Adhyaya 24
Vayaviya SamhitaUttara BhagaAdhyaya 2472 Verses

पूजास्थानशुद्धिः पात्रशोधनं च — Purification of the Worship-Space and Preparation of Ritual Vessels

अध्यायेऽस्मिन् उपमन्युः शिवपूजायाः पूर्वं पूजास्थानस्य पात्राणां च शुद्धिक्रमं निरूपयति। मूलमन्त्रेण जलप्रोक्षणं, चन्दनगन्धोदकेन सिक्तपुष्पन्यासः, अस्त्रमन्त्रेण विघ्ननिवारणं, अवगुण्ठनं वर्मबन्धश्च, दिक्षु अस्त्रविन्यासेन क्षेत्रपरिसीमनं च कथ्यते। ततः दर्भास्तरणं, प्रोक्षणादिभिः शौचं, सर्वपात्रशोधनं द्रव्यशुद्धिश्च। प्रोक्षणी-अर्घ्य-पाद्य-आचमनीयपात्रचतुष्टयं निर्दिश्य धावन-प्रोक्षण-शिवतोयसंस्काराः। पात्रेषु शुभद्रव्याणि—धातुरत्नगन्धपुष्पधान्यपत्रदर्भादीनि—निक्षिप्य, पात्रकार्येण योज्यद्रव्यविशेषाः; स्नानपाने शीतसुगन्धद्रव्याणि, पाद्ये उशीरा-चन्दनं, एला-कर्पूरादिचूर्णं, अर्घ्ये कुशाग्र-अक्षत-यव-गोधूम-तिल-घृत-सर्षप-पुष्प-भस्मादीनि। एवं स्थानात् आरभ्य रक्षण-पात्र-तोय-उपहारपर्यन्तं क्रमशः पवित्रीकरणं प्रतिपाद्यते।

Shlokas

Verse 1

उपमन्युरुवाच । प्रोक्षयेन्मूलमंत्रेण पूजास्थानं विशुद्धये । गन्धचन्दनतोयेन पुष्पं तत्र विनिक्षिपेत्

उपमन्युरुवाच—मूलमन्त्रेण प्रोक्षयेत् पूजास्थानं विशुद्धये। गन्धचन्दनतोयेन तत्र पुष्पं विनिक्षिपेत्॥

Verse 2

अस्त्रेणोत्सार्य वै विघ्नानवगुण्ठ्य च वर्मणा । अस्त्रं दिक्षु प्रविन्यस्य कल्पयेदर्चनाभुवम्

अस्त्रेण विघ्नानुत्सार्य वर्मणा चावगुण्ठ्य। दिक्ष्वस्त्रं प्रविन्यस्य, अर्चनाभुवं कल्पयेत्॥

Verse 3

तत्र दर्भान्परिस्तीर्य क्षालयेत्प्रोक्षणादिभिः । संशोध्य सर्वपात्राणि द्रव्यशुद्धिं समाचरेत्

तत्र दर्भान्परिस्तीर्य क्षालयेत्प्रोक्षणादिभिः। सर्वपात्राणि संशोध्य द्रव्यशुद्धिं समाचरेत्॥

Verse 4

प्रोक्षणीमर्ध्यपात्रं च पाद्यपात्रमतः परम् । तथैवाचमनीयस्य पात्रं चेति चतुष्टयम्

प्रोक्षणीम् अर्घ्यपात्रं च पाद्यपात्रम् अतः परम् । तथैवाचमनीयस्य पात्रं चेति चतुष्टयम् ॥

Verse 5

प्रक्षाल्य प्रोक्ष्य वीक्ष्याथ क्षिपेत्तेषु जलं शिवम् । पुण्यद्रव्याणि सर्वाणि यथालाभं विनिक्षिपेत्

प्रक्षाल्य प्रोक्ष्य वीक्ष्याथ क्षिपेत्तेषु जलं शिवम् । पुण्यद्रव्याणि सर्वाणि यथालाभं विनिक्षिपेत् ॥

Verse 6

रत्नानि रजतं हेम गन्धपुष्पाक्षतादयः । फलपल्लवदर्भांश्च पुण्यद्रव्याण्यनेकधा

रत्नानि रजतं हेम गन्धपुष्पाक्षतादयः । फलपल्लवदर्भांश्च पुण्यद्रव्याण्यनेकधा ॥

Verse 7

स्नानोदके सुगन्धादि पानीये च विशेषतः । शीतलानि मनोज्ञानी कुसुमादीनि निक्षिपेत्

स्नानोदके सुगन्धादि, पानीये च विशेषतः; शीतलानि मनोज्ञानि कुसुमादीनि निक्षिपेत्।

Verse 8

उशीरं चन्दनं चैव पाद्ये तु परिकल्पयेत् । जातिकंकोलकर्पूरबहुमूलतमालकान्

उशीरं चन्दनं चैव पाद्ये तु परिकल्पयेत्; जातिकंकोलकर्पूरबहुमूलतमालकान्।

Verse 9

क्षिपेदाचमनीये च चूर्णयित्वा विशेषतः । एलां पात्रेषु सर्वेषु कर्पूरं चन्दनं तथा

विशेषतः सम्यक् चूर्णयित्वा तानि आचमनीयपात्रे निक्षिपेत्; सर्वेषु च पात्रेषु एला-कर्पूर-चन्दनानि अपि प्रक्षिपेत्।

Verse 10

कुशाग्राण्यक्षतांश्चैव यवव्रीहितिलानपि । आज्यसिद्धार्थपुष्पाणि भसितञ्चार्घ्यपात्रके

अर्घ्यपात्रके कुशाग्राणि अक्षतान् यव-व्रीहि-तिलान् च; आज्यं सिद्धार्थपुष्पाणि भसितं च सम्यक् निक्षिपेत्।

Verse 11

कुशपुष्पयवव्रीहिबहुमूलतमालकान् । प्रक्षिपेत्प्रोक्षणीपात्रे भसितं च यथाक्रमम्

प्रोक्षणीपात्रे कुशपुष्प-यव-व्रीहि-बहुमूल-तमालकान् यथाक्रमं प्रक्षिपेत्; भसितं च तत्र सम्यक् योजयेत्।

Verse 12

सर्वत्र मन्त्रं विन्यस्य वर्मणावेष्ट्य बाह्यतः । पश्चादस्त्रेण संरक्ष्य धेनुमुद्रां प्रदर्शयेत्

सर्वदिक्षु मन्त्रं विन्यस्य, बाह्यतः वर्मणा स्वात्मानम् आवेष्ट्य; पश्चादस्त्रेण संरक्ष्य, धेनुमुद्रां प्रदर्शयेत्।

Verse 13

पूजाद्रव्याणि सर्वाणि प्रोक्षणीपात्रवारिणा । सम्प्रोक्ष्य मूलमंत्रेण शोधयेद्विधिवत्ततः

पूजाद्रव्याणि सर्वाणि प्रोक्षणीपात्रस्थवारिणा सम्प्रोक्ष्य, मूलमन्त्रेण विधिवत् ततः शोधयेत्।

Verse 14

पात्राणां प्रोक्षणीमेकामलाभे सर्वकर्मसु । साधयेदर्घ्यमद्भिस्तत्सामान्यं साधकोत्तमः

पात्राणां प्रोक्षणी पृथग् न लभ्येत चेत् सर्वकर्मसु; साधकोत्तमः सामान्यविधिना जलैरेव अर्घ्यं साधयेत्।

Verse 15

ततो विनायकं देवं भक्ष्यभोज्यादिभिः क्रमात् । पूजयित्वा विधानेन द्वारपार्श्वे ऽथ दक्षिणे

ततो भक्ष्यभोज्यादिभिः क्रमात् विनायकदेवं विधानेन पूजयित्वा, द्वारपार्श्वेऽथ दक्षिणे स्थापयेत्।

Verse 16

अन्तःपुराधिपं साक्षान्नन्दिनं सम्यगर्चयेत् । चामीकराचलप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्

अन्तःपुराधिपं साक्षान्नन्दिनं सम्यगर्चयेत्; चामीकराचलप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्।

Verse 17

बालेन्दुमुकुटं सौम्यं त्रिनेत्रं च चतुर्भुजम् । दीप्तशूलमृगीटंकतिग्मवेत्रधरं प्रभुम्

सौम्यं शुभं प्रभुं ददर्श—बालेन्दुमुकुटं त्रिनेत्रं च चतुर्भुजम्; दीप्तशूलं मृगीटङ्कं तिग्मवेत्रधरं महेश्वरम्।

Verse 18

चन्द्रबिम्बाभवदनं हरिवक्त्रमथापि वा । उत्तरे द्वारपार्श्वस्य भार्यां च मरुतां सुताम्

उत्तरे द्वारपार्श्वे मरुतां सुतां भार्यां चित्रयेत्; तस्या मुखं चन्द्रबिम्बसदृशं, अथवा हरिवक्त्रसदृशं भवेत्।

Verse 19

सुयशां सुव्रतामम्बां पादमण्डनतत्पराम् । पूजयित्वा प्रविश्यान्तर्भवनं परमेष्ठिनः

सुयशां सुव्रतामम्बां पादमण्डनतत्पराम् पूजयित्वा, स परमेष्ठिनोऽन्तर्भवनं प्रविवेश।

Verse 20

संपूज्य लिङ्गं तैर्द्रव्यैर्निर्माल्यमपनोदयेत् । प्रक्षाल्य पुष्पं शिरसि न्यसेत्तस्य विशुद्धये

तैर्द्रव्यैः सम्यक् लिङ्गं संपूज्य, तस्य निर्माल्यं अपनोदयेत्। तत् प्रक्षाल्य पुष्पं शिरसि न्यसेत्, तस्य विशुद्धये॥

Verse 21

पुष्पहस्तो जपेच्छक्त्या मन्त्रं मन्त्रविशुद्धये । ऐशान्यां चण्दमाराध्य निर्माल्यं तस्य दापयेत्

पुष्पहस्तः शक्त्या मन्त्रं जपेत् मन्त्रविशुद्धये। ऐशान्यां चण्डं समाराध्य तस्य निर्माल्यं दापयेत्॥

Verse 22

कल्पयेदासनं पश्चादाधारादि यथाक्रमम् । आधारशक्तिं कल्याणीं श्यामां ध्यायेदधो भुवि

ततः पश्चादासनं कल्पयेत्, आधारादीनि च यथाक्रमम्। अधो भुवि कल्याणीं श्यामां आधारशक्तिं ध्यायेत्, मूलाधाररूपिणीम्।

Verse 23

तस्याः पुरस्तादुत्कंठमनंतं कुण्डलाकृतिम् । धवलं पञ्चफणिनं लेलिहानमिवाम्बरम्

तस्याः पुरस्तादुत्कण्ठम् अनन्तं कुण्डलाकृतिम्। धवलं पञ्चफणिनं, लेलिहानमिवाम्बरं ददर्श।

Verse 24

तस्योपर्यासनं भद्रं कण्ठीरवचतुष्पदम् । धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यञ्च पदानि वै

तस्योपरि भद्रमासनं कण्ठीरवचतुष्पदं विराजते। तस्य पदानि धर्मो ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं चेति॥

Verse 25

आग्नेयादिश्वेतरक्तपीतश्यामानि वर्णतः । अधर्मादीनि पूर्वादीन्युत्तरांतान्यनुक्रमात्

आग्नेयादारभ्य वर्णतः श्वेत-रक्त-पीत-श्यामाः क्रमशः। तथा पूर्वे अधर्मादीनि आरभ्य उत्तरान्तं यथाक्रमं विज्ञेयम्॥

Verse 26

राजावर्तमणिप्रख्यान्न्यस्य गात्राणि भावयेत् । अस्योर्ध्वच्छादनं पद्ममासनं विमलं सितम्

राजावर्तमणिप्रख्यानि गात्राणि न्यस्य भावयेत्। अस्योर्ध्वच्छादनं पद्ममासनं विमलं सितं॥

Verse 27

अष्टपत्राणि तस्याहुरणिमादिगुणाष्टकम् । केसराणि च वामाद्या रुद्रावामादिशक्तिभिः

अष्टपत्राणि तस्याहुरणिमादिगुणाष्टकम् । केसराणि च वामाद्या रुद्रावामादिशक्तिभिः ॥

Verse 28

बीजान्यपि च ता एव शक्तयोंतर्मनोन्मनीः । कर्णिकापरवैराग्यं नालं ज्ञानं शिवात्मकम्

बीजान्यपि च ता एव शक्तयः सूक्ष्मरूपाः अन्तर्मनोन्मनीरूपेण अन्तःस्थिताः। कर्णिका परं वैराग्यं, नालं तु शिवात्मिकं ज्ञानमेव॥

Verse 29

कन्दश्च शिवधर्मात्मा कर्णिकान्ते त्रिमण्डले । त्रिमण्डलोपर्यात्मादि तत्त्वत्रितयमासनम्

कन्दश्च शिवधर्मात्मा मूलदेशे प्रतिष्ठितः; कर्णिकान्ते त्रिमण्डलः। तेषां त्रिमण्डलानामुपरि आत्मादितत्त्वत्रितयमासनं प्रतिष्ठितम्॥

Verse 30

सर्वासनोपरि सुखं विचित्रास्तरणास्तृतम् । आसनं कल्पयेद्दिव्यं शुद्धविद्यासमुज्ज्वलम्

सर्वासनोपरि सुखं विचित्रास्तरणैः आस्तृतम्। दिव्यमासनं कल्पयेत् शुद्धविद्यासमुज्ज्वलम्॥

Verse 31

आवाहनं स्थापनं च सन्निरोधं निरीक्षणम् । नमस्कारं च कुर्वीत बध्वा मुद्राः पृथक्पृथक्

आवाहनं स्थापनं च सन्निरोधं निरीक्षणम्। नमस्कारं च कुर्वीत बध्वा मुद्राः पृथक्पृथक्॥

Verse 32

पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गंधं पुष्पं ततः परम् । धूपं दीपं च तांबूलं दत्त्वाथ स्वापयेच्छिवौ

पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गन्धं पुष्पं ततः परम्। धूपं दीपं च ताम्बूलं दत्त्वा, अथ शिवौ स्वापयेत्॥

Verse 33

अथवा परिकल्प्यैवमासनं मूर्तिमेव च । सकलीकृत्य मूलेन ब्रह्माभिश्चापरैस्तथा

अथवा परिकल्प्यैवम् आसनं मूर्तिमेव च। सकलीकृत्य मूलेन ब्रह्माभिश्चापरैस्तथा॥

Verse 34

आवाहयेत्ततो देव्या शिवं परमकारणम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं देवं निश्चलमक्षरम्

ततः देव्या शिवं परमकारणम् आवाहयेत्—शुद्धस्फटिकसंकाशं देवं निश्चलमक्षरं ध्यायेत्।

Verse 35

कारणं सर्वलोकानां सर्वलोकमयं परम् । अंतर्बहिःस्थितं व्याप्य ह्यणोरणु महत्तरम् २

स सर्वलोकानां कारणं परं सर्वलोकमयं च; अन्तर्बहिःस्थितो व्याप्य सर्वं, ह्यणोरणु महत्तरः।

Verse 36

भक्तानामप्रयत्नेन दृश्यमीश्वरमव्ययम् । ब्रह्मेंद्रविष्णुरुद्राद्यैरपि देवैरगोचरम्

भक्तानामप्रयत्नेनापि दृश्यमीश्वरमव्ययम्; ब्रह्मेन्द्रविष्णुरुद्राद्यैरपि देवैरगोचरम्।

Verse 37

देवसारं च विद्वद्भिरगोचरमिति श्रुतम् । आदिमध्यान्तरहितं भेषजं भवरोगिणाम्

देवसारं तमाहुर्विद्वांसोऽगोचरं श्रुतम्; आदिमध्यान्तरहितं स भवरोगिणां भेषजं परम्।

Verse 38

शिवतत्त्वमिति ख्यातं शिवार्थं जगति स्थिरम् । पञ्चोपचारवद्भक्त्या पूजयेल्लिंगमुत्तमम्

शिवतत्त्वमिति ख्यातं शिवार्थं जगति स्थिरम् । पञ्चोपचारवद्भक्त्या पूजयेल्लिङ्गमुत्तमम् ॥

Verse 39

लिंगमूर्तिर्महेशस्य शिवस्य परमात्मनः । स्नानकाले प्रकुर्वीत जयशब्दादिमंगलम्

लिङ्गमूर्तिर्महेशस्य शिवस्य परमात्मनः । स्नानकाले प्रकुर्वीत जयशब्दादिमङ्गलम् ॥

Verse 40

पञ्चगव्यघृतक्षीरदधिमध्वादिपूर्वकैः । मूलैः फलानां सारैश्च तिलसर्षपसक्तुभिः

पञ्चगव्यघृतक्षीरदधिमध्वादिपूर्वकैः । मूलैः फलानां सारैश्च तिलसर्षपसक्तुभिः ॥

Verse 41

बीजैर्यवादिभिश्शस्तैश्चूर्णैर्माषादिसंभवैः । संस्नाप्यालिप्य पिष्टाद्यैः स्नापयेदुष्णवारिभिः

बीजैर्यवाधिभिः शस्तैश्चूर्णैर्माषादिसम्भवैः । संस्नाप्यालिप्य पिष्टाद्यैः स्नापयेदुष्णवारिभिः ॥

Verse 42

घर्षयेद्विल्वपत्राद्यैर्लेपगंधापनुत्तये । पुनः संस्नाप्य सलिलैश्चक्रवर्त्युपचारतः

लेपगन्धानपनुत्तये बिल्वपत्रादिभिः शनैः घर्षयेत्; पुनः सलिलैः संस्नाप्य चक्रवर्त्युपचारतः सम्यगुपचरेत्।

Verse 43

सुगंधामलकं दद्याद्धरिद्रां च यथाक्रमम् । ततः संशोध्य सलिलैर्लिंगं बेरमथापि वा

सुगन्धामलकं दद्यात् हरिद्रां च यथाक्रमम्; ततः सलिलैः संशोध्य लिङ्गं बेरमथापि वा शुद्धयेन्मनसा।

Verse 44

स्नापयेद्गंधतोयेन कुशपुष्पोदकेन च । हिरण्यरत्नतोयैश्च मंत्रसिद्धैर्यथाक्रमम्

गन्धतोयेन स्नापयेत् कुशपुष्पोदकेन च; हिरण्यरत्नतोयैश्च मन्त्रसिद्धैः यथाक्रमं लिङ्गं संस्नापयेत्।

Verse 45

असंभवे तु द्रव्याणां यथासंभवसंभृतैः । केवलैर्मंत्रतोयैर्वा स्नापयेच्छ्रद्धया शिवम्

द्रव्याणामसಂಭवे तु यथासंभवसंभृतैः; केवलैर्मन्त्रतोयैर्वा श्रद्धया शिवं स्नापयेत्।

Verse 46

कलशेनाथ शंखेन वर्धन्या पाणिना तथा । सकुशेन सपुष्पेण स्नापयेन्मंत्रपूर्वकम्

कलशेनाथ शङ्खेन वर्धन्या पाणिना तथा; सकुशेन सपुष्पेण मन्त्रपूर्वकं स्नापयेत्।

Verse 47

पवमानेन रुद्रेण नीलेन त्वरितेन च । लिंगसूक्तादिसूक्तैश्च शिरसाथर्वणेन च

पवमानरुद्रेण नीलेन त्वरितेन च; लिङ्गसूक्तादिसूक्तैश्च शिरसाथर्वणेन च रुद्रं सम्यगर्चयेत्।

Verse 48

ऋग्भिश्च सामभिः शैवैर्ब्रह्मभिश्चापि पञ्चभिः । स्नापयेद्देवदेवेशं शिवेन प्रणवेन च

ऋग्भिः सामभिः शैवैश्च पञ्चभिर्ब्रह्ममन्त्रैश्च; शिवेण प्रणवेन च जपन् देवदेवेशं स्नापयेत्।

Verse 49

यथा देवस्य देव्याश्च कुर्यात्स्नानादिकं तथा । न तु कश्चिद्विशेषो ऽस्ति तत्र तौ सदृशौ यतः

यथा देवस्य स्नानादिकं कर्म क्रियते तथा देव्याश्च कुर्यात्; तत्र विशेषो नास्ति, यतो हि तौ उभौ सदृशौ।

Verse 50

प्रथमं देवमुद्दिश्य कृत्वा स्नानादिकाः क्रियाः । देव्यैः प्रश्चात्प्रकुर्वीत देवदेवस्य शासनात्

प्रथमं देवमुद्दिश्य स्नानादिकाः क्रियाः कृत्वा; पश्चाद्देव्याः पूजनं कुर्यात्, देवदेवस्य शासनात्।

Verse 51

अर्धनारीश्वरे पूज्ये पौर्वापर्यं न विद्यते । तत्र तत्रोपचाराणां लिंगे वान्यत्र वा क्वचित्

अर्धनारीश्वरस्य पूज्यस्य पूजने पौर्वापर्यनियमो न विद्यते। तत्र तत्रोपचाराः लिङ्गे वा अन्यत्रापि क्वचित् समर्प्यन्ते।

Verse 52

कृत्वा ऽभिषेकं लिंगस्य शुचिना च सुगंधिना । संमृज्य वाससा दद्यादंबरं चोपवीतकम्

लिङ्गस्याभिषेकं कृत्वा शुचिना सुगन्धिना च। वाससा संमृज्य दद्यादम्बरं चोपवीतकम्॥

Verse 53

पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गंधं पुष्पं च भूषणम् । धूपं दीपं च नैवेद्यं पानीयं मुखशोधनम्

पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गन्धं पुष्पं च भूषणम्। धूपं दीपं च नैवेद्यं पानीयं मुखशोधनम्॥

Verse 54

पुनश्चाचमनीयं च मुखवासं ततः परम् । मुकुटं च शुभं भद्रं सर्वरत्नैरलंकृतम्

पुनश्चाचमनीयं च मुखवासं ततः परम्। मुकुटं च शुभं भद्रं सर्वरत्नैरलङ्कृतम्॥

Verse 55

भूषणानि पवित्राणि माल्यानि विविधानि च । व्यजने चामरे छत्रं तालवृंतं च दर्पणम्

भूषणानि पवित्राणि माल्यानि विविधानि च। व्यजने चामरे छत्रं तालवृन्तं च दर्पणम्॥

Verse 56

दत्त्वा नीराजनं कुर्यात्सर्वमंगलनिस्वनैः । गीतनृत्यादिभिश्चैव जयशब्दसमन्वितः

नीराजनं दत्त्वा ततः सर्वमङ्गलनिस्वनैः । गीतनृत्यादिभिश्चैव जयशब्दसमन्वितः ॥

Verse 57

हैमे च राजते ताम्रे पात्रे वा मृन्मये शुभे । पद्मकैश्शोभितैः पुष्पैर्बीजैर्दध्यक्षतादिभिः

हैमं वा राजतं ताम्रं पात्रं वा मृन्मयं शुभम् । पद्मकैः शोभितैः पुष्पैः बीजैर्दध्यक्षतादिभिः ॥

Verse 58

त्रिशूलशंखयुग्माब्जनन्द्यावर्तैः करीषजैः । श्रीवत्सस्वस्तिकादर्शवज्रैर्वह्न्यादिचिह्नितैः

करीषजैः पवित्रैः त्रिशूलशङ्खयुग्माब्जनन्द्यावर्तैः श्रीवत्सस्वस्तिकादर्शवज्रवह्न्यादिचिह्नैश्च शुभलक्षणैः चिह्निताः सन्ति।

Verse 59

अष्टौ प्रदीपान्परितो विधायैकं तु मध्यमे । तेषु वामादिकाश्चिन्त्याः पूज्याश्च नव शक्तयः

परितोऽष्टौ प्रदीपान् विधाय मध्ये चैकं प्रदीपं स्थापयेत्। तत्र वामादिकाः नव शक्तयः चिन्त्याः पूज्याश्च देवतारूपाः।

Verse 60

कवचेन समाच्छाद्य संरक्ष्यास्त्रेण सर्वतः । धेनुमुद्रां च संदर्श्य पाणिभ्यां पात्रमुद्धरेत्

कवचेन समाच्छाद्य सर्वतः अस्त्रेण संरक्ष्य, धेनुमुद्रां प्रदर्श्य, उभाभ्यां पाणिभ्यां पात्रम् उद्धरेत्।

Verse 61

अथवारोपयेत्पात्रे पञ्चदीपान्यथाक्रमम् । विदिक्ष्वपि च मध्ये च दीपमेकमथापि वा

अथ वा पात्रे यथाक्रमं पञ्च प्रदीपान् आरोपयेत्; विदिक्ष्वपि मध्ये च दीपमेकं स्थापयेत्, अथवा इच्छया केवलमेकं दीपम्।

Verse 62

ततस्तत्पात्रमुद्धृत्य लिंगादेरुपरि क्रमात् । त्रिः प्रदक्षिणयोगेन भ्रामयेन्मूलविद्यया

ततः तत्पात्रम् उद्धृत्य लिङ्गादेरुपरि क्रमात्। त्रिः प्रदक्षिणयोगेन मूलविद्यया भ्रामयेत्॥

Verse 63

दद्यादर्घ्यं ततो मूर्ध्नि भसितं च सुगंधितम् । कृत्वा पुष्पांजलिं पश्चादुपहारान्निवेदयेत्

दद्यादर्घ्यं ततो मूर्ध्नि भसितं च सुगन्धितम्। कृत्वा पुष्पाञ्जलिं पश्चादुपहारान् निवेदयेत्॥

Verse 64

पानीयं च ततो दद्याद्दत्त्वा वाचमनं पुनः । पञ्चसौगंधिकोपेतं ताम्बूलं च निवेदयेत्

पानीयं च ततो दद्याद् दत्त्वा वाचमनं पुनः। पञ्चसौगन्धिकोपेतं ताम्बूलं च निवेदयेत्॥

Verse 65

प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीयानि गाननाट्यानि कारयेत् । लिंगादौ शिवयोश्चिन्तां कृत्वा शक्त्यजपेच्छिवम्

प्रोक्षयेत् प्रोक्षणीयानि गाननाट्यानि कारयेत्। लिङ्गादौ शिवयोश्चिन्तां कृत्वा शक्त्यजपेच्छिवम्॥

Verse 66

प्रदक्षिणं प्रणामं च स्तवं चात्मसमर्पणम् । विज्ञापनं च कार्याणां कुर्याद्विनयपूर्वकम्

विनयपूर्वकं प्रदक्षिणं प्रणामं च कृत्वा, स्तवं समर्प्य, आत्मानं शिवाय समर्पयेत्; ततः स्वकार्याणां स्वावश्यकानां च विज्ञापनं कुर्यात्।

Verse 67

अर्घ्यं पुष्पांजलिं दत्त्वा बद्ध्वा मुद्रां यथाविधि । पश्चात्क्षमापयेद्देवमुद्वास्यात्मनि चिंतयेत्

अर्घ्यं पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा, मुद्रां बद्ध्वा यथाविधि। पश्चात् देवं क्षमापयेत्, उद्वास्यात्मनि चिन्तयेत्॥

Verse 68

पाद्यादिमुखवासांतमर्घ्याद्यं चातिसंकटे । पुष्पविक्षेपमात्रं वा कुर्याद्भावपुरस्सरम्

पाद्यादिमुखवासान्तं अर्घ्याद्यं चातिसङ्कटे। पुष्पविक्षेपमात्रं वा कुर्याद् भावपुरस्सरम्॥

Verse 69

तावतैव परो धर्मो भावने सुकृतो भवेत् । असंपूज्य न भुञ्जीत शिवमाप्राणसंचरात्

तावतैव परो धर्मो यदन्तःकरणे शुभभावनां सुकृतं च संवर्धयेत्। शिवं पूर्वमसम्पूज्य न भुञ्जीत, यावत् प्राणाः शरीरे सञ्चरन्ति॥

Verse 70

यदि पापस्तु भुंजीत स्वैरं तय्स न निष्कृतिः । प्रमादेन तु भुंक्ते चेत्तदुद्गीर्य प्रयत्नतः

यदि पापी स्वैरं भुञ्जीत तस्य निष्कृतिः न विद्यते। प्रमादेन तु भुङ्क्ते चेत् तत् प्रयत्नतः शीघ्रमुद्गीर्य त्यजेत्॥

Verse 71

स्नात्वा द्विगुणमभ्यर्च्य देवं देवीमुपोष्य च । शिवस्यायुतमभ्यस्येद्ब्रह्मचर्यपुरस्सरम्

स्नात्वा द्विगुणभक्त्या देवं देवीञ्च समभ्यर्च्योपोष्य च। ब्रह्मचर्यं पुरस्कृत्य शिवमन्त्रं अयुतवारं पुनःपुनरभ्यसेत्॥

Verse 72

परेद्युश्शक्तितो दत्त्वा सुवर्णाद्यं शिवाय च । शिवभक्ताय वा कृत्वा महापूजां शुचिर्भवेत्

परेद्युः शक्तितो दत्त्वा सुवर्णाद्यं शिवाय च। शिवभक्ताय वा कृत्वा महापूजां शुचिर्भवेत्॥

Frequently Asked Questions

A stepwise pūjā-preparation protocol: purifying the worship-site with mūla-mantra sprinkling, removing obstacles with astra-mantra and protective sealing, then cleansing and consecrating vessels and waters with appropriate auspicious additives.

They function as a ritual boundary-making technology: astra removes/repels impediments, varma ‘armors’ the rite, and placing the astra in the directions stabilizes the sacred field so the worship becomes protected, coherent, and efficacious.

Key substances include sandalwood, uśīra, camphor, cardamom, flowers, grains (barley/wheat/sesame), kuśa tips, ghee, mustard, and bhasma—assigned according to vessel-function (snāna, pānīya, pādya, ācamanīya, arghya).