नैमित्तिकविधिक्रमः (Occasional Rites and Their Procedure)
अध्यायः २८ उपमन्युना शिवाश्रमिणां नैमित्तिकव्रतानां विधिक्रमं निरूपयति, शिवशास्त्रसम्मतमार्गे प्रतिष्ठाप्य। मासिक-पाक्षिककालेषु विशेषतः अष्टमी-चतुर्दशी-पर्वदिनेषु, अयनसङ्क्रान्तिषु, विषुवे, ग्रहणे च पूजाविशेषः कथ्यते। प्रतिमासं ब्रह्मकूर्चनिर्माणं तेन शिवाभिषेकः, उपवासः, शेषभक्षणं च—एतत् ब्रह्महत्यादिदोषेष्वपि परमप्रायश्चित्तत्वेन प्रशस्यते। ततः मास-नक्षत्रानुसारं कर्म-दानेषु पौषे पुष्ये नीराजनम्, माघे मघायां घृतकम्बलदानम्, फाल्गुनान्ते महोत्सवप्रारम्भः, चैत्रे चित्रापूर्णिमायां दोलाविधिः, वैशाखे विशाखायां पुष्पोत्सवः, ज्येष्ठे मूलायां शीतलजलघटदानम्, आषाढे उत्तराषाढायां पवित्रारोपणम्, श्रावणे मण्डलसज्जा, अनन्तरं निर्दिष्टनक्षत्रेषु जलक्रीडा-प्रोक्षणादिविधयः। एवं व्रत-पुजावृद्धि-दाना-उत्सवसमन्वितं लितुर्गिकपञ्चाङ्गरूपं रूपरेखां ददाति।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि शिवाश्रमनिषेविणाम् । शिवशास्त्रोक्तमार्गेण नैमित्तिकविधिक्रमम्
उपमन्युरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि शिवाश्रमनिषेविणाम् । शिवशास्त्रोक्तमार्गेण नैमित्तिकविधिक्रमम् ॥
Verse 2
सर्वेष्वपि च मासेषु पक्षयोरुभयोरपि । अष्टाभ्यां च चतुर्दश्यां तथा पर्वाणि च क्रमात्
सर्वेष्वपि च मासेषु पक्षयोरुभयोरपि । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तथा पर्वाणि च क्रमात् ॥
Verse 3
अयने विषुवे चैव ग्रहणेषु विशेषतः । कर्तव्या महती पूजा ह्यधिका वापि शक्तितः
अयने विषुवे चैव ग्रहणेषु विशेषतः। कर्तव्या महती पूजा ह्यधिका वापि शक्तितः॥
Verse 4
मासिमासि यथान्यायं ब्रह्मकूर्चं प्रसाध्य तु । स्नापयित्वा शिवं तेन पिबेच्छेषमुपोषितः
मासिमासि यथान्यायं ब्रह्मकूर्चं प्रसाध्य तु। स्नापयित्वा शिवं तेन पिबेच्छेषमुपोषितः॥
Verse 5
ब्रह्महत्यादिदोषाणामतीव महतामपि । निष्कृतिर्ब्रह्मकूर्चस्य पानान्नान्या विशिष्यते
ब्रह्महत्यादिदोषाणामतीव महतामपि। निष्कृतिर्ब्रह्मकूर्चस्य पानान्नान्या विशिष्यते॥
Verse 6
पौषे पुष्यनक्षत्रे कुर्यान्नीराजनं विभोः । माघे मघाख्ये नक्षत्रे प्रदद्याद्घृतकंबलम्
पौषमासे पुष्यनक्षत्रे विभोः परमेश्वरस्य शुभं नीराजनं कुर्यात्। माघमासे मघानक्षत्रे घृतसिक्तं कंबलं भक्त्या प्रदद्यात्॥
Verse 7
फाल्गुने चोत्तरान्ते वै प्रारभेत महोत्सवम् । चैत्रे चित्रापौर्णमास्यां दोलां कुर्याद्यथाविधि
फाल्गुनस्योत्तरान्ते वै महोत्सवं समारभेत्। चैत्रमासे चित्रानक्षत्रयुक्तायां पौर्णमास्यां दोलां विधिवत् कुर्यात्॥
Verse 8
वैशाख्यां तु विशाखायां कुर्यात्पुष्पमहालयम् । ज्येष्ठे मूलाख्यनक्षत्रे शीतकुम्भं प्रदापयेत्
वैशाख्यां तु विशाखायां कुर्यात् पुष्पमहालयम् । ज्येष्ठे मूलाख्यनक्षत्रे शीतकुम्भं प्रदापयेत् ॥
Verse 9
आषाढे चोत्तराषाढे पवित्रारोपणं तथा । श्रावणे प्राकृतान्यापि मण्डलानि प्रकल्पयेत्
आषाढे चोत्तराषाढे पवित्रारोपणं तथा । श्रावणे प्राकृतान्यापि मण्डलानि प्रकल्पयेत् ॥
Verse 10
श्रविष्ठाख्ये तु नक्षत्रे प्रौष्ठपद्यां ततः परम् । प्रोक्षयेच्च जलक्रीडां पूर्वाषाढाश्रये दिने
श्रविष्ठाख्ये तु नक्षत्रे प्रौष्ठपद्यां ततः परम् । प्रोक्षयेच्च जलक्रीडां पूर्वाषाढाश्रये दिने ॥
Verse 11
आश्वयुज्यां ततो दद्यात्पायसं च नवोदनम् । अग्निकार्यं च तेनैव कुर्याच्छतभिषग्दिने
आश्वयुज्यां ततो दद्यात् पायसं च नवोदनम् । तेनैव द्रव्यजातेन कुर्यादग्निकर्म च । शतभिषग्दिने सम्यक् विधिवत् समुपाचरेत् ॥
Verse 12
कार्तिक्यां कृतिकायोगे दद्याद्दीपसहस्रकम् । मार्गशीर्षे तथार्द्रायां घृतेन स्नापयेच्छिवम्
कार्तिक्यां कृतिकायोगे दद्याद्दीपसहस्रकम् । मार्गशीर्षे तथार्द्रायां घृतेन स्नापयेच्छिवम् ॥
Verse 13
अशक्तस्तेषु कालेषु कुर्यादुत्सवमेव वा । आस्थानं वा महापूजामधिकं वा समर्चनम्
अशक्तस्तेषु कालेषु कुर्यादुत्सवमेव वा । आस्थानं वा महापूजामधिकं वा समर्चनम् ॥
Verse 14
आवृत्ते ऽपि च कल्याणे प्रशस्तेष्वपि कर्मसु । दौर्मनस्ये दुराचारे दुःस्वप्ने दुष्टदर्शने
आवृत्तेऽपि च कल्याणे प्रशस्तेष्वपि कर्मसु । दौर्मनस्ये दुराचारे दुःस्वप्ने दुष्टदर्शने ॥
Verse 15
उत्पाते वाशुभेन्यस्मिन्रोगे वा प्रबले ऽथ वा । स्नानपूजाजपध्यानहोमदानादिकाः क्रियः
उत्पाते वाशुभेन्यस्मिन्रोगे वा प्रबलेऽथ वा । स्नानपूजाजपध्यानहोमदानादिकाः क्रियाः ॥
Verse 16
निर्मितानुगुणाः कार्याः पुरश्चरणपूर्विकाः । शिवानले च विहते पुनस्सन्धानमाचरेत्
निर्मितानुगुणाः कार्याः पुरश्चरणपूर्विकाः । शिवानले च विहते पुनः सन्धानमाचरेत् ॥
Verse 17
य एवं शर्वधर्मिष्ठो वर्तते नित्यमुद्यतः । तस्यैकजन्मना मुक्तिं प्रयच्छति महेश्वरः
यः एवं शर्वधर्मे नित्यमुद्यतः सुदृढनिष्ठः वर्तते, तस्मै महेश्वरः एकजन्मनैव मोक्षं प्रयच्छति।
Verse 18
एतद्यथोत्तरं कुर्यान्नित्यनैमित्तिकेषु यः । दिव्यं श्रीकंठनाथस्य स्थानमाद्यं स गच्छति
यः नित्यनैमित्तिकेषु कर्मसु एतत् यथोत्तरं विधिवत् आचरति, स श्रीकण्ठनाथस्य आद्यं दिव्यं स्थानं गच्छति।
Verse 19
तत्र भुक्त्वा महाभोगान्कल्पकोटिशतन्नरः । कालांतरेच्युतस्तस्मादौमं कौमारमेव च
तत्र महाभोगान् भुक्त्वा कल्पकोटिशतं नरः, कालान्तरे तस्मात् च्युतः सन् औमं कौमारमेव च प्राप्नोति।
Verse 20
संप्राप्य वैष्णवं ब्राह्मं रुद्रलोकं विशेषतः । तत्रोषित्वा चिरं कालं भुक्त्वा भोगान्यथोदितान्
वैष्णवं ब्राह्मं च लोकं संप्राप्य, विशेषतः रुद्रलोकं प्राप्य, तत्र चिरं कालं उषित्वा यथोदितान् भोगान् भुङ्क्ते।
Verse 21
पुनश्चोर्ध्वं गतस्तस्मादतीत्य स्थानपञ्चकम् । श्रीकण्ठाज्ज्ञानमासाद्य तस्माच्छैवपुरं व्रजेत्
पुनश्च तस्मात् ऊर्ध्वं गतः, स्थानपञ्चकम् अतीत्य, श्रीकण्ठात् ज्ञानं प्राप्य, ततः शैवपुरं व्रजेत्।
Verse 22
अर्धचर्यारतश्चापि द्विरावृत्त्यैवमेव तु । पश्चाज्ज्ञानं समासाद्य शिवसायुज्यमाप्नुयात्
अर्धचर्यारतः अपि द्विरावृत्त्या एवमेव, पश्चात् ज्ञानं समासाद्य शिवसायुज्यं प्राप्नुयात्।
Verse 23
अर्धार्धचरितो यस्तु देही देहक्षयात्परम् । अंडांतं वोर्ध्वमव्यक्तमतीत्य भुवनद्वयम्
अर्धार्धचरितो यस्तु देही देहक्षयात्परम्, अण्डान्तं चातिक्रम्य, ऊर्ध्वमव्यक्तं प्राप्य, भुवनद्वयं चात्येति।
Verse 24
संप्राप्य पौरुषं रौद्रस्थानमद्रीन्द्रजापतेः । अनेकयुगसाहस्रं भुक्त्वा भोगाननेकधा
पर्वतेन्द्रजापतेः स्तुत्यस्य प्रभोः पौरुषं रौद्रस्थानं संप्राप्य, अनेकयुगसाहस्रं नानाविधैर्भोगान् भुक्त्वा।
Verse 25
पुण्यक्षये क्षितिं प्राप्य कुले महति जायते । तत्रापि पूर्वसंस्कारवशेन स महाद्युतिः
पुण्यक्षये क्षितिं प्राप्य महति कुले जायते; तत्रापि पूर्वसंस्कारवशेन स महाद्युतिः भवति।
Verse 26
पशुधर्मान्परित्यज्य शिवधर्मरतो भवेत् । तद्धर्मगौरवादेव ध्यात्वा शिवपुरं व्रजेत्
पशुधर्मान् परित्यज्य शिवधर्मपरायणः स्यात्। तद्धर्मगौरवेणैव ध्यात्वा शिवपुरं व्रजेत्॥
Verse 27
भोगांश्च विविधान्भुक्त्वा विद्येश्वरपदं व्रजेत् । तत्र विद्येश्वरैस्सार्धं भुक्त्वा भोगान्बहून्क्रमात्
भोगान् विविधान् भुक्त्वा विद्येश्वरपदं व्रजेत्। तत्र विद्येश्वरैः सार्धं भोगान् बहून् क्रमाद् भुञ्जीत॥
Verse 28
अण्डस्यांतर्बहिर्वाथ सकृदावर्तते पुनः । ततो लब्ध्वा शिवज्ञानं परां भक्तिमवाप्य च
अण्डस्यान्तर्बहिर्वाथ सकृदावर्तते पुनः। ततो लब्ध्वा शिवज्ञानं परां भक्तिमवाप्य च॥
Verse 29
शिवसाधर्म्यमासाद्य न भूयो विनिवर्तते । यश्चातीव शिवे भक्तो विषयासक्तचित्तवत्
शिवसाधर्म्यमासाद्य न भूयो विनिवर्तते। यश्चातीव शिवे भक्तो विषयासक्तचित्तवत्॥
Verse 30
शिवदर्मानसो कुर्वन्नकुर्वन्वापि मुच्यते । एकावृत्तो द्विरावृत्तस्त्रिरावृत्तो निवर्तकः
शिवधर्मानसो कुर्वन्नकुर्वन्वापि मुच्यते। एकावृत्तो द्विरावृत्तस्त्रिरावृत्तो निवर्तकः॥
Verse 31
न पुनश्चक्रवर्ती स्याच्छिवधर्माधिकारवान् । तस्माच्च्छिवाश्रितो भूत्वा येन केनापि हेतुना
न पुनश्चक्रवर्ती स्याच्छिवधर्माधिकारवान्। तस्माच्छिवाश्रितो भूत्वा येन केनापि हेतुना॥
Verse 32
शिवधर्मे मतिं कुर्याच्छ्रेयसे चेत्कृतोद्यमः । नात्र निर्बंधयिष्यामो वयं केचन केनचित्
शिवधर्मे मतिं कुर्याच्छ्रेयसे चेत्कृतोद्यमः। नात्र निर्बंधयिष्यामो वयं केचन केनचित्॥
Verse 33
निर्बन्धेभ्यो ऽतिवादेभ्यः प्रकृत्यैतन्न रोचते । रोचते वा परेभ्यस्तु पुण्यसंस्कारगौरवात्
निर्बन्धेभ्योऽतिवादेभ्यः प्रकृत्यैतन्न रोचते। रोचते वा परेभ्यस्तु पुण्यसंस्कारगौरवात्॥
Verse 34
संसारकारणं येषां न प्ररोढुमलं भवेत् । प्रकृत्यनुगुणं तस्माद्विमृश्यैतदशेषतः
संसारकारणं येषां न प्ररोढुमलं भवेत्। प्रकृत्यनुगुणं तस्माद्विमृश्यैतदशेषतः॥
Verse 35
शिवधर्मे ऽधिकुर्वीत यदीच्छेच्छिवमात्मनः
शिवधर्मेऽधिकुर्वीत यदीच्छेच्छिवमात्मनः॥
Frequently Asked Questions
A naimittika (occasion-based) Śaiva ritual calendar: fortnightly tithis (aṣṭamī, caturdaśī, parvans), special worship at solstices/equinoxes/eclipses, and month–nakṣatra keyed rites including nīrājana, dāna, mahotsava, dolā, pavitrāropaṇa, and jalakrīḍā.
These liminal cosmic times are treated as high-potency intervals where intensified pūjā is especially efficacious, aligning personal devotion with cosmic transitions and amplifying purification and grace.
The monthly brahmakūrca regimen—preparing it, bathing Śiva with it, fasting, and consuming the remainder—is praised as a superior expiation even for faults such as brahmahatyā.