साधक-दीक्षा तथा मन्त्रसाधन (Puraścaraṇa and the Discipline of the Mantra-Sādhaka)
अध्यायेऽस्मिन् गुरुणा योग्यस्य साधकस्य प्रतिष्ठापनं शैवीविद्यायाः मन्त्रस्य च दीक्षा-विधानं च निरूप्यते। उपमन्युः मण्डले पूजनं, कुम्भे स्थापना, होमः, शिष्यस्य आसन-न्यासः, पूर्वोक्तक्रमेण पूर्वकर्मसमाप्तिं च वर्णयति। गुरुरभिषेकं कृत्वा ‘परमं मन्त्रं’ विधिवत् ददाति, पुष्पाम्बुना शिष्यस्य करपुटे शैवीविद्यायाः स्पर्श-समर्पणेन विद्योپदेशं समापयति। स मन्त्रः परमेṣ्ठिनः (शिवस्य) प्रसादात् इहामुत्र सिद्धिदः इति स्तूयते। शिवानुज्ञां प्राप्य गुरुः साधनं शिवयोगं च उपदिशति; शिष्यः विनियोगपूर्वकं मन्त्रसाधनं करोति, एषा मूलमन्त्रस्य पुरश्चरणसंज्ञिता। मुमुक्षोः कृते अतिश्रमयुक्तं कर्म न नित्यमावश्यकम्, तथापि तदनुष्ठानं शुभप्रदं इति सूचितम्।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि साधकं नाम नामतः । संस्कारमन्त्रमाहात्म्यं कथने सूचितं मया
उपमन्युरुवाच—अतः परं साधकं नाम्ना विधिं प्रवक्ष्यामि। संस्काराणां मन्त्राणां च माहात्म्यं मया कथने पूर्वमेव सूचितम्॥
Verse 2
संपूज्य मंडले देवं स्थाप्य कुम्भे च पूर्ववत् । हुत्वा शिष्यमनुष्णीषं प्रापयेद्भुवि मंडले
मण्डले देवं सम्यक् संपूज्य पूर्ववत् कुम्भे च स्थापयेत्। हुत्वा ततोऽनुष्णीषं शिष्यं भूमौ मण्डले प्रापयेत्॥
Verse 3
पूर्वांतं पूर्ववत्कृत्वा हुत्वाहुतिशतं तथा । संतर्प्य मूलमन्त्रेण कलशैर्देशिकोत्तमः
पूर्वान्तं पूर्ववत्कृत्वा हुत्वा हुतिशतं तथा । देशिकोत्तमः मूलमन्त्रेण कलशैः संतर्पयेत् ॥
Verse 4
सन्दीप्य च यथापूर्वं कृत्वा पूर्वोदितं क्रमात् । अभिषिच्य यथापूर्वं प्रदद्यान्मन्त्रमुत्तमम्
सन्दीप्य वह्निं यथापूर्वं पूर्वोक्तं क्रममाचरन् । यथापूर्वमभिषिच्य ततः प्रदद्यात् परं मन्त्रम् ॥
Verse 5
तत्र विद्योपदेशांतं कृत्वा विस्तरशः क्रमात् । पुष्पाम्बुना शिशोः पाणौ विद्यां शैवीं समर्पयेत्
तत्र विद्योपदेशान्तं विस्तरेण क्रमात्कृतम् । पुष्पाम्बुना शिशोः पाणौ शैवीं विद्यां समर्पयेत् ॥
Verse 6
तवैहिकामुष्मिकयोः सर्वसिद्धिफलप्रदः । भवत्येव महामन्त्रः प्रसादात्परमेष्ठिनः
तवैहिकामुष्मिकयोः सर्वसिद्धिफलप्रदः । भवत्येव महामन्त्रः प्रसादात् परमेष्ठिनः ॥
Verse 7
इत्युत्वा देवमभ्यर्च्य लब्धानुज्ञः शिवाद्गुरुः । साधनं शिवयोगं च साधकाय समादिशेत्
इत्युक्त्वा देवमभ्यर्च्य शिवादनुज्ञया गुरुः । साधकाय समादिशेत् साधनं शिवयोगकम् ॥
Verse 8
तच्छ्रुत्वा गुरुसंदेशं क्रमशो मंत्रसाधकः । पुरतो विनियोगस्य मन्त्रसाधनमाचरेत्
तच्छ्रुत्वा गुरुसन्देशं क्रमशो मन्त्रसाधकः । पुरतो विनियोगस्य मन्त्रसाधनमाचरेत् ॥
Verse 9
साधनं मूलमन्त्रस्य पुरश्चरणमुच्यते । पुरतश्चरणीयत्वाद्विनियोगाख्यकर्मणः
साधनं मूलमन्त्रस्य पुरश्चरणमुच्यते । पुरतश्चरणीयत्वाद्विनियोगाख्यकर्मणः ॥
Verse 10
नात्यन्तं करणीयन्तु मुमुक्षोर्मन्त्रसाधनम् । कृतन्तु तदिहान्यत्र तास्यापि शुभदं भवेत्
नात्यन्तं करणीयं तु मुमुक्षोर्मन्त्रसाधनम् । कृतं तु तदिहान्यत्र तस्यापि शुभदं भवेत् ॥
Verse 11
शुभे ऽहनि शुभे देशे काले वा दोषवर्जिते । शुक्लदन्तनखः स्नातः कृतपूर्वाह्णिकक्रियः
शुभेऽहनि शुभे देशे काले वा दोषवर्जिते । शुक्लदन्तनखः स्नातः कृतपूर्वाह्णिकक्रियः ॥
Verse 12
अलंकृत्य यथा लब्धैर्गंधमाल्यविभूषणैः । सोष्णीषः सोत्तरासंगः सर्वशुक्लसमाहितः
अथ यथालब्धैर्गन्धमाल्यविभूषणैरात्मानमलंकृत्य, सोष्णीषः सोत्तरासङ्गः सर्वशुक्लवस्त्रसमाहितोऽभवत्।
Verse 13
देवालये गृहे ऽन्यस्मिन्देशे वा सुमनोहरे । सुखेनाभ्यस्तपूर्वेण त्वासनेन कृतासनः
देवालये गृहेऽन्यस्मिन् देशे वा सुमनोहरे; सुखेनाभ्यस्तपूर्वेण त्वासनेन कृतासनः।
Verse 14
तनुं कृत्वात्मनः शैवीं शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना । संपूज्य देवदेवेशं नकुलीश्वरमीश्वरम्
तनुं कृत्वात्मनः शैवीं शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना; संपूज्य देवदेवेशं नकुलीश्वरमीश्वरम्।
Verse 15
निवेद्य पायसं तस्मै समप्याराधनं क्रमात् । प्रणिपत्य च तं देवं प्राप्तानुज्ञश्च तन्मुखात्
तस्मै पायसं निवेद्य, क्रमशः सम्यग् आराधनं समाप्य च। तं देवं प्रणिपत्य, तन्मुखात् प्राप्तानुज्ञः स निर्गमनायाभवत्॥
Verse 16
कोटिवारं तदर्धं वा तदर्धं वा जपेच्छिवम् । लक्षविंशतिकं वापि दशलक्षमथापि वा
शिवं कोटिवारं तदर्धं वा, पुनस्तदर्धं वा जपेत्। लक्षविंशतिकं वापि, दशलक्षं अथवा जपेत् यथाशक्ति॥
Verse 17
ततश्च पायसाक्षारलवणैकमिताशनः । अहिंसकः क्षमी शांतो दांतश्चैव सदा भवेत्
ततः पायस-क्षार-लवण-एकमिताशनः स्यात्। अहिंसकः क्षमी शान्तो दान्तश्चैव सदा भवेत्॥
Verse 18
अलाभे पायसस्याश्नन्फलमूलादिकानि वा । विहितानि शिवेनैव विशिष्टान्युत्तरोत्तरम्
पायसस्यालाभे फलमूलादिकानि वा भुञ्जीत। एतानि शिवेनैव विहितानि, उत्तरोत्तरं विशिष्टतमानि॥
Verse 19
चरुं भक्ष्यमथो सक्तुकणान्यावकमेव च । शाकं पयो दधि घृतं मूलं फलमथोदकम्
चरुं भक्ष्यं तथा सक्तुकणान् आवकमेव च। शाकं पयो दधि घृतं मूलं फलं तथोदकम्—एतानि शिवार्चनव्रतेषु शुद्धान्नानि॥
Verse 20
अभिमंत्र्य च मन्त्रेण भक्ष्यभोज्यादिकानि च । साधने ऽस्मिन्विशेषेण नित्यं भुञ्जीत वाग्यतः
मन्त्रेणाभिमन्त्र्य भक्ष्यभोज्यादिकानि च । अस्मिन् साधनविशेषे नित्यं भुञ्जीत वाग्यतः ॥
Verse 21
मन्त्राष्टशतपूतेन जलेन शुचिना व्रती । स्नायान्नदीनदोत्थेन प्रोक्षयेद्वाथ शक्तितः
मन्त्राष्टशतपूतेन शुचिना जलेन व्रती । स्नायान्नदीनदोत्थेन प्रोक्षयेद्वा यथाशक्तितः ॥
Verse 22
तर्पयेच्च तथा नित्यं जुहुयाच्च शिवानले । सप्तभिः पञ्चभिर्द्रव्यैस्त्रिभिर्वाथ घृतेन वा
तर्पयेच्च तथा नित्यं जुहुयाच्च शिवानले । सप्तभिः पञ्चभिर्द्रव्यैस्त्रिभिर्वाथ घृतेन वा ॥
Verse 23
इत्थं भक्त्या शिवं शैवो यः साधयति साधकः । तस्येहामुत्र दुष्प्रापं न किंचिदपि विद्यते
इत्थं भक्त्या यः शैवः साधकः शिवं साधयति, तस्येहामुत्र दुष्प्रापं न किंचिदपि विद्यते।
Verse 24
अथवा ऽहरहर्मंत्रं जपेदेकाग्रमानसः । अनश्नन्नेव साहस्रं विना मन्त्रस्य साधनम्
अथवा एकाग्रमानसः अहर्हर् मन्त्रं जपेत्; अनश्नन्नेव सहस्रजपं कृत्वा, एतदेव मन्त्रसाधनं भवति।
Verse 25
न तस्य दुर्लभं किंचिन्न तस्यास्त्यशुभं क्वचित् । इह विद्यां श्रियं सौख्यं लब्ध्वा मुक्तिं च विंदति
तादृशस्य शिवभक्तस्य न किञ्चिदपि दुर्लभं, न च कदाचिदशुभं भवति। अस्मिन्नेव लोके विद्यां श्रियं सौख्यं च लब्ध्वा स मुक्तिं च प्राप्नोति॥
Verse 26
साधने विनियोगे च नित्ये नैमित्तिके तथा । जपेज्जलैर्भस्मना च स्नात्वा मन्त्रेण च क्रमात्
साधने विनियोगे च नित्ये नैमित्तिकेऽपि वा। क्रमात् जलैः प्रथमं, ततः भस्मना, स्नात्वा च मन्त्रेण सह जपं कुर्यात्॥
Verse 27
शुचिर्बद्धशिखस्सूत्री सपवित्रकरस्तथा । धृतत्रिपुंड्ररुद्राक्षो विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्
शुचिः बद्धशिखः सूत्री सपवित्रकरस्तथा। धृतत्रिपुण्ड्ररुद्राक्षो विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्॥
Frequently Asked Questions
Worship in the maṇḍala, installation of the deity in the kumbha, homa offerings, arranging the disciple within the maṇḍala, followed by abhiṣeka and formal bestowal of the mantra/vidyā by the guru.
The chapter equates sādhana of the mūla-mantra with a preparatory, intention-governed discipline (performed ‘in front/first’—purataḥ) grounded in viniyoga; it frames practice as structured consecration that stabilizes mantra efficacy.
It advises that extreme or excessive sādhana is not obligatory for the mumukṣu, though undertaking the practice remains auspicious and beneficial.