपुनः दृश्यन्ते, तथा शिवस्य तत्त्वनिर्देशः क्रियते—स एव जगदेकनाथः, शुद्धचैतन्यस्वरूपः, वाङ्मनसातीतः। स निरञ्जनः, निराधारोऽपि सर्वाधारः, निष्कारणोदयो, निरन्तरपरानन्दः, निर्वृतिकारणं मोक्षशान्त्योः परमहेतुः इति स्तूयते। सर्वव्यापकत्वं, अप्रतिहतशक्तिः, ऐश्वर्यं, अविनाशित्वं च प्रतिपाद्य, भक्तेः शुभालम्बनं परब्रह्मस्वरूपं शिवं ध्यानेन पञ्चावरणक्रमेण मनः नयति; एषोऽध्यायः पाठलितुर्ग्यरूपः सिद्धान्तसारश्च।
मन्त्रसिद्धिः, प्रतिबन्धनिरासः, श्रद्धा-नियमाः (Mantra Efficacy, Removal of Obstacles, and the Role of Faith/Discipline)
अध्यायः ३२ उपमन्युना कृष्णं प्रति कथनात् आरभ्यते। स इहामुत्र-सिद्धिकरस्य साधनस्य सामान्यवर्णनात् निवर्त्य, अस्मिन्नेव जन्मनि पूजाहोमजपध्यानतपोदानेन संयुक्तेन शैवफलप्राप्तिं विशदीकरोति। प्रथमं मन्त्रार्थवित् साधकः मन्त्रसंस्कारं मन्त्रसंसाधनं च कृत्वा ततोऽनन्तरं कर्माणि फलवन्ति इति क्रमं स्थापयति। ततः ‘प्रतिबन्ध’ इति अदृष्ट-शक्तिमान् विघ्नः सिद्धमन्त्रस्यापि फलनिरोधकः भवतीति दर्शयति; विघ्नलक्षणेषु प्रादुर्भूतेषु सहसा न प्रवर्तितव्यम्, शकुनादीन् परीक्ष्य प्रायश्चित्त-शमनं कर्तव्यमिति उपदिशति। विपरीतविधिना मोहात् वा कृतानि कर्माणि निष्फलानि भवन्ति, लोकनिन्दां च जनयन्ति; तथा दृष्टफल-कर्मणि अश्रद्धया प्रवृत्तिः श्रद्धाभावं सूचयति, अश्रद्धालवः फलानि न लभन्ते। देवतादोषो नास्ति, यतः विधिवत् आचरन्तः फलानि पश्यन्ति। अन्ते विघ्ननिरासेन सिद्धः साधकः विश्वास-श्रद्धाभ्यां युक्तः भवति; इच्छया ब्रह्मचर्यं नियताहारश्च—रात्रौ हविष्यं पायसं फलानि वा—अङ्गीकृत्य सिद्धिं साधयेत्।
केवलामुष्मिकविधिः — The Rite for Exclusive Otherworldly Attainment (Liṅga-Abhiṣeka and Padma-Pūjā Protocol)
उपमन्युः केवलामुष्मिकं परमं व्रतम् उद्घोषयति—त्रिषु लोकेषु अस्य समं कर्म नास्तीति। तस्य प्रमाणं सर्वदेवैः कृतत्वेन दत्तम्—विशेषतः ब्रह्मणा विष्णुना रुद्रेण, इन्द्रेण लोकपालैः, सूर्यादिनवग्रहैः, विश्वामित्रवसिष्ठादिभिः ब्रह्मविद्महर्षिभिः, श्वेतागस्त्यदधीच्यादिभिः शिवभक्तैर्मुनिभिः, नन्दीश्वरमहाकालभृङ्गीशादिभिः गणेश्वरैः, तथा दैत्यैः शेषादिमहानागैः सिद्धयक्षगन्धर्वराक्षसभूतपिशाचादिभिश्च। अनेन व्रतेन सर्वे स्वस्वपदं प्राप्नुवन्ति, देवा देवत्वं लभन्ते; ब्रह्मा ब्रह्मत्वं, विष्णुर्विष्णुत्वं, रुद्रो रुद्रत्वं, इन्द्र इन्द्रत्वं, गणेशो गणेशत्वं इति स्थिरीकरणं कथ्यते। अनन्तरं विधिः—सितचन्दनतोयेन लिङ्गाभिषेकः, विकसितैः श्वेतपद्मैः पूजनं, नमस्कारः, सम्यग्लक्षणयुक्तं रम्यं पद्मासननिर्माणं; सामर्थ्ये सुवर्णरत्नादिभिः शोभनं कृत्वा, केसरजाले मध्ये लघुलिङ्गस्य स्थापना च।
लिङ्गप्रतिष्ठा-माहात्म्यम् / The Greatness of Liṅga Installation
अध्यायेऽस्मिन् लिङ्गप्रतिष्ठा तथा बेरप्रतिष्ठा च त्वरितफलप्रदा इति निरूप्यते। उपमन्युः वदति—जगत् लिङ्गमयं, सर्वं लिङ्गे प्रतिष्ठितम्; लिङ्गे प्रतिष्ठिते सर्वस्य स्थैर्यं, व्यवस्था, मङ्गलं च भवति। कृष्णप्रश्नानुसारं लिङ्गस्य स्वरूपं, महेश्वरस्य ‘लिङ्गी’भावः, लिङ्गरूपेण पूजाकारणं च व्याख्यायते। लिङ्गं अव्यक्तं, त्रिगुणसम्बद्धं, सृष्टिलयहेतुः, अनाद्यनन्तं, जगदुपादानकारणं च; तस्मात् मूलप्रकृतिमायारूपात् चराचरं जगदुत्पद्यते। शुद्ध-अशुद्ध-शुद्धाशुद्धभेदाः कथ्यन्ते, तदनुसारं देवतानां स्थितिः प्रतिपाद्यते। अतः इहामुत्रकल्याणार्थं पूर्णप्रयत्नेन लिङ्गप्रतिष्ठा कार्या, सा शिवाज्ञया विश्वस्य पुनःप्रतिष्ठापनरूपा इति।
प्रणवविभागः—वेदस्वरूपत्वं लिङ्गे च प्रतिष्ठा (The Division of Oṃ, Its Vedic Forms, and Its Placement in the Liṅga)
अध्यायेऽस्मिन् प्रणवस्य (ॐ) ब्रह्मशिवस्वरूपस्य बीजत्वं वेदप्रसवत्वं च निरूप्यते। उपमन्युः नादरूपस्य ‘ॐ’लक्षणस्य शब्दस्य आविर्भावं कथयति, यं रजस्तमसोऽवरणात् ब्रह्मविष्णू आदौ न बुबुधाते। ततः एकाक्षरः चतुर्धा विविच्यते—अ, उ, म इति त्रयो मात्राः, तथा नादरूपा अर्धमात्रा। एते लिङ्गे देशरूपेण नियोज्यन्ते—अ दक्षिणे, उ उत्तरे, म मध्ये, नादः शिखरे श्रूयते; तथा वेदैः संबध्यन्ते—अ=ऋग्वेदः, उ=यजुर्वेदः, म=सामवेदः, नादः=अथर्ववेदः। गुणैः, सृष्ट्यादिकर्मभिः, तत्त्वैः, लोकैः, कलाध्वनादिभिः, सिद्ध्यादिशक्तिभिश्च एतेषां सम्बन्धो दर्श्यते, यत्र मन्त्र-वेद-जगत्संरचना शैवदृष्ट्या परस्परं व्याख्यायते।
लिङ्ग-बेर-प्रतिष्ठाविधिः / The Procedure for Installing the Liṅga and the Bera (Icon)
अध्यायः ३६ उपदेशरूपे संवादे प्रवर्तते। कृष्णः शिवोक्तं लिङ्गस्य च बेरस्य च श्रेष्ठं प्रतिष्ठाविधिं पृच्छति। उपमन्युः विधिक्रमं निर्दिशति—अशुभवर्जिते शुभे दिने (शुक्लपक्षे) ग्रहणम्, शास्त्रमित्या लिङ्गनिर्माणम्, भूमिपरीक्षया शुभदेशचयनम्। पूर्वोपचाराः, प्रथमं गणेशपूजा, ततः स्थलशुद्धिः, स्नानस्थाने लिङ्गनयनम्। शिल्पशास्त्रानुसारं सुवर्णलेखनीया कुंकुमादिरञ्जकैः रेखाङ्कनम्। लिङ्गपिण्डिकयोः मृदाजलमिश्रैः पञ्चगव्येन च शोधनम्, वेदिकासहितं पूजनम्। ततः दिव्यजलाशये नीत्वा अधिवासार्थं स्थाप्यते। अधिवासमण्डपः तोरणैः, परिखाभिः, दर्भमालाभिः, अष्टदिग्गजैः, अष्टदिक्पालकलशैः, अष्टमङ्गलचिह्नैः च सुसंस्कृतः; दिक्पालपूजा क्रियते। मध्ये विशालं पीठं कमलासनचिह्नितं तेजस्वि काष्ठादिद्रव्येण स्थाप्यते; एवं शुद्धिदिक्क्रमदेवताक्रमसमन्वितः प्रतिष्ठाप्रवाहः निरूप्यते।
योगप्रकारनिर्णयः (Classification and Definition of Yoga)
अध्यायेऽस्मिन् श्रीकृष्णः परमदुर्लभस्य योगस्याधिकाराङ्गविधिप्रयोजनानि तथा मृत्युनिमित्तकारणनिर्णयं पृच्छति, येन साधकः आत्मविनाशं परिहरन् शीघ्रसिद्धिं लभेत। उपमन्युः शैवदृष्ट्या योगं शिवनिष्ठचित्तस्य स्थिरवृत्तिरूपं, अन्तःकरणवृत्तिनिग्रहपूर्वकं निरूपयति। ततः योगस्य पञ्चविधं क्रमशः प्रतिपाद्यते—मन्त्रयोगः, स्पर्शयोगः (प्राणायामसम्बद्धः), भावयोगः, अभावयोगः, तथा परमो महायोगः। मन्त्रार्थचिन्तन-जपादि, प्राणनियमन, भावध्यान, दृश्यप्रपञ्चस्य सत्ये लयः इत्यादिभिः लक्षणैः समर्थधारणात् सूक्ष्मतरनिर्विकल्पसमाधिपर्यन्तं, अन्ते महायोगे परमावस्थाप्राप्तिः कथ्यते।
अन्तराय-उपसर्ग-विवेचनम् / Analysis of Yogic Obstacles (Antarāyas) and Upasargas
अस्मिन्नध्याये उपमन्युः योगाभ्यासिनां (युञ्जतां पुंसाम्) अन्तरायान् सूक्ष्मतया निरूपयति। स दश मुख्यविघ्नान् गणयति—आलस्यं, तीव्रव्याधिः, प्रमादः, मार्गे वा देशे संशयः, चित्तस्य अस्थैर्यम्, अश्रद्धा, विपर्ययः, दुःखम्, दौर्मनस्यम्, विषयेषु चित्तविक्षेपः—ततश्च तेषां लक्षणानि निदानवत् व्याचष्टे। व्याधेः देहकर्महेतुत्वं, संशयस्य द्विधाभावः, अस्थैर्यस्य आधाराभावः, अश्रद्धायाः भावशून्यता, विपर्ययस्य विपरीतबुद्धिः इति प्रतिपाद्यते। दुःखं त्रिविधं—आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकम्; दौर्मनस्यं कामविघातजन्यम्; विक्षेपः नानाविषयेषु मनसो विसरणम्। एते विघ्नाः प्रशमिताः सन्ति चेत् योगिनः सिद्धिसमीपसूचकाः ‘दैव’ उपसर्गाः अपि जायन्ते, ये मोहयितुं शक्नुवन्ति; तेषां षट्—प्रतिभा, श्रवणम्, वार्ता, दर्शनम्, आस्वादः, वेदना। अध्यायस्य सारः—विघ्नोपसर्गयोः विवेकं कृत्वा साधनां मोक्षलक्ष्ये स्थिरीकर्तुम्।
ध्यानप्रकारनिर्णयः / Determination of the Modes of Meditation (on Śrīkaṇṭha-Śiva)
अध्यायः ३९ श्रीकण्ठशिवकेन्द्रितस्य ध्यानस्य क्रमिकविधिं निरूपयति। उपमन्युः वदति—योगिनः श्रीकण्ठं ध्यायन्ति, तस्य स्मरणेनैव तत्क्षणात् प्रयोजनसिद्धिः। मनःस्थैर्यार्थं स्थूलध्यानं, ततः सूक्ष्मं निरविषयं च भेद्यते। शिवस्य साक्षात् चिन्तनात् सर्वसिद्धयः; अन्यरूपध्यानकालेऽपि अन्तःप्रत्ययेन शिवरूपस्मरणं कर्तव्यम्। ध्यानं पुनरावृत्तिरूपं स्थैर्यजनकं, सविषयात् निरविषयपर्यन्तं गच्छति। ‘निर्विषय’ इति बुद्धिसन्ततिरूपा निराकारात्मप्रत्ययाभिमुखी प्रवाह इति व्याख्यायते। सबीज-निर्बीजध्यानयोः क्रमः—आदौ सबीजं, अन्ते निर्बीजं सर्वसम्पत्त्यर्थम्; प्राणायामेन शान्त्यादिक्रमसिद्धयश्च कथ्यन्ते।
अवभृथस्नान-तीर्थयात्रा-तेजोदर्शनम् | Avabhṛtha Bath, Tīrtha-Pilgrimage, and the Vision of Divine Radiance
अध्यायः ४० पूर्वोपदेशात् कर्मानुष्ठानं तीर्थयात्रां च प्रवर्तयति। सूतः कथयति—वायुः यदवोपमन्युसम्बद्धं ज्ञानयोगवृत्तान्तं मुनिसभायां निवेद्य तिरोभवति। ततः नैमिषीयाः प्रातःकाले सत्रस्य समापनार्थं अवभृथस्नानं कर्तुं प्रवर्तन्ते। ब्रह्मणोऽाज्ञया सरस्वती देवी मधुरसलिलयुक्ता शुभा नदीरूपेण प्रादुर्भवति; मुनयः स्नात्वा यज्ञं समापयन्ति। शिवसम्बद्धैः जलैः देवान् तर्पयित्वा पूर्ववृत्तं स्मरन्तः वाराणसीं प्रति यान्ति। मार्गे हिमवतः दक्षिणवाहिनीं भागीरथीं दृष्ट्वा स्नात्वा अग्रे गच्छन्ति। वाराणसीं प्राप्य उत्तरवाहिन्यां गङ्गायां निमज्ज्य विधिवत् अविमुक्तेश्वरलिङ्गं पूजयन्ति। निर्गमनसमये गगने सर्वदिक्प्रसरद् अद्भुतं दिव्यतेजः कोटिसूर्यप्रभं पश्यन्ति; भस्मलिप्ताः परिपक्वाः पाशुपतसिद्धाः शतशः आगत्य तस्मिन् तेजसि लीयन्ते, शिवशक्तेः परात्परस्थानस्य सूचनां कुर्वन्तः।
स्कन्दसरः (Skandasara) — तीर्थवर्णनम् / Description of the Skandasara Sacred Lake
अध्यायः ४१ सूतवचनप्रस्तावितः तीर्थवर्णनपरः। अत्र ‘स्कन्दसरः’ नाम पवित्रं सरः समुद्रसदृशविस्तीर्णं, मधुर-शीतल-स्वच्छ-सुलभजलयुक्तं च निरूप्यते। स्फटिकतटाः, ऋतुपुष्पाणि, पद्मादिजलवनस्पतयः, मेघसदृशतरङ्गाश्च ‘भुवि दिव्यलोक’ इव रम्यतां जनयन्ति। ततः मुनयः मुनिकुमाराश्च स्नान-जलाहरणविधीन् कुर्वन्ति; भस्म-त्रिपुण्ड्रधारणं, श्वेतवस्त्राणि, नियताचारश्च शैवसंन्यासलक्षणैः सह वर्ण्यते। घट-कळश-कमण्डलु-पर्णपात्रादीनि जलवाहनसाधनानि निर्दिश्यन्ते, तथा स्वार्थं परार्थं देवतानां च विशेषतः पवित्रजलसंग्रहहेतवः कथ्यन्ते। एवं तीर्थक्षेत्रं→आचारनियमः→तीर्थजलस्य यज्ञार्थ-धर्मार्थ-व्यवहारः इति क्रमः पुण्य-शुद्धि-शिवभक्तिमूलकं भावं सूचयति।