न्यासत्रैविध्य-भूतशुद्धि-प्रक्रिया (Threefold Nyāsa and the Procedure of Elemental Purification)
अध्यायः २२ उपमन्युना न्यासस्य त्रैविध्यं निरूप्यते—स्थितिः, उत्पत्तिः, संहृतिः इति विश्वप्रक्रियानुगुणं शास्त्रीयं विधानम्। प्रथमं आश्रमानुसारं (गृहस्थ-ब्रह्मचारि-यति-वानप्रस्थ) न्यासभेदाः कथ्यन्ते, ततः स्थितिन्यासस्य उत्पत्तिन्यासस्य च दिगनुक्रमः, संहृतौ तु प्रतिलोमक्रमः निर्दिश्यते। अनन्तरं वर्ण-बिन्दु-न्यासः, अङ्गुलि-करतलेषु शिवप्रतिष्ठा, दशदिक्षु अस्त्रन्यासः, पञ्चकलानां पञ्चभूतात्मिकानां ध्यानं च वर्ण्यते। हृदय-कण्ठ-तालु-भ्रू-मध्य-ब्रह्मरन्ध्रेषु ताः संस्थाप्य बीजैः ग्रन्थनं कृत्वा पञ्चाक्षरी-जपेन शुद्धिः साध्यते। ततः प्राणनिग्रहः, अस्त्रमुद्रया भूतग्रन्थिच्छेदः, सुषुम्णया आत्मनः ब्रह्मरन्ध्रनिर्गमनं शिवतेजसि लयश्च। वायुनाशोषणं, कालाग्निना दाहः, कलानां संहृतिः, अमृतप्लावनं च कृत्वा विद्यामयदेहः पुनर्निर्मीयते। अन्ते करन्यास-देहन्यास-अङ्गन्यास-वर्णन्यास-सन्धिषु न्यासः, षडङ्गन्यासः, दिग्बन्धः च, संक्षिप्तविधिः अपि प्रदर्श्यते। देहात्मशोधनं कृत्वा शिवभावप्राप्तिः, परमेेश्वरपूजायाः योग्यत्वं च फलम्।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । न्यासस्तु त्रिविधः प्रोक्तः स्थित्युत्पत्तिलयक्रमात् । स्थितिर्न्यासो गृहस्थानामुत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणाम् । यतीनां संहृतिन्यासो वनस्थानां तथैव च । स एव भर्तृहीनायाः कुटुंबिन्याः स्थितिर्भवेत्
उपमन्युरुवाच। न्यासस्तु त्रिविधः प्रोक्तः स्थित्युत्पत्तिलयक्रमात्। स्थितिर्न्यासो गृहस्थानामुत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणाम्। यतीनां संहृतिन्यासो वनस्थानां तथैव च। स एव भर्तृहीनायाः कुटुंबिन्याः स्थितिर्भवेत्॥
Verse 3
कन्यायाः पुनरुत्पत्तिं वक्ष्ये न्यासस्य लक्षणम् । अंगुष्ठादिकनिष्ठांतं स्थितिन्यास उदाहृतः । दक्षिणांगुष्ठमारभ्य वामांगुष्ठान्तमेव च । उत्पत्तिन्यास आख्यातो विपरीतस्तु संहृतिः
अथ कन्यायाः पुनरुत्पत्त्यर्थं न्यासलक्षणं वक्ष्ये। अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं स्थितिन्यासः; दक्षिणाङ्गुष्ठादारभ्य वामाङ्गुष्ठान्तं उत्पत्तिन्यासः; विपरीतक्रमः संहृतिन्यासः।
Verse 5
सबिंदुकान्नकारादीन्वर्णान्न्यस्येदनुक्रमात् । अंगुलीषु शिवं न्यस्येत्तलयोरप्यनामयोः । अस्त्रन्यासं ततः कृत्वा दशदिक्ष्वस्त्रमंत्रतः । निवृत्त्यादिकलाः पञ्च पञ्चभूतस्वरूपिणीः
सबिन्दुकान् नकारादीन् वर्णान् अनुक्रमात् न्यसेत्। अङ्गुलीषु शिवं न्यस्येत् तलयोः अपि अनामयोः। ततः अस्त्रन्यासं कृत्वा दशदिक्षु अस्त्रमन्त्रतः प्रसारयेत्। निवृत्त्यादिकला: पञ्च पञ्चभूतस्वरूपिण्यः।
Verse 7
पञ्चभूताधिपैस्सार्धं ततच्चिह्नसमन्विताः । हृत्कण्टतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमाश्रयाः । तद्तद्बीजेन संग्रंथीस्तद्तद्बीजेषु भावयेत् । तासां विशोधनार्थाय विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्
पञ्चभूताधिपैस्सार्धं ततच्चिह्नसमन्विताः । हृत्कण्टतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमाश्रयाः । तद्तद्बीजेन संग्रंथीस्तद्तद्बीजेषु भावयेत् । तासां विशोधनार्थाय विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्
Verse 9
निरुद्ध्वा प्राणवायुं च गुणसंख्यानुसारतः । भूतग्रंथिं ततश्छिद्यादस्त्रेणैवास्त्रमुद्रया । नाड्या सुषुम्नयात्मानं प्रेरितं प्राणवायुना । निर्गतं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेच्छिवतेजसा
निरुद्ध्वा प्राणवायुं च गुणसंख्यानुसारतः । भूतग्रंथिं ततश्छिद्यादस्त्रेणैवास्त्रमुद्रया । नाड्या सुषुम्नयात्मानं प्रेरितं प्राणवायुना । निर्गतं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेच्छिवतेजसा
Verse 11
विशोष्य वायुना पश्चाद्देहं कालाग्निना दहेत् । ततश्चोपरिभावेन कलास्संहृत्य वायुना । देहं संहृत्य वै दग्धं कलास्स्पृष्ट्वा सहाब्धिना । प्लावयित्वामृतैर्देहं यथास्थानं निवेशयेत्
विशोष्य वायुना पश्चाद्देहं कालाग्निना दहेत् । ततश्चोपरिभावेन कलास्संहृत्य वायुना । देहं संहृत्य वै दग्धं कलास्स्पृष्ट्वा सहाब्धिना । प्लावयित्वामृतैर्देहं यथास्थानं निवेशयेत्
Verse 13
अथ संहृत्य वै दग्धः कलासर्गं विनैव तु । अमृतप्लावनं कुर्याद्भस्मीभूतस्य वै ततः । ततो विद्यामये तस्मिन्देहे दीपशिखाकृतिम् । शिवान्निर्गतमात्मानं ब्रह्मरंध्रेण योजयेत्
अथ संहृत्य वै दग्धः कलासर्गं विनैव तु । अमृतप्लावनं कुर्याद् भस्मीभूतस्य वै ततः । ततो विद्यामये तस्मिन् देहे दीपशिखाकृतिम् । शिवान्निर्गतमात्मानं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेत् ॥
Verse 15
देहस्यान्तः प्रविष्टं तं ध्यात्वा हृदयपंकजे । पुनश्चामृतवर्षेण सिंचेद्विद्यामयं वपुः । ततः कुर्यात्करन्यासं करशोधनपूर्वकम् । देहन्यासं ततः पश्चान्महत्या मुद्रया चरेत्
देहान्तः प्रविष्टं तं हृदयपङ्कजे ध्यायन्, पुनरमृतवर्षेण मन्त्ररूपं वपुः सिञ्चेत्। ततः करशोधनपूर्वकं करन्यासं कुर्यात्, अनन्तरं देहन्यासं कृत्वा महत्या मुद्रया चरेत्।
Verse 17
अंगन्यासं ततः कृत्वा शिवोक्तेन तु वर्त्मना । वर्णन्यासं ततः कुर्याद्धस्तपादादिसंधिषु । षडंगानि ततो न्यस्य जातिषट्कयुतानि च । दिग्बंधमाचरेत्पश्चादाग्नेयादि यथाक्रमम्
ततः शिवोक्तेन वर्त्मना अङ्गन्यासं कृत्वा, हस्तपादादिसन्धिषु वर्णन्यासं कुर्यात्। अनन्तरं षडङ्गानि जातिषट्कयुतानि न्यस्य, आग्नेयादिक्रमात् दिग्बन्धमाचरेत्।
Verse 19
यद्वा मूर्धादिपञ्चांगं न्यासमेव समाचरेत् । तथा षडंगन्यासं च भूतशुद्ध्यादिकं विना । एवं समासरूपेण कृत्वा देहात्मशोधनम् । शिवभावमुपागम्य पूजयेत्परमेश्वरम्
यद्वा मूर्धादिपञ्चाङ्गन्यासमेव समाचरेत्, तथा भूतशुद्ध्यादिकं विना षडङ्गन्यासं च। एवं समासरूपेण देहात्मशोधनं कृत्वा, शिवभावमुपागम्य परमेश्वरं पूजयेत्।
Verse 21
अथ यस्यास्त्यवसरो नास्ति वा मतिविभ्रमः । स विस्तीर्णेन कल्पेन न्यासकर्म समाचरेत् । तत्राद्यो मातृकान्यासो ब्रह्मन्यासस्ततः परः । तृतीयः प्रणवन्यासो हंसन्यासस्तदुत्तरः
अथ यस्य अवसरो नास्ति वा मतिविभ्रमः, स विस्तीर्णेन कल्पेन न्यासकर्म समाचरेत्। तत्राद्यो मातृकान्यासः, ततः परो ब्रह्मन्यासः। तृतीयः प्रणवन्यासः, तदुत्तरं हंसन्यासः।
Verse 22
अध्याय
अध्यायः—शिवोपदेशस्य शास्त्रीयविभागः, यत्र क्रमशः अध्ययनं मननं च विधीयते।
Verse 23
पञ्चमः कथ्यते सद्भिर्न्यासः पञ्चाक्षरात्मकः । एतेष्वेकमनेकं वा कुर्यात्पूजादि कर्मसु । अकारं मूर्ध्नि विन्यस्य आकारं च ललाटके । इं ईं च नेत्रयोस्तद्वतुं ऊं श्रवणयोस्तथा
पञ्चमः सद्भिः प्रशस्तः पञ्चाक्षरात्मकः न्यासः कथ्यते। पूजादिकर्मसु एतेष्वेकं वा अनेकं वा कुर्यात्। अकारं मूर्ध्नि विन्यस्य आकारं ललाटके; इं ईं च नेत्रयोः, तथा उं ऊं श्रवणयोः विन्यसेत्।
Verse 25
ऋं ःं कपोलयोश्चैव ऌअं ॡं नासापुटद्वये । एमेमोष्ठद्वयोरोमौं दंतपंक्तिद्वयोः क्रमात् । अं जिह्वायामथो तालुन्यः प्रयोज्यो यथाक्रमम् । कवर्गं दक्षिणे हस्ते न्यसेत्पञ्चसु संधिषु
ऋं ःं कपोलयोश्चैव ऌअं ॡं नासापुटद्वये। एमेमोष्ठद्वयोरोमौं दन्तपङ्क्तिद्वयोः क्रमात्। अं जिह्वायामथो तालुनि यः प्रयोज्यः यथाक्रमम्। कवर्गं दक्षिणे हस्ते न्यसेत् पञ्चसु सन्धिषु।
Verse 27
चवर्गं च तथा वामहस्तसंधिषु विन्यसेत् । टवर्गं च तवर्गं च पादयोरुभयोरपि । पफौ तु पार्श्वयोः पृष्ठे नाभौ चापि बभौ ततः । न्यसेन्मकारं हृदये त्वगादिषु यथाक्रमम्
चवर्गं तथा वामहस्तसन्धिषु विन्यसेत्। टवर्गं तवर्गं च पादयोरुभयोरपि। पफौ तु पार्श्वयोः पृष्ठे नाभौ चापि बभौ ततः। न्यसेन्मकारं हृदये त्वगादिषु यथाक्रमम्।
Verse 29
यकरादिसकारांतान्न्यसेत्सप्तसु धातुषु । हंकारं हृदयस्यांतः क्षकारं भ्रूयुगांतरे । एवं वर्णान्प्रविन्यस्य पञ्चाशद्रुद्रवर्त्मना । अंगवक्त्रकलाभेदात्पञ्च ब्रह्माणि विन्यसेत्
यकरादिसकारान्तान् न्यसेत् सप्तसु धातुषु। हंकारं हृदयस्यान्तः क्षकारं भ्रूयुगान्तरे। एवं वर्णान् प्रविन्यस्य पञ्चाशद्रुद्रवर्त्मना। अङ्गवक्त्रकलाभेदात् पञ्च ब्रह्माणि विन्यसेत्।
Verse 31
करन्यासाद्यमपि तैः कृत्वा वाथ न वा क्रमात् । शिरोवदनहृद्गुह्यपादेष्वेतानि कल्पयेत् । ततश्चोर्ध्वादिवक्त्राणि पश्चिमांतानि कल्पयेत् । ईशानस्य कलाः पञ्च पञ्चस्वेतेषु च क्रमात्
करन्यासाद्यमपि तैः कृत्वा वाथ न वा क्रमात्। शिरोवदनहृद्गुह्यपादेष्वेतानि कल्पयेत्॥ ततश्चोर्ध्वादिवक्त्राणि पश्चिमान्तानि कल्पयेत्। ईशानस्य कलाः पञ्च पञ्चस्वेतेषु च क्रमात्॥
Verse 33
ततश्चतुर्षु वक्त्रेषु पुरुषस्य कला अपि । चतस्रः प्रणिधातव्याः पूर्वादिक्रमयोगतः । हृत्कंठांसेषु नाभौ च कुक्षौ पृष्ठे च वक्षसि । अघोरस्य कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः
ततश्चतुर्षु वक्त्रेषु पुरुषस्य कला अपि। चतस्रः प्रणिधातव्याः पूर्वादिक्रमयोगतः॥ हृत्कण्ठांसेषु नाभौ च कुक्षौ पृष्ठे च वक्षसि। अघोरस्य कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः॥
Verse 35
पश्चात्त्रयोःदशकलाः पायुमेढ्रोरुजानुषु । जंघास्फिक्कटिपार्श्वेषु वामदेवस्य भावयेत् । घ्राणे शिरसि बाह्वोश्च कल्पयेत्कल्पवित्तमः । अष्टत्रिंशत्कलान्यासमेवं कृत्वानुपूर्वशः
पश्चात् विधिवित् साधकः त्रयोदशकलाः क्रमशः पायौ मेढ्रे ऊरुषु जानुषु च न्यसेत्। जङ्घासु स्फिक्कटौ कट्यां पार्श्वेषु च वामदेवभावं भावयेत्। घ्राणे शिरसि बाह्वोश्च कल्पयेत्। एवं अष्टत्रिंशत्कलान्यासं क्रमात् कृत्वा पदे पदे प्रवर्तते।
Verse 37
पश्चात्प्रणवविद्धीमान्प्रणवन्यासमाचरेत् । बाहुद्वये कूर्परयोस्तथा च मणिबन्धयोः । पार्श्वोदरोरुजंघेषु पादयोः पृष्ठतस्तथा । इत्थं प्रणवविन्यासं कृत्वा न्यासविचक्षणः
पश्चात् प्रणवविद्धीमान् साधकः प्रणवन्यासम् आचरेत्। बाहुद्वये कूर्परयोः मणिबन्धयोश्च तथा। पार्श्वोदरोरुजङ्घेषु पादयोः पृष्ठतस्तथा। एवं प्रणवविन्यासं कृत्वा न्यासविचक्षणः प्रवर्तते।
Verse 39
हंसन्यासं प्रकुर्वीत शिवशास्त्रे यथोदितम् । बीजं विभज्य हंसस्य नेत्रयोर्घ्राणयोरपि । विभज्य बाहुनेत्रास्यललाटे घ्राणयोरपि । कक्षयोः स्कन्धयोश्चैव पार्श्वयोस्तनयोस्तथा
शिवशास्त्रे यथोदितं हंसन्यासं प्रकुर्वीत। हंसस्य बीजं विभज्य नेत्रयोः घ्राणयोश्च न्यसेत्। तथा बाहुषु नेत्रास्यललाटे घ्राणयोश्च विन्यसेत्। कक्षयोः स्कन्धयोश्चैव पार्श्वयोस्तनयोस्तथा।
Verse 41
कठ्योः पाण्योर्गुल्फयोश्च यद्वा पञ्चांगवर्त्मना । हंसन्यासमिमं कृत्वा न्यसेत्पञ्चाक्षरीं ततः । यथा पूर्वोक्तमार्गेण शिवत्वं येन जायते । नाशिवः शिवमभ्यस्येन्नाशिवः शिवमर्चयेत्
कठ्योः पाण्योर्गुल्फयोश्च यद्वा पञ्चाङ्गवर्त्मना हंसन्यासमिमं कृत्वा ततः पञ्चाक्षरीं न्यसेत्। यथा पूर्वोक्तमार्गेण येन शिवत्वं जायते—नाशिवः शिवमभ्यसेत्, नाशिवः शिवमर्चयेत्।
Verse 43
नाशिवस्तु शिवं ध्यायेन्नाशिवम्प्राप्नुयाच्छिवम् । तस्माच्छैवीं तनुं कृत्वा त्यक्त्वा च पशुभावनाम् । शिवो ऽहमिति संचिन्त्य शैवं कर्म समाचरेत् । कर्मयज्ञस्तपोयज्ञो जपयज्ञस्तदुत्तरः
यो न शिवभावनः स शिवं न ध्यायेत्, न चाशिवभावः शिवं प्राप्नुयात्। तस्मात् शैवीं तनुं कृत्वा पशुभावनां त्यक्त्वा ‘शिवोऽहम्’ इति संचिन्त्य शैवं कर्म समाचरेत्। कर्मयज्ञः तपोयज्ञो जपयज्ञश्च तदुत्तरः।
Verse 44
ध्यानयज्ञो ज्ञानयज्ञः पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः । कर्मयज्ञरताः केचित्तपोयज्ञरताः परे । जपयज्ञरताश्चान्ये ध्यानयज्ञरतास्तथा
ध्यानयज्ञो ज्ञानयज्ञश्च—एवं पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः। केचित् कर्मयज्ञरताः, परे तपोयज्ञरताः; अन्ये जपयज्ञरताः, तथा ध्यानयज्ञरताश्च।
Verse 46
ज्ञानयज्ञरताश्चान्ये विशिष्टाश्चोत्तरोत्तरम् । क्रमयज्ञो द्विधा प्रोक्तः कामाकामविभेदतः । कामान्कामी ततो भुक्त्वा कामासक्तः पुनर्भवेत् । अकामे रुद्रभवने भोगान्भुक्त्वा ततश्च्युतः
ज्ञानयज्ञरताश्चान्ये विशिष्टाः स्युरुत्तरोत्तरम्। क्रमयज्ञो द्विधा प्रोक्तः कामाकामविभेदतः। कामान् कामी ततो भुक्त्वा कामासक्तः पुनर्भवेत्; अकामे तु रुद्रभवने भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतो न भवेत्।
Verse 48
तपोयज्ञरतो भूत्वा जायते नात्र संशयः । तपस्वी च पुनस्तस्मिन्भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः । जपध्यानरतो भूत्वा जायते भुवि मानवः । जपध्यानरतो मर्त्यस्तद्वैशिष्ट्यवशादिह
तपोयज्ञरतो भूत्वा जायते तपस्वी नात्र संशयः। तपस्वी च पुनस्तस्मिन् भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः। जपध्यानरतो भूत्वा जायते भुवि मानवः; जपध्यानरतो मर्त्यः तद्वैशिष्ट्यवशादिह विशिष्यते।
Verse 50
ज्ञानं लब्ध्वाचिरादेव शिवसायुज्यमाप्नुयात् । तस्मान्मुक्तो शिवाज्ञप्तः कर्मयज्ञो ऽपि देहिनाम् । अकामः कामसंयुक्तो बन्धायैव भविष्यति । तस्मात्पञ्चसु यज्ञेषु ध्यानज्ञानपरो भवेत्
ज्ञानं लब्ध्वाचिरादेव शिवसायुज्यमाप्नुयात्। तस्मान्मुक्तस्य देहिनां शिवाज्ञप्तोऽपि कर्मयज्ञो न बन्धकः। अकामोऽपि यः कामसंयुक्तो भवति स बन्धायैव भवेत्। तस्मात्पञ्चसु यज्ञेषु ध्यानज्ञानपरो भवेत्।
Verse 52
ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः । हिंसादिदोषनिर्मुक्तो विशुद्धश्चित्तसाधनः । ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः । बहिः कर्मकरा यद्वन्नातीव फलभागिनः
ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः। हिंसादिदोषनिर्मुक्तो विशुद्धश्चित्तसाधनः। ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः। बहिः कर्मकरा यद्वन्नातीव फलभागिनः।
Verse 54
दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः । ध्यानिनां हि वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम् । यथेह कर्मणां स्थूलं मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् । ध्यानयज्ञरतास्तस्माद्देवान्पाषाणमृण्मयान्
दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः। ध्यानिनां हि वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम्। यथेह कर्मणां स्थूलं मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम्। ध्यानयज्ञरतास्तस्माद्देवान्पाषाणमृण्मयान्।
Verse 56
नात्यंतं प्रतिपद्यंते शिवयाथात्म्यवेदनात् । आत्मस्थं यः शिवं त्यक्त्वा बहिरभ्यर्चयेन्नरः । हस्तस्थं फलमुत्सृज्य लिहेत्कूर्परमात्मनः । ज्ञानाद्ध्यानं भवेद्ध्यानाज्ज्ञानं भूयः प्रवर्तते
नात्यन्तं प्रतिपद्यन्ते शिवयाथात्म्यवेदनात्। आत्मस्थं यः शिवं त्यक्त्वा बहिरभ्यर्चयेन्नरः। हस्तस्थं फलमुत्सृज्य लिहेत्कूर्परमात्मनः। ज्ञानाद्ध्यानं भवेद्ध्यानाज्ज्ञानं भूयः प्रवर्तते।
Verse 58
तदुभाभ्यां भवेन्मुक्तिस्तस्माद्ध्यानरतो भवेत् । द्वादशान्ते तथा मूर्ध्नि ललाटे भ्रूयुगान्तरे । नासाग्रे वा तथास्ये वा कन्धरे हृदये तथा । नाभौ वा शाश्वतस्थाने श्रद्धाविद्धेन चेतसा
तदुभाभ्यां भवेन्मुक्तिस्तस्माद्ध्यानरतो भवेत्। द्वादशान्ते तथा मूर्ध्नि ललाटे भ्रूयुगान्तरे। नासाग्रे वा तथास्ये वा कन्धरे हृदये तथा। नाभौ वा शाश्वतस्थाने श्रद्धाविद्धेन चेतसा।
Verse 60
बहिर्यागोपचारेण देवं देवीं च पूजयेत् । अथवा पूजयेन्नित्यं लिंगे वा कृतकेपि वा । वह्नौ वा स्थण्डिले वाथ भक्त्या वित्तानुसारतः । अथवांतर्बहिश्चैव पूजयेत्परमेश्वरम् । अंतर्यागरतः पूजां बहिः कुर्वीत वा न वा
बहिर्यागोपचारेण देवं देवीं च पूजयेत् । अथवा नित्यं पूजयेल्लिङ्गे वा कृतकेऽपि वा ॥ वह्नौ वा स्थण्डिले वाथ भक्त्या वित्तानुसारतः । अथवाऽन्तर्बहिश्चैव पूजयेत्परमेश्वरम् ॥ अन्तर्यागरतः पूजां बहिः कुर्वीत वा न वा ॥
Frequently Asked Questions
This chapter is primarily procedural rather than narrative; it does not center on a discrete mythic event but on the ritual-yogic method of nyāsa and purification leading to Śiva worship.
Saṃhṛti-nyāsa encodes reabsorption: the practitioner ritually ‘withdraws’ manifestation back into its source, mirroring cosmic laya and enabling dehātma-śodhana and reintegration into Śiva-tejas.
The five kalās/elemental powers are contemplated in heart, throat, palate, brow-center, and brahmarandhra, linked with their bījas; prāṇa is directed through suṣumnā to brahmarandhra for union with Śiva.