अग्निकार्य-होमविधिः (Agnikārya and Homa Procedure)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अथाग्निकार्यं वक्ष्यामि कुण्डे वा स्थंडिले ऽपि वा । वेद्यां वा ह्यायसे पात्रे मृन्मये वा नवे शुभे

उपमन्युरुवाच । अथाग्निकार्यं वक्ष्यामि कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा । वेद्यां वा ह्यायसे पात्रे मृन्मये वा नवे शुभे ॥

Verse 2

आधायाग्निं विधानेन संस्कृत्य च ततः परम् । तत्राराध्य महादेवं होमकर्म समाचरेत्

आधायाग्निं विधानेन संस्कृत्य च ततः परम् । तत्राराध्य महादेवं होमकर्म समाचरेत् ॥

Verse 3

कुण्डं द्विहस्तमानं वा हस्तमात्रमथापि वा । वृत्तं वा चतुरस्रं वा कुर्याद्वेदिं च मण्डलम्

कुण्डं द्विहस्तमानं वा हस्तमात्रमथापि वा । वृत्तं वा चतुरस्रं वा कुर्याद्वेदिं च मण्डलम् ॥

Verse 4

कुण्डं विस्तारवन्निम्नं तन्मध्ये ऽष्टदलाम्बुजम् । चतुरंगुलमुत्सेधं तस्य द्व्यंगुलमेव वा

कुण्डं विस्तारवन्निम्नं तन्मध्येऽष्टदलाम्बुजम् । चतुरङ्गुलमुत्सेधं तस्य द्व्यङ्गुलमेव वा ॥

Verse 5

वितस्तिद्विगुणोन्नत्या नाभिमन्तः प्रचक्षते । मध्यं च मध्यमांगुल्या मध्यमोत्तमपर्वणोः

वितस्तिद्विगुणोन्नत्या नाभिमण्डलमित्याहुः। मध्यं तु मध्यमाङ्गुल्या मध्यमोत्तमपर्वसन्धौ॥

Verse 6

अंगुलैः कथ्यते सद्भिश्चतुर्विंशतिभिः करः । मेखलानां त्रयं वापि द्वयमेकमथापि वा

अङ्गुलैश्चतुर्विंशतिभिः करः सद्भिः प्रकीर्तितः। मेखलानां त्रयं वा द्वयं वा एकमेवाथ वा भवेत्॥

Verse 7

यथाशोभं प्रकुर्वीत श्लक्ष्णमिष्टं मृदा स्थिरम् । अश्वत्थपत्रवद्योनिं गजाधारवदेव वा

यथाशोभं प्रकुर्वीत श्लक्ष्णमिष्टं मृदा स्थिरम्। अश्वत्थपत्रवद्योनिं गजाधारवदेव वा॥

Verse 8

मेखलामध्यतः कुर्यात्पश्चिमे दक्षिणे ऽपि वा । शोभनामग्नितः किंचिन्निम्नामुन्मीलिकां शनैः

मेखलामध्यतः कुर्यात्पश्चिमे दक्षिणेऽपि वा। शोभनामग्नितः किंचिन्निम्नामुन्मीलिकां शनैः॥

Verse 9

अग्रेण कुण्डाभिमुखीं किंचिदुत्सृज्य मेखलाम् । नोत्सेधनियमो वेद्याः सा मार्दी वाथ सैकती

अग्रेण कुण्डाभिमुखीं किंचिदुत्सृज्य मेखलां स्थापयेत्। तस्या उत्सेधविषये नियमो न विद्यते; सा मृन्मयी वा सैकती वा भवेत्॥

Verse 10

मंडलं गोशकृत्तोयैर्मानं पात्रस्य नोदितम् । कुण्डं च मृन्मयं वेदिमालिपेद्गोमयांबुना

गोशकृत्तोयैर्मण्डलं लिखेत्; पात्रमानं नात्र पृथगुदितम्। कुण्डं मृन्मयं कुर्यात्, वेदिं च गोमयाम्बुना आलिपेत्॥

Verse 11

प्रक्षाल्य तापयेत्पात्रं प्रोक्षयेदन्यदंभसा । स्वसूत्रोक्तप्रकारेण कुण्डादौ विल्लिखेत्ततः

पात्रं प्रक्षाल्य तापयेत्, ततः अन्येन अम्भसा प्रोक्षयेत्। अनन्तरं स्वसूत्रोक्तविधिना कुण्डादौ विल्लिखेत्॥

Verse 12

संप्रोक्ष्य कल्पयेद्दर्भैः पुष्पैर्वा वह्निविष्टरम् । अर्चनार्थं च होमार्थं सर्वद्रव्याणि साधयेत्

संप्रोक्ष्य दर्भैः पुष्पैर्वा वह्निविष्टरं कल्पयेत्। अर्चनार्थं होमार्थं च सर्वद्रव्याणि सम्यक् साधयेत्॥

Verse 13

प्रक्षाल्यक्षालनीयानि प्रोक्षण्या प्रोक्ष्य शोधयेत् । मणिजं काष्ठजं वाथ श्रोत्रियागारसम्भवम्

प्रक्षाल्यं प्रक्षालयेत्; प्रोक्षणीयं च प्रोक्षण्या प्रोक्ष्य शोधयेत्। मणिजं काष्ठजं वा श्रोत्रियागारसम्भवं यत्, तत् सर्वं विधिवत् शुद्ध्येत्।

Verse 14

अन्यं वाभ्यर्हितं वह्निं ततः साधारमानयेत् । त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य कुण्डादेरुपरि क्रमात्

अन्यं वा सम्यगर्चितं पावकं ततः साधारणवह्नौ समानीयेत् । त्रिः प्रदक्षिणं कृत्वा कुण्डादेः उपरि क्रमशः पदं न्यसेत् ॥

Verse 15

वह्निबीजं समुच्चार्य त्वादधीताग्निमासने । योनिमार्गेण वा तद्वदात्मनः संमुखेन वा

वह्निबीजं समुच्चार्य स्वात्मनि अग्निमासने न्यसेत् । योनिमार्गेण वा तद्वत् आत्मनः संमुखेन वा ॥

Verse 16

नियोगः प्रदेश सर्वं कुंडं कुर्याद्विचक्षणः । स्वनाभ्यंतःस्थितं वह्निं तद्रंध्राद्विस्फुलिंगवद्

नियोगे प्रदेशे सर्वं कुण्डं विचक्षणः कुर्यात् । स्वनाभ्यन्तःस्थितं वह्निं तद्रन्ध्राद् विस्फुलिङ्गवत् प्रज्वालयेत् ॥

Verse 17

निर्गम्य पावके बाह्ये लीनं बिंबाकृति स्मरेत् । आज्यसंस्कारपर्यंतमन्वाधानपुरस्सरम्

बाह्ये पावके निर्गम्य तत्र लीनं बिम्बाकृतिं स्मरेत् । अन्वाधानपुरस्सरम् आज्यसंस्कारपर्यन्तं यथाक्रमम् ॥

Verse 18

स्वसूत्रोक्तक्रमात्कुर्यान्मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् । शिवमूर्तिं समभ्यर्च्य ततो दक्षिणपार्श्वतः

स्वसूत्रोक्तक्रमात् मन्त्रवित् मूलमन्त्रेण कर्म कुर्यात्। शिवमूर्तिं समभ्यर्च्य ततः दक्षिणपार्श्वतः प्रयायात्॥

Verse 19

न्यस्य मन्त्रं घृते मुद्रां दर्शयेद्धेनुसंज्ञिताम् । स्रुक्स्रुवौ तैजसौ ग्राह्यौ न कांस्यायससैसकौ

घृते मन्त्रं न्यस्य धेनुसंज्ञितां मुद्रां प्रदर्शयेत्। स्रुक्स्रुवौ तैजसौ ग्राह्यौ न कांस्यायससैसकौ॥

Verse 20

यज्ञदारुमयौ वापि स्मार्तौ वा शिल्पसम्मतौ । पर्णे वा ब्रह्मवृक्षादेरच्छिद्रे मध्य उत्थिते

यज्ञदारुमयौ वा स्मृत्युक्तौ वा शिल्पशास्त्रसम्मतौ; अथवा ब्रह्मवृक्षादेः पर्णेऽच्छिद्रे मध्यदेशे सम्यगुत्थापिते—एवं सर्वथा शिवलिङ्गपूजाविधानं विन्यसेत्।

Verse 21

संसृज्य दर्भैस्तौ वह्नौ संताप्य प्रोक्षयेत्पुनः । पारार्षर्च्यस्वसूत्रोक्तक्रमेण शिवपूर्वकैः

दर्भैः सम्यक् संसृज्य तौ वह्नौ संताप्य पुनः प्रोक्षयेत्। ततः स्वसूत्रोक्तक्रमेण पारार्षान् शिवपूर्वकान् विधिवदार्चयेत्।

Verse 22

जुहुयादष्टभिर्बीजैरग्निसंस्कारसिद्धये । भ्रुंस्तुंब्रुश्रुं क्रमेणैव पुंड्रंद्रमित्यतः परम्

अग्निसंस्कारसिद्धये अष्टभिर्बीजैर्जुहुयात्। क्रमेण ‘भ्रुं स्तुं ब्रुं श्रुं’ इत्युच्चार्य, ततः परं ‘पुंड्रं द्रं’ इत्यादिभिः क्रमं समाचरेत्।

Verse 23

बीजानि सप्त सप्तानां जिह्वानामनुपूर्वशः । त्रिशिखा मध्यमा जिह्वा बहुरूपसमाह्वया

सप्तानां जिह्वानां बीजानि सप्तान्यनुपूर्वशो ज्ञेयानि। मध्यमा जिह्वा ‘त्रिशिखा’ इति, बहुरूपसमाह्वया इति च कीर्त्यते।

Verse 24

रक्ताग्नेयी नैरृती च कृष्णान्या सुप्रभा मता । अतिरिक्ता मरुज्जिह्वा स्वनामानुगुणप्रभा

रक्ताग्नेयी नैरृती च तथा ‘कृष्णा’ नामान्या—एताः ‘सुप्रभा’ इति मताः। ‘अतिरिक्ता’ ‘मरुज्जिह्वा’ च स्वनामानुगुणप्रभया विराजेते।

Verse 25

स्वबीजानन्तरं वाच्या स्वाहांतञ्च यथाक्रमम् । जिह्वामंत्रैस्तु तैर्हुत्वाज्यं जिह्वास्त्वेकैकश क्रमात्

स्वबीजानन्तरं मन्त्रं यथाक्रमं स्वाहान्तं उच्चारयेत्। तैर्जिह्वामन्त्रैः सर्पिषोऽग्नौ होमं कृत्वा जिह्वाः क्रमशः एकैकशः आवाहयेत्॥

Verse 26

रं वह्नयेति स्वाहेति मध्ये हुत्वाहुतित्रयम् । सर्पिषा वा समिद्भिर्वा परिषेचनमाचरेत्

रं ‘वह्नये’ इति च ‘स्वाहे’ति मध्ये हुत्वा हुतित्रयम्। ततः सर्पिषा वा समिद्भिर्वा परिषेचनकर्म आचरेत्॥

Verse 27

दीपान्तं परिषिच्याथ समिद्धोमं समाचरेत् । ताः पालाश्यः परा वापि याज्ञिया द्वादशांगुलाः

दीपान्तं परिषिच्याथ समिद्धोमं समाचरेत् । पालाश्यस्ताः परा वापि याज्ञिया द्वादशाङ्गुलाः ॥

Verse 28

अवक्रा न स्वयं शुष्कास्सत्वचो निर्व्रणाः समाः । दशांगुला वा विहिताः कनिष्ठांगुलिसंमिताः

अवक्राः न स्वयमेव शुष्काः, सत्वचः निर्व्रणाः समाः स्युः। दशाङ्गुलप्रमाणाः विहिताः, कनिष्ठाङ्गुलिसंमिताः॥

Verse 29

प्रादेशमात्रा वालाभे होतव्याः सकला अपि । दूर्वापत्रसमाकारां चतुरंगुलमायताम्

प्रादेशमात्राः सर्वा अपि वालाभे होतव्याः। दूर्वापत्रसमाकाराः, चतुरङ्गुलमायताः॥

Verse 30

दद्यादाज्याहुतिं पश्चादन्नमक्षप्रमाणतः । लाजांस्तथा सर्षपांश्च यवांश्चैव तिलांस्तथा

पश्चादाज्याहुतिं दद्याद्, ततः पक्तान्नमक्षप्रमाणतः। लाजान् सर्षपान् यवान् तिलान् च यथाक्रमम्॥

Verse 31

सर्पिषाक्तानि भक्ष्याणि लेह्यचोष्याणि सम्भवे । दशैवाहुतयस्तत्र पञ्च वा त्रितयं च वा

सर्पिषाक्तानि भक्ष्याणि लेह्यचोष्याणि च सम्भवे। दश वा पञ्च वा तत्र, त्रितयं वा हुतिं हरेत्॥

Verse 32

होतव्याः शक्तितो दद्यादेकमेवाथ वाहुतिम् । श्रुवेणाज्यं समित्याद्यास्रुचाशेषात्करेण वा

यथाशक्ति होतव्याः आहुतीर्दद्याद्; एकामेवाथ वा आहुतिम्। श्रुवेणाज्यं जुहुयात्; श्रुवाभावे समित्यादिभिः स्रुचा, अथवा करेणापि॥

Verse 33

तत्र दिव्येन होतव्यं तीर्थेनार्षेण वा तथा । द्रव्येणैकेन वा ऽलाभे जुहुयाच्छ्रद्धया पुनः

तत्र दिव्येन द्रव्येण होतव्यं तीर्थतोयेनार्षेण वा। अलाभे तु द्रव्येणैकेनापि श्रद्धया पुनर्जुहुयात्॥

Verse 34

प्रायश्चित्ताय जुहुयान्मंत्रयित्वाहुतित्रयम् । ततो होमविशिष्टेन घृतेनापूर्य वै स्रुचम्

प्रायश्चित्तार्थं मन्त्रैः संस्कृत्य वह्नौ त्रिराहुतीर्जुहुयात् । ततः होमविशिष्टेन घृतेन स्रुचं समापूर्य विधिं प्रवर्तयेत् ॥

Verse 35

निधाय पुष्पं तस्याग्रे श्रुवेणाधोमुखेन ताम् । सदर्भेन समाच्छाद्य मूलेनांजलिनोत्थितः

तस्याग्रे पुष्पं निधाय श्रुवां चाधोमुखीं न्यसेत् । सदर्भेन समाच्छाद्य मूलादञ्जलिमुत्थितः ॥

Verse 36

वौषडंतेन जुहुयाद्धारां तु यवसंमिताम् । इत्थं पूर्णाहुतिं कृत्वा परिषिंचेच्च पूर्ववत्

वौषडन्तेन मन्त्रेण जुहुयाद्धारां यवप्रमाणिकाम् । इत्थं पूर्णाहुतिं कृत्वा परिषेचयेत् पुनः पूर्ववत् ॥

Verse 37

तत उद्वास्य देवेशं गोपयेत्तु हुताशनम् । तमप्युद्वास्य वा नाभौ यजेत्संधाय नित्यशः

ततः देवेशमुद्वास्य हुताशनं तु गोपयेत्। तमप्युद्वास्य वा नाभौ संधाय नित्यशो यजेत्॥

Verse 38

अथवा वह्निमानीय शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना । वागीशीगर्भसंभूतं संस्कृत्य विधिवद्यजेत्

अथवा वह्निमानीय शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना। वागीशीगर्भसंभूतं संस्कृत्य विधिवद्यजेत्॥

Verse 39

अन्वाधानं पुनः कृत्वा परिधीन् परिधाय च । पात्राणि द्वन्द्वरूपेण निक्षिप्येष्ट्वा शिवं ततः

अन्वाधानं पुनः कृत्वा परिधीन् परितो निधाय । पात्राणि द्वन्द्वरूपेण विन्यस्य विधिवत् ततः ॥ शिवं परमेश्वरं भक्त्या सम्यगर्चयेत् ॥

Verse 40

संशोध्य प्रोक्षणीपात्रं प्रोक्ष्यतानि तदंभसा । प्रणीतापात्रमैशान्यां विन्यस्या पूरितं जलैः

प्रोक्षणीपात्रं संशोध्य तदम्बसा प्रोक्षयेत् । प्रोक्ष्य तानि समस्तानि प्रणीतापात्रमुत्तर-ईशान्यां दिशि विन्यसेत् जलैः पूरितम् ॥

Verse 41

आज्यसंस्कारपर्यंतं कृत्वा संशोध्य स्रक्स्रुवौ । गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं ततः

आज्यसंस्कारपर्यन्तं कृत्वा संशोध्य स्रक्स्रुवौ । ततः गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं चरेत् ॥

Verse 42

कृत्वा पृथक्पृथग्घुत्वा जातमग्निं विचिन्तयेत् । त्रिपादं सप्तहस्तं च चतुःशृंगं द्विशीर्षकम्

कृत्वा पृथक्पृथग्घुत्वा विधिवत् जातमग्निं विचिन्तयेत्। त्रिपादं सप्तहस्तं च चतुःशृङ्गं द्विशीर्षकम्॥

Verse 43

मधुपिंगं त्रिनयनं सकपर्देन्दुशेखरम् । रक्तं रक्ताम्बरालेपं माल्यभूषणभूषितम्

मधुपिङ्गं त्रिनयनं सकपर्देन्दुशेखरम्। रक्तं रक्ताम्बरालेपं माल्यभूषणभूषितम्॥

Verse 44

सर्वलक्षणसंपन्नं सोपवीतं त्रिमेखलम् । शक्तिमन्तं स्रुक्स्रुवौ च दधानं दक्षिणे करे

सर्वलक्षणसंपन्नं सोपवीतं त्रिमेखलम्। शक्तिमन्तं स्रुक्स्रुवौ च दधानं दक्षिणे करे॥

Verse 45

तोमरं तालवृंतं च घृतपात्रं तथेतरैः । जातं ध्यात्वैवमाकारं जातकर्म समाचरेत्

तोमरं तालवृन्तं च घृतपात्रं तथेतरैः शुभैः। एवं जातस्याकारं ध्यात्वा ततः जातकर्म समाचरेत्॥

Verse 46

नालापनयनं कृत्वा ततः संशोध्य सूतकम् । शिवाग्निरुचिनामास्य कृत्वाहुतिपुरस्सरम्

नालापनयनं कृत्वा ततः संशोध्य सूतकम्। शिवाग्निरुचिनामास्य स्थापयित्वाहुतिं हरेत्॥

Verse 47

पित्रोर्विसर्जनं कृत्वा चौलोपनयनादिकम् । अप्तोर्यामावसानान्तं कृत्वा संस्कारमस्य तु

पित्रोर्विसर्जनं कृत्वा चौलोपनयनादिकम् । अप्तोर्यामावसानान्तं कृत्वा संस्कारमस्य तु ॥

Verse 48

आज्यधारादिहोमं च कृत्वा स्विष्टकृतं ततः । रमित्यनेन बीजेन परिषिंचेत्ततः परम्

आज्यधारादिहोमं च कृत्वा स्विष्टकृतं ततः । रमित्यनेन बीजेन परिषिंचेत्ततः परम् ॥

Verse 49

ब्रह्मविष्णुशिवेशानां लोकेशानां तथैव च । तदस्त्राणां च परितः कृत्वा पूजां यथाक्रमम्

ब्रह्मविष्णुशिवेशानां लोकेशानां तथैव च । तदस्त्राणां च परितः कृत्वा पूजां यथाक्रमम् ॥

Verse 50

धूपदीपादिसिद्ध्यर्थं वह्निमुद्धृत्य कृत्यवित् । साधयित्वाज्यपूर्वाणि द्रव्याणि पुनरेव च

धूपदीपाद्युपहारसिद्ध्यर्थं कृत्यवित् पावकं समुद्धरेत् । आज्यादीनि द्रव्याणि विधिवत् साधयित्वा पुनरेव कर्म प्रवर्तयेत् ॥

Verse 51

कल्पयित्वासनं वह्नौ तत्रावाह्य यथापुरा । संपूज्य देवं देवीं च ततः पूर्णांतमाचरेत्

वह्नौ आसनं कल्पयित्वा तत्र देवं यथापुरा आवाहयेत् । देवं देवीं च संपूज्य ततः पूर्णान्तं समाचरेत् ॥

Verse 52

अथ वा स्वाश्रमोक्तं तु वह्निकर्म शिवार्पणम् । बुद्ध्वा शिवाश्रमी कुर्यान्न च तत्रापरो विधिः

अथवा स्वाश्रमोक्तं वह्निकर्म शिवाय अर्पणीयमिति बुद्ध्वा, शिवाश्रमी तदेव कुर्यात्; अत्रापरो विधिर्नास्ति।

Verse 53

शिवाग्नेर्भस्मसंग्राह्यमग्निहोत्रोद्भवं तु वा । वैवाहोग्निभवं वापि पक्वं शुचि सुगंधि च

शिवाग्नेर्भस्म संगृह्णीयात्, अग्निहोत्रोद्भवं वा; वैवाहाग्निभवं वापि—पक्वं शुचि सुगन्धि च।

Verse 54

कपिलायाः शकृच्छस्तं गृहीतं गगने पतत् । न क्लिन्नं नातिकठिनं न दुर्गन्धं न शोषितम्

कपिलायाः शकृत्-शस्तं गृहीतं गगने पतत्; न क्लिन्नं नातिकठिनं न दुर्गन्धं न शोषितम्।

Verse 55

उपर्यधः परित्यज्य गृह्णीयात्पतितं यदि । पिंडीकृत्य शिवाग्न्यादौ तत्क्षिपेन्मूलमंत्रतः

उपर्यधः परित्यज्य यत् पतितं भवेत् तद् न स्पृशेत्। तत् समाहृत्य पिण्डीकृत्य शिवाग्नौ मूलमन्त्रेण सह तत्क्षिपेत्॥

Verse 56

अपक्वमतिपाक्वं च संत्यज्य भसितं सितम् । आदाय वा समालोड्य भस्माधारे विनिक्षिपेत्

अपक्वमतिपाक्वं च भसितं संत्यज्य सितं शुद्धं भसितम्। आदाय समालोड्य च भस्माधारे विनिक्षिपेत्॥

Verse 57

तैजसं दारवं वापि मृन्मयं शैलमेव च । अन्यद्वा शोभनं शुद्धं भस्माधारं प्रकल्पयेत्

तैजसं दारवं वापि मृन्मयं शैलमेव वा। अन्यद्वा शोभनं शुद्धं भस्माधारं प्रकल्पयेत्॥

Verse 58

समे देशे शुभे शुद्धे धनवद्भस्म निक्षिपेत् । न चायुक्तकरे दद्यान्नैवाशुचितले क्षिपेत्

समे देशे शुभे शुद्धे धनवद्भस्म निक्षिपेत्। अयुक्तकरे न दद्यात् नाशुचितले क्षिपेत्॥

Verse 59

न संस्पृशेच्च नीचांगैर्नोपेक्षेत न लंघयेत् । तस्माद्भसितमादाय विनियुंजीत मन्त्रतः

न संस्पृशेच्च नीचाङ्गैर्नोपेक्षेत न लङ्घयेत्। तस्माद्भसितमादाय मन्त्रतः विनियोजयेत्॥

Verse 60

कालेषूक्तेषु नान्यत्र नायोग्येभ्यः प्रदापयेत् । भस्मसंग्रहणं कुर्याद्देवे ऽनुद्वासिते सति

कालेषूक्तेषु नान्यत्र नायोग्येभ्यः प्रदापयेत् । भस्मसंग्रहणं कुर्याद्देवे ऽनुद्वासिते सति

Verse 61

उद्वासने कृते यस्माच्चण्डभस्म प्रजापते । अग्निकार्ये कृते पश्चाच्छिवशास्त्रोक्तमार्गतः

उद्वासने कृते यस्माच्चण्डभस्म प्रजापते । अग्निकार्ये कृते पश्चाच्छिवशास्त्रोक्तमार्गतः

Verse 62

स्वसूत्रोक्तप्रकाराद्वा बलिकर्म समाचरेत् । अथ विद्यासनं न्यस्य सुप्रलिप्ते तु मण्डले

स्वसूत्रोक्तविधानेन वा बलिकर्म समाचरेत् । अथ सुप्रलिप्ते मण्डले विद्यासनं न्यसेत् ॥

Verse 63

विद्याकोशं प्रतिष्ठाप्य यजेत्पुष्पादिभिः क्रमात् । विद्यायाः पुरतः कृत्वा गुरोरपि च मण्डलम्

विद्याकोशं प्रतिष्ठाप्य पुष्पादिभिः क्रमाद् यजेत् । विद्यायाः पुरतः कृत्वा गुरोरपि च मण्डलम् ॥

Verse 64

तत्रासनवरं कृत्वा पुष्पाद्यै गुरुमर्चयेत् । ततोनुपूजयेत्पूज्यान् भोजयेच्च बुभुक्षितान्

तत्रासनवरं कृत्वा पुष्पाद्यै गुरुमर्चयेत् । ततोनुपूजयेत् पूज्यान् भोजयेच्च बुभुक्षितान् ॥

Verse 65

ततस्स्वयं च भुंजीत शुद्धमन्नं यथासुखम् । निवेदितं च वा देवे तच्छेषं चात्मशुद्धये

ततः स्वयमेव शुद्धमन्नं यथासुखं भुञ्जीत; अथवा देवे निवेदितस्य तच्छेषं भुञ्जीत—तत्प्रसादशेषः आत्मशुद्धये भवति।

Verse 66

श्रद्दधानो न लोभेन न चण्डाय समर्पितम् । गन्धमाल्यादि यच्चान्यत्तत्राप्येष समो विधिः

श्रद्धया, न लोभात्, न चण्डाय समर्पितं; गन्धमाल्यादि यदन्यत्, तत्राप्येष एव समो विधिः।

Verse 67

न तु तत्र शिवोस्मीति बुद्धिं कुर्याद्विचक्षणः । भुक्त्वाचम्य शिवं ध्यात्वा हृदये मूलमुच्चरेत्

न तु तत्र ‘शिवोऽस्मि’ इति बुद्धिं कुर्याद्विचक्षणः। भुक्त्वाचम्य शिवं ध्यात्वा हृदये मूलमुच्चरेत्॥

Verse 68

कालशेषं नयेद्योग्यैः शिवशास्त्रकथादिभिः । रात्रौ व्यतीते पूर्वांशे कृत्वा पूजां मनोहराम्

कालशेषं नयेद्योग्यैः शिवशास्त्रकथादिभिः। रात्रौ व्यतीते पूर्वांशे कृत्वा पूजां मनोहराम्॥

Verse 69

शिवयोः शयनं त्वेकं कल्पयेदतिशोभनम् । भक्ष्यभोज्यांबरालेपपुष्पमालादिकं तथा

शिवदेव्योरुभयोः संयुक्तं परमशोभनं शयनमेकं कल्पयेत्। तथा भक्ष्यभोज्यवस्त्रगन्धानुलेपनपुष्पमालादिकं समर्पयेत्॥

Verse 70

मनसा कर्मणा वापि कृत्वा सर्वं मनोहरम् । ततो देवस्य देव्याश्च पादमूले शुचिस्स्वपेत्

मनसा कर्मणा वापि सर्वं मनोहरं कृत्वा। ततः शुचिर्भूत्वा देवदेव्योर् पादमूले शयीत॥

Verse 71

गृहस्थो भार्यया सार्धं तदन्ये ऽपि तु केवलाः । प्रत्यूषसमयं बुद्ध्वा मात्रामाद्यामुदीरयेत्

गृहस्थो भार्यया सार्धं तदन्येऽपि पृथक् पृथक्। प्रत्यूषसमयं ज्ञात्वा आद्यां मात्राम् ‘ॐ’ इति उदीरयेत्॥

Verse 72

प्रणम्य मनसां देवं सांबं सगणमव्ययम् । देशकालोचितं कृत्वा शौचाद्यमपि शक्तितः

प्रणम्य मनसां देवं सांबं सगणमव्ययम्। देशकालोचितं कृत्वा शौचाद्यं शक्तितः चरेत्॥

Verse 73

शंखादिनिनदैर्दिव्यैर्देवं देवीं च बोधयेत् । ततस्तत्समयोन्निद्रैः पुष्पैरतिसुगंधिभिः

शङ्खादिनिनदैर्दिव्यैर्देवं देवीं च बोधयेत्। ततस्तत्समयोन्निद्रैः पुष्पैरतिसुगन्धिभिः॥

Verse 74

निर्वर्त्य शिवयोः पूजां प्रारभेत पुरोदितम्

निर्वर्त्य शिवयोः पूजां यथोक्तां विधिवत् ततः । पुरोदितं विधानं च प्रारभेत साधकः शुभम् ॥