शक्तितत्त्ववर्णनम् / Exposition of the Principle of Śakti
अध्यायेऽस्मिन् उपमन्युना शिवस्य स्वाभाविकी शक्तिः विश्वव्यापिनी सूक्ष्मा आनन्दचैतन्यमयी च निरूप्यते। सा सूर्यकिरणवत् एकैव बहुधा च प्रकाशते। इच्छाज्ञानक्रियाशक्त्यादीनां अनन्तभेदाः कथ्यन्ते, अग्निस्फुलिङ्गवत् तस्याः प्रसवाः तत्त्वानि च निर्दिश्यन्ते। विद्याविद्याधिपतयः पुरुषाः प्रकृतिश्च तस्याः क्षेत्रे स्थिताः, महतः प्रभृति सर्वे विकाराः तस्याः कार्याणि इति प्रतिपाद्यते। शिवः शक्तिमान्, शक्तिश्च वेदश्रुतिस्मृतिमूलं ज्ञानधृत्यादिशक्तीनां आधारः। मायाजीवविकृतिसतासदादिसर्वं तया व्याप्तम्; तस्याः लीला मोहयति मोचयति च। तया सह सर्वेशः सप्तविंशतिधा जगद्व्यापी, एतज्ज्ञानात् मोक्षः इति निष्कर्षः।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । शक्तिस्स्वाभविकी तस्य विद्या विश्वविलक्षणा । एकानेकस्य रूपेण भाति भानोरिव प्रभा
उपमन्युरुवाच। शक्तिः स्वाभविकी तस्य विद्या विश्वविलक्षणा। एकानेकस्य रूपेण भाति भानोरिव प्रभा॥
Verse 2
अनंताः शक्तयो यस्या इच्छाज्ञानक्रियादयः । मायाद्याश्चाभवन्वह्नोर्विस्फुलिंगा यथा तथा
अनन्ताः शक्तयो यस्या इच्छाज्ञानक्रियादयः। मायाद्याश्चाभवन् तस्याः वह्नोर्विस्फुलिङ्गा इव॥
Verse 3
सदाशिवेश्वराद्या हि विद्या ऽविद्येश्वरादयः । अभवन्पुरुषाश्चास्याः प्रकृतिश्च परात्परा
तस्मात् परतत्त्वात् सदाशिवेश्वराद्या विद्या-ईश्वराः प्रादुर्भवन्; तथैव अविद्येश्वरादयः। अस्याः पुरुषाश्च प्रकृतिश्च परात्परापि समुत्पन्ना।
Verse 4
महदादिविशेषांतास्त्वजाद्याश्चापि मूर्तयः । यच्चान्यदस्ति तत्सर्वं तस्याः कार्यं न संशयः
महदादिविशेषान्ताः तथा त्वगाद्याश्च मूर्तयः। यच्चान्यदस्ति तत्सर्वं तस्याः कार्यं न संशयः।
Verse 5
सा शक्तिस्सर्वगा सूक्ष्मा प्रबोधानंदरूपिणी । शक्तिमानुच्यते देवश्शिवश्शीतांशुभूषणः
सा शक्तिः सर्वगा सूक्ष्मा प्रबोधानन्दरूपिणी। शक्तिमानुच्यते देवः शिवः शीतांशुभूषणः।
Verse 6
वेद्यश्शिवश्शिवा विद्या प्रज्ञा चैव श्रुतिः स्मृतिः । धृतिरेषा स्थितिर्निष्ठा ज्ञानेच्छाकर्मशक्तयः
वेद्यः शिवः; शिवा विद्या तं प्रकाशयति। प्रज्ञा श्रुतिः स्मृतिः धृतिः स्थितिर्निष्ठा तथा ज्ञान-इच्छा-कर्मशक्तयः—एतत्सर्वं तद्रूपमेव।
Verse 7
आज्ञा चैव परं ब्रह्म द्वे विद्ये च परापरे । शुद्धविद्या शुद्धकला सर्वं शक्तिकृतं यतः
आज्ञा चैव परं ब्रह्म, द्वे विद्ये च परापरे। शुद्धविद्या शुद्धकला, सर्वं शक्तिकृतं यतः॥
Verse 8
माया च प्रकृतिर्जीवो विकारो विकृतिस्तथा । असच्च सच्च यत्किंचित्तया सर्वमिदं ततम्
माया च प्रकृतिश्चैव जीवो विकार एव च । विकृतिश्च तथा यत्किंचिदसच्च सच्च सर्वमिदं तया शक्त्या व्याप्तं ततम् ॥
Verse 9
सा देवी मायया सर्वं ब्रह्मांडं सचराचरम् । मोहयत्यप्रयत्नेन मोचयत्यपि लीलया
सा देवी स्वमायया सर्वं ब्रह्माण्डं सचराचरम् । अप्रयत्नेन मोहयति लीलयैव विमोचयति ॥
Verse 10
अनया सह सर्वेशः सप्तविंशप्रकारया । विश्वं व्याप्य स्थितस्तस्मान्मुक्तिरत्र प्रवर्तते
अनया सह सर्वेशः सप्तविंशतिधा स्थितः । विश्वं व्याप्य ततोऽत्रैव मुक्तिः प्रवर्तते ध्रुवम् ॥
Verse 11
मुमुक्षवः पुरा केचिन्मुनयो ब्रह्मवादिनः । संशयाविष्टमनसो विस्मृशंति यथातथम्
पुरा केचिन्मुमुक्षवो मुनयो ब्रह्मवादिनः । संशयाविष्टचित्तास्ते यथातथं प्रलपन्ति स्म ॥
Verse 12
किं कारणं कुतो जाता जीवामः केन वा वयम् । कुत्रास्माकं संप्रतिष्ठा केन वाधिष्ठिता वयम्
किं कारणं कुतो जाता जीवामः केन वा वयम् । कुत्रास्माकं संप्रतिष्ठा केन वाधिष्ठिता वयम् ॥
Verse 13
केन वर्तामहे शश्वत्सुखेष्वन्येषु चानिशम् । अविलंघ्या च विश्वस्य व्यवस्था केन वा कृता
केन वयं शाश्वतसुखेष्वन्येषु चानिशं वर्तामहे? केन वा विश्वस्याविलङ्घ्या व्यवस्था कृता?
Verse 14
कालस्य भावो नियतिर्यदृच्छा नात्र युज्यते । भूतानि योनिः पुरुषो योगी चैषां परो ऽथ वा
कालस्य भावो नियतिर्यदृच्छा नात्र युज्यते; भूतानि योनिः पुरुषो योगी चैषां परोऽथ वा—नैते परमार्थकारणम्, परः शिव एव।
Verse 15
अचेतनत्वात्कालादेश्चेतनत्वेपि चात्मनः । सुखदुःखानि भूतत्वादनीशत्वाद्विचार्यते
अचेतनत्वात्कालादिसङ्गाच्चेतनस्यापि आत्मनः; भूतत्वादनिशत्वाच्च सुखदुःखानां हेतुः विचार्यते।
Verse 16
तद्ध्यानयोगानुगतां प्रपश्यञ्छक्तिमैश्वरीम् । पाशविच्छेदिकां साक्षान्निगूढां स्वगुणैर्भृशम्
तद्ध्यानयोगानुगतां प्रपश्यन् शक्तिमैश्वरीम्; पाशविच्छेदिकां साक्षान्निगूढां स्वगुणैर्भृशम्।
Verse 17
तया विच्छिन्नपाशास्ते सर्वकारणकारणम् । शक्तिमंतं महादेवमपश्यन्दिव्यचक्षुषा
तया विच्छिन्नपाशास्ते सर्वकारणकारणम्। शक्तिमन्तं महादेवं दिव्यचक्षुषा अपश्यन्॥
Verse 18
यः कारणान्यशेषाणि कालात्मसहितानि च । अप्रमेयो ऽनया शक्त्या सकलं यो ऽधितिष्ठति
यः स्वात्मनि कारणान्यशेषाणि कालात्मसहितानि च धारयति, स अप्रमेयः प्रभुः स्वशक्त्या सकलं जगदधितिष्ठति पालयति च।
Verse 19
ततः प्रसादयोगेन योगेन परमेण च । दृष्टेन भक्तियोगेन दिव्यः गतिमवाप्नुयुः
ततः शिवप्रसादयोगेन परमेण योगेन च, प्रत्यक्षेण भक्तियोगेन च, ते दिव्यां गतिं शिवपरमपदं प्राप्नुयुः।
Verse 20
तस्मात्सह तथा शक्त्या हृदि पश्यंति ये शिवम् । तेषां शाश्वतिकी शांतिर्नैतरेषामिति श्रुतिः
तस्मात् ये शक्त्या सह हृदि शिवं पश्यन्ति, तेषां शाश्वती शान्तिः; इतरेषां न भवतीति श्रुतिः।
Verse 21
न हि शक्तिमतश्शक्त्या विप्रयोगो ऽस्ति जातुचित् । तस्माच्छक्तेः शक्तिमतस्तादात्म्यान्निर्वृतिर्द्वयोः
न हि शक्तिमतः शक्त्या कदाचिदपि विप्रयोगो भवति; तस्मात् शक्तेः शक्तिमतश्च तादात्म्यात् उभयोर्निर्वृतिः मोक्षश्च सिद्धः।
Verse 22
क्रमो विवक्षितो नूनं विमुक्तौ ज्ञानकर्मणोः । प्रसादे सति सा मूर्तिर्यस्मात्करतले स्थिता
क्रमो विवक्षितो नूनं विमुक्तौ ज्ञानकर्मणोः । प्रसादे सति सा मूर्तिः करतालस्थिता यथा ॥
Verse 23
देवो वा दानवो वापि पशुर्वा विहगो ऽपि वा । कीरो वाथ कृमिर्वापि मुच्यते तत्प्रसादतः
देवो वा दानवो वापि पशुर्वा विहगोऽपि वा । कीरो वाथ कृमिर्वापि तस्य प्रसादतः मुच्यते ॥
Verse 24
गर्भस्थो जायमानो वा बालो वा तरुणोपि वा । वृद्धो वा म्रियमाणो वा स्वर्गस्थो वाथ नारकी
गर्भस्थो जायमानो वा बालो वा तरुणोऽपि वा । वृद्धो वा म्रियमाणो वा स्वर्गस्थो वाथ नारकी ॥
Verse 25
पतितो वापि धर्मात्मा पंडितो मूढ एव वा । प्रसादे तत्क्षणादेव मुच्यते नात्र संशयः
पतितो वापि धर्मात्मा पण्डितो मूढ एव वा । प्रसादे तत्क्षणादेव मुच्यते नात्र संशयः ॥
Verse 26
अयोग्यानां च कारुण्याद्भक्तानां परमेश्वरः । प्रसीदति न संदेहो विगृह्य विविधान्मलान्
अयोग्यानां च कारुण्याद् भक्तानां परमेश्वरः । प्रसीदति न संदेहो विगृह्य विविधान् मलान् ॥
Verse 27
प्रसदादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः । अवस्थाभेदमुत्प्रेक्ष्य विद्वांस्तत्र न मुह्यति
प्रसादादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः । अवस्थाभेदमालोक्य विद्वानत्र न मुह्यति ॥
Verse 28
प्रसादपूर्विका येयं भुक्तिमुक्तिविधायिनी । नैव सा शक्यते प्राप्तुं नरैरेकेन जन्मना
ईश्वरेण प्रसादपूर्विका एषा भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी सिद्धिः; सा तु नरैरेकजन्मना न लभ्यते।
Verse 29
अनेकजन्मसिद्धानां श्रौतस्मार्तानुवर्तिनाम् । विरक्तानां प्रबुद्धानां प्रसीदति महेश्वरः
अनेकजन्मसिद्धानां श्रौतस्मार्तानुवर्तिनाम् । विरक्तानां प्रबुद्धानां प्रसीदति महेश्वरः ॥
Verse 30
प्रसन्ने सति देवेश पशौ तस्मिन्प्रवर्तते । अस्ति नाथो ममेत्यल्पा भक्तिर्बुद्धिपुरस्सरा
देवेश प्रसन्ने सति तस्मिन्पशौऽपि प्रवर्तते—“अस्ति नाथो मम” इति; बुद्धिपुरस्सरा अल्पा भक्तिरादौ जायते।
Verse 31
तपसा विविधैश्शैवैर्धर्मैस्संयुज्यते नरः । तत्र योगे तदभ्यासस्ततो भक्तिः परा भवेत्
तपसा विविधैः शैवैर्धर्मैः संयुज्यते नरः । तत्र योगे तदभ्यासस्ततो भक्तिः परा भवेत् ॥
Verse 32
परया च तया भक्त्या प्रसादो लभ्यते परः । प्रसादात्सर्वपाशेभ्यो मुक्तिर्मुक्तस्य निर्वृतिः
परया तया भक्त्या परः शिवप्रसादो लभ्यते। तस्मात् प्रसादात् सर्वपाशेभ्यो मुक्तिः, मुक्तस्य च परा निर्वृतिः॥
Verse 33
अल्पभावो ऽपि यो मर्त्यस्सो ऽपि जन्मत्रयात्परम् । नयोनियंत्रपीडायै भवेन्नैवात्र संशयः
अल्पभावोऽपि यो मर्त्यः सोऽपि जन्मत्रयात् परम्। न योनियन्त्रणपीडायै भवेत्—नैवात्र संशयः॥
Verse 34
सांगा ऽनंगा च या सेवा सा भक्तिरिति कथ्यते । सा पुनर्भिद्यते त्रेधा मनोवाक्कायसाधनैः
साङ्गा वा निरङ्गा वा या शिवसेवा सा भक्तिरिति कथ्यते। सा पुनस्त्रेधा भिद्यते मनोवाक्कायसाधनैः॥
Verse 35
शिवरूपादिचिंता या सा सेवा मानसी स्मृता । जपादिर्वाचिकी सेवा कर्मपूजादि कायिकी
शिवरूपादिचिन्ता या सा सेवा मानसी स्मृता। जपादिर्वाचिकी सेवा कर्मपूजादि कायिकी॥
Verse 36
सेयं त्रिसाधना सेवा शिवधर्मश्च कथ्यते । स तु पञ्चविधः प्रोक्तः शिवेन परमात्मना
सेयं त्रिसाधना सेवा शिवधर्मश्च कथ्यते। स तु पञ्चविधः प्रोक्तः शिवेन परमात्मना॥
Verse 37
तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं चेति समासतः । कर्मलिङ्गार्चनाद्यं च तपश्चान्द्रायणादिकम्
तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं चेति समासतः । कर्मलिङ्गार्चनाद्यं च तपश्चान्द्रायणादिकम् ॥
Verse 38
जपस्त्रिधा शिवाभ्यासश्चिन्ता ध्यानं शिवस्य तु । शिवागमोक्तं यज्ज्ञानं तदत्र ज्ञानमुच्यते
जपस्त्रिधा शिवाभ्यासश्चिन्ता ध्यानं शिवस्य तु । शिवागमोक्तं यज्ज्ञानं तदत्र ज्ञानमुच्यते ॥
Verse 39
श्रीकंठेन शिवेनोक्तं शिवायै च शिवागमः । शिवाश्रितानां कारुण्याच्छ्रेयसामेकसाधनम्
श्रीकण्ठेन शिवेनोक्तं शिवायै च शिवागमः । शिवाश्रितानां कारुण्याच्छ्रेयसामेकसाधनम् ॥
Verse 40
तस्माद्विवर्धयेद्भक्तिं शिवे परमकारणे । त्यजेच्च विषयासंगं श्रेयो ऽर्थी मतिमान्नरः
तस्मात् परमश्रेयःकामो मतिमान् नरः शिवे परमकारणे भक्तिं नित्यं विवर्धयेत्, विषयासङ्गं च परित्यजेत्।
Frequently Asked Questions
The sampled opening indicates a primarily philosophical exposition rather than a single narrative event: Upamanyu teaches Śiva-Śakti doctrine, explaining cosmic manifestation as Śakti’s activity and līlā.
Śakti functions as both āvaraṇa (veiling) through māyā that produces moha (delusion) and anugraha (revealing grace) that enables mokṣa—bondage and release occur within the same divine power.
Icchā, jñāna, and kriyā śaktis; māyā and its pervasion of sat/asat; and the emergence of cosmic categories (puruṣa, prakṛti, mahat-ādi) as Śakti’s effects, with Śiva named as Śaktimān.