श्रद्धामाहात्म्यं तथा देवीप्रश्नः (The Greatness of Śraddhā and Devī’s Question to Śiva)
अध्यायेऽस्मिन् कृष्णः उपमन्युं शिवज्ञानपरमविद्वांसं स्तौति, शिवज्ञानामृतास्वादेन तृप्तिरहितत्वं च निवेदयति। ततः उपमन्युः मन्दरपर्वते महादेवदेव्योः ध्यानमयसमागमं, देवीनां गणानां च सन्निधिं वर्णयति। अवसरं दृष्ट्वा देवी पृच्छति—आत्मतत्त्वे अप्रतिष्ठितैः अल्पबुद्धिभिः मनुष्यैः केन उपायेन महादेवः प्रसाद्यते? ईश्वरः वदति—कर्म, तपः, जपः, आसनादि, शुष्कज्ञानं वा, श्रद्धां विना निष्फलम्; श्रद्धैव प्रधानसाधनम्। सा स्वधर्मपालनेन, विशेषतः वर्णाश्रमनियमैः, संवर्ध्यते रक्ष्यते च। एवं श्रद्धा-आचारसंयमयोः समन्वयेन शिवकृपा सुलभा, शिवो द्रष्टव्यः स्प्रष्टव्यः पूज्यः संभाष्यश्च भवतीति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
कृष्ण उवाच । भगवन्सर्वयोगींद्र गणेश्वर मुनीश्वर । षडाननसमप्रख्य सर्वज्ञाननिधे गुरो । प्रायस्त्वमवतीर्योर्व्यां पाशविच्छित्तये नृणाम् । महर्षिवपुरास्थाय स्थितो ऽसि परमेश्वर
कृष्ण उवाच । भगवन्सर्वयोगींद्र गणेश्वर मुनीश्वर । षडाननसमप्रख्य सर्वज्ञाननिधे गुरो । प्रायस्त्वमवतीर्योर्व्यां पाशविच्छित्तये नृणाम् । महर्षिवपुरास्थाय स्थितो ऽसि परमेश्वर ॥
Verse 3
अन्यथा हि जगत्यस्मिन् देवो वा दानवो ऽपि वा । त्वत्तोन्यः परमं भावं को जानीयाच्छिवात्मकम् । तस्मात्तव मुखोद्गीर्णं साक्षादिव पिनाकिनः । शिवज्ञानामृतं पीत्वा न मे तृप्तमभून्मनः
अन्यथा हि जगत्यस्मिन् देवो वा दानवो ऽपि वा । त्वत्तोन्यः परमं भावं को जानीयाच्छिवात्मकम् । तस्मात्तव मुखोद्गीर्णं साक्षादिव पिनाकिनः । शिवज्ञानामृतं पीत्वा न मे तृप्तमभून्मनः ॥
Verse 5
साक्षात्सर्वजगत्कर्तुर्भर्तुरंकं समाश्रिता । भगवन्किन्नु पप्रच्छ भर्तारं परमेश्वरी । उपमन्युरुवाच । स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण तद्वक्ष्यामि यथातथम् । भवभक्तस्य युक्तस्य तव कल्याणचेतसः
साक्षात्सर्वजगत्कर्तुर्भर्तुरङ्कं समाश्रिता । परमेश्वरी पप्रच्छ भर्तारं—“भगवन् किमिदम्?” ॥ उपमन्युरुवाच—“स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण; यथातथं वक्ष्यामि । भवभक्तस्य युक्तस्य तव कल्याणचेतसः” ॥
Verse 7
महीधरवरे दिव्ये मंदरे चारुकंदरे । देव्या सह महादेवो दिव्यो ध्यानगतो ऽभवत् । तदा देव्याः प्रियसखी सुस्मितास्या शुभावती । फुल्लान्यतिमनोज्ञानि पुष्पाणि समुदाहरत्
महीधरवरे दिव्ये मन्दरे चारुकन्दरे । देव्या सह महादेवो दिव्यो ध्यानगतोऽभवत् ॥ तदा देव्याः प्रियसखी सुस्मितास्या शुभावती । फुल्लान्यतिमनोज्ञानि पुष्पाणि समुदाहरत् ॥
Verse 9
ततः स्वमंकमारोप्य देवीं देववरोरहः । अलंकृत्य च तैः पुष्पैरास्ते हृष्टतरः स्वयम् । अथांतःपुरचारिण्यो देव्यो दिव्यविभूषणाः । अंतरंगा गणेन्द्राश्च सर्वलोकमहेश्वरीम्
ततः स्वमङ्कमारोप्य देवीं देववरोरहः । अलङ्कृत्य च तैः पुष्पैरास्ते हृष्टतरः स्वयम् ॥ अथान्तःपुरचारिण्यो देव्यो दिव्यविभूषणाः । अन्तरङ्गा गणेन्द्राश्च समाययुः सर्वलोकमहेश्वरीम् ॥
Verse 11
भर्तारं परिपूर्णं च सर्वलोकमहेश्वरम् । चामरासक्तहस्ताश्च देवीं देवं सिषेविरे । ततः प्रियाः कथा वृत्ता विनोदाय महेशयोः । त्राणाय च नृणां लोके ये शिवं शरणं गताः
भर्तारं परिपूर्णं च सर्वलोकमहेश्वरम् । चामरासक्तहस्ताश्च देवीं देवं सिषेविरे ॥ ततः प्रियाः कथा वृत्ता विनोदाय महेशयोः । त्राणाय च नृणां लोके ये शिवं शरणं गताः ॥
Verse 13
तदावसरमालोक्य सर्वलोकमहेश्वरी । भर्तारं परिपप्रच्छ सर्वलोकमहेश्वरम् । देव्युवाच । केन वश्यो महादेवो मर्त्यानां मंदचेतसाम् । आत्मतत्त्वाद्यशक्तानामात्मनामकृतात्मनाम्
तदावसरमालोक्य सर्वलोकमहेश्वरी । भर्तारं परिपप्रच्छ सर्वलोकमहेश्वरम् । देव्युवाच— केन वश्यो महादेवो मर्त्यानां मन्दचेतसाम्, आत्मतत्त्वाद्यशक्तानामकृतात्मनाम्?
Verse 15
ईश्वर उवाच । न कर्मणा न तपसा न जपैर्नासनादिभिः । न ज्ञानेन न चान्येन वश्यो ऽहं श्रद्धया विना । श्रद्धा मय्यस्ति चेत्पुंसां येन केनापि हेतुना । वश्यः स्पृश्यश्च दृश्यश्च पूज्यस्संभाष्य एव च
ईश्वर उवाच—न कर्मणा न तपसा न जपैर्नासनादिभिः, न ज्ञानेन न चान्येन श्रद्धया विना वश्योऽहं। श्रद्धा मय्यस्ति चेत्पुंसां येन केनापि हेतुना, वश्यः स्पृश्यश्च दृश्यश्च पूज्यः संभाष्य एव च।
Verse 17
साध्या तस्मान्मयि शद्धा मां वशीकर्तुमिच्छता । श्रद्धा हेतुस्स्वधर्मस्य रक्षणं वर्णिनामिह । स्ववर्णाश्रमधर्मेण वर्तते यस्तु मानवः । तस्यैव भवति श्रद्धा मयि नान्यस्य कस्यचित्
तस्मान्मयि श्रद्धा साध्या मां वशीकर्तुमिच्छता। श्रद्धा हेतुः स्वधर्मस्य रक्षणं वर्णिनामिह। स्ववर्णाश्रमधर्मेण वर्तते यस्तु मानवः, तस्यैव भवति श्रद्धा मयि नान्यस्य कस्यचित्।
Verse 19
आम्नायसिद्धमखिलं धर्ममाश्रमिणामिह । ब्रह्मणा कथितं पूर्वं ममैवाज्ञापुरस्सरम् । स तु पैतामहो धर्मो बहुवित्तक्रियान्वितः । नात्यन्त फलभूयिष्ठः क्लेशाया ससमन्वितः
आश्रमिणामिह वेदाम्नायसिद्धोऽखिलो धर्मः पूर्वं ब्रह्मणा ममैवाज्ञापुरस्सरं कथितः। स पैतामहो धर्मो बहुवित्तक्रियायुक्तो नात्यन्तफलदः, क्लेशदुःखसमन्वितश्च।
Verse 20
तेन धर्मेण महतां श्रद्धां प्राप्य सुदुर्ल्लभाम् । वर्णिनो ये प्रपद्यंते मामनन्यसमाश्रयाः । तेषां सुखेन मार्गेण धर्मकामार्थमुक्तयः
तेन महता धर्मेण सुदुर्लभां महतां श्रद्धां प्राप्य ये वर्णिनो मामनन्यसमाश्रयाः प्रपद्यन्ते, तेषां सुखेन मार्गेण धर्मकामार्थमुक्तयः सिध्यन्ति।
Verse 22
वर्णाश्रमसमाचारो मया भूयः प्रकल्पितः । तस्मिन्भक्तिमतामेव मदीयानां तु वर्णिनाम् । अधिकारो न चान्येषामित्याज्ञा नैष्ठिकी मम
वर्णाश्रमसमाचारो मया भूयो भूयः प्रकल्पितः। तस्मिन् मदीयानां भक्तिमतां वर्णिनामेवाधिकारो नान्येषाम्—इति मम नैष्ठिकी आज्ञा।
Verse 24
तदाज्ञप्तेन मार्गेण वर्णिनो मदुपाश्रयाः । मलमायादिपाशेभ्यो विमुक्ता मत्प्रसादतः । परं मदीयमासाद्य पुनरावृत्तिदुर्लभम् । परमं मम साधर्म्यं प्राप्य निर्वृतिमाययुः
मदाज्ञप्तेन मार्गेण वर्णिनो मदुपाश्रयाः। मत्प्रसादान्मलमायादिपाशेभ्यो विमुक्तकाः॥ परं मदीयमासाद्य पुनरावृत्तिदुर्लभम्। परमं मम साधर्म्यं प्राप्य निर्वृतिमाययुः॥
Verse 25
तस्माल्लब्ध्वाप्यलब्ध्वा वा वर्णधर्मं मयेरितम् । आश्रित्य मम भक्तश्चेत्स्वात्मनात्मानमुद्धरेत् । अलब्धलाभ एवैष कोटिकोटिगुणाधिकः । तस्मान्मे मुखतो लब्धं वर्णधर्मं समाचरेत्
तस्माल्लब्ध्वाप्यलब्ध्वा वा वर्णधर्मं मयेरितम्। आश्रित्य मम भक्तश्चेत्स्वात्मनात्मानमुद्धरेत्॥ अलब्धलाभ एवैष कोटिकोटिगुणाधिकः। तस्मान्मे मुखतो लब्धं वर्णधर्मं समाचरेत्॥
Verse 27
ममावतारा हि शुभे योगाचार्यच्छलेन तु । सर्वांतरेषु सन्त्यार्ये संततिश्च सहस्रशः । अयुक्तानामबुद्धीनामभक्तानां सुरेश्वरि । दुर्लभं संततिज्ञानं ततो यत्नात्समाश्रयेत्
शुभे देवि, योगाचार्यच्छलेन ममावताराः प्रवर्तन्ते; सर्वेष्वन्तरेषु आर्ये सहस्रशः संततयः सन्ति। अयुक्तानामबुद्धीनामभक्तानां च सुरेश्वरि, सत्यसंततिज्ञानं दुर्लभं; तस्मात् यत्नेन तामेव समाश्रयेत्।
Verse 29
सा हानिस्तन्महच्छिद्रं स मोहस्सांधमूकता । यदन्यत्र श्रमं कुर्यान्मोक्षमार्गबहिष्कृतः । ज्ञानं क्रिया च चर्या च योगश्चेति सुरेश्वरि । चतुष्पादः समाख्यातो मम धर्मस्सनातनः
सा हानिः, तन्महच्छिद्रं, स मोहः सान्धमूकता; यदन्यत्र श्रमं कुर्यात् मोक्षमार्गबहिष्कृतः। ज्ञानं क्रिया च चर्या च योगश्चेति सुरेश्वरि, चतुष्पादः समाख्यातो मम धर्मः सनातनः।
Verse 31
पशुपाशपतिज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते । षडध्वशुद्धिर्विधिना गुर्वधीना क्रियोच्यते । वर्णाश्रमप्रयुक्तस्य मयैव विहितस्य च । ममार्चनादिधर्मस्य चर्या चर्येति कथ्यते
पशुपाशपतिज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते। षडध्वशुद्धिर्विधिना गुर्वधीना क्रियोच्यते। वर्णाश्रमप्रयुक्तस्य मयैव विहितस्य च, ममार्चनादिधर्मस्य चर्या चर्येति कथ्यते।
Verse 33
मदुक्तेनैव मार्गेण मय्यवस्थितचेतसः । वृत्त्यंतरनिरोधो यो योग इत्यभिधीयते । अश्वमेधगणाच्छ्रेष्ठं देवि चित्तप्रसाधनम् । मुक्तिदं च तथा ह्येतद्दुष्प्राप्यं विषयैषिणाम्
मदुक्तेनैव मार्गेण मय्यवस्थितचेतसः । वृत्त्यन्तरनिरोधो यो योग इत्यभिधीयते । अश्वमेधगणाच्छ्रेष्ठं देवि चित्तप्रसाधनम् । मुक्तिदं च तथा ह्येतद्दुष्प्राप्यं विषयैषिणाम् ॥
Verse 35
विजितेंद्रियवर्गस्य यमेन नियमेन च । पूर्वपापहरो योगो विरक्तस्यैव कथ्यते । वैराग्याज्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते
विजितेन्द्रियवर्गस्य यमेन नियमेन च । पूर्वपापहरो योगो विरक्तस्यैव कथ्यते । वैराग्याज्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते ॥
Verse 37
योगज्ञः पतितो वापि मुच्यते नात्र संशयः । दया कार्याथ सततमहिंसा ज्ञानसंग्रहः । सत्यमस्तेयमास्तिक्यं श्रद्धा चेंद्रियनिग्रहः
योगज्ञः पतितो वापि मुच्यते नात्र संशयः । दया कार्याथ सततमहिंसा ज्ञानसंग्रहः । सत्यमस्तेयमास्तिक्यं श्रद्धा चेन्द्रियनिग्रहः ॥
Verse 39
अध्यापनं चाध्ययनं यजनं याजनं तथा । ध्यानमीश्वरभावश्च सततं ज्ञानशीलता । य एवं वर्तते विप्रो ज्ञानयोगस्य सिद्धये । अचिरादेव विज्ञानं लब्ध्वा योगं च विंदति । दग्ध्वा देहमिमं ज्ञानी क्षणाज्ज्ञानाग्निना प्रिये
अध्यापनं चाध्ययनं यजनं याजनं तथा । ध्यानमीश्वरभावश्च सततं ज्ञानशीलता । य एवं वर्तते विप्रो ज्ञानयोगस्य सिद्धये । अचिरादेव विज्ञानं लब्ध्वा योगं च विन्दति । दग्ध्वा देहमिमं ज्ञानी क्षणाज्ज्ञानाग्निना प्रिये ॥
Verse 41
प्रसादान्मम योगज्ञः कर्मबंधं प्रहास्यति । पुण्यःपुण्यात्मकं कर्ममुक्तेस्तत्प्रतिबंधकम् । तस्मान्नियोगतो योगी पुण्यापुण्यं विवर्जयेत्
प्रसादान्मम योगज्ञः कर्मबन्धं प्रहास्यति । पुण्यापुण्यात्मकं कर्म मुक्तेस्तत्प्रतिबन्धकम् । तस्मान्नियोगतो योगी पुण्यापुण्यं विवर्जयेत् ॥
Verse 42
फलकामनया कर्मकरणात्प्रतिबध्यते । न कर्ममात्रकरणात्तस्मात्कर्मफलं त्यजेत् । प्रथमं कर्मयज्ञेन बहिः सम्पूज्य मां प्रिये । ज्ञानयोगरतो भूत्वा पश्चाद्योगं समभ्यसेत्
फलकामनया कर्मकरणात् जीवः प्रतिबध्यते, न कर्ममात्रकरणात्। तस्मात् कर्मफलासक्तिं त्यजेत्। प्रथमं कर्मयज्ञेन बहिः मां सम्पूज्य, प्रिये, पश्चात् ज्ञानयोगरतो भूत्वा योगं समभ्यसेत्॥
Verse 44
विदिते मम याथात्म्ये कर्मयज्ञेन देहिनः । न यजंति हि मां युक्ताः समलोष्टाश्मकांचनाः । नित्ययुक्तो मुनिः श्रेष्ठो मद्भक्तश्च समाहितः । ज्ञानयोगरतो योगी मम सायुज्यमाप्नुयात्
विदिते मम याथात्म्ये युक्ता देहिनः समलोष्टाश्मकाञ्चनाः कर्मयज्ञेन मां न यजन्ति। नित्ययुक्तो मुनिश्रेष्ठो मद्भक्तः समाहितः, ज्ञानयोगरतो योगी मम सायुज्यमाप्नुयात्॥
Verse 46
अथाविरक्तचित्ता ये वर्णिनो मदुपाश्रिताः । ज्ञानचर्याक्रियास्वेव ते ऽधिकुर्युस्तदर्हकाः । द्विधा मत्पूजनं ज्ञेयं बाह्यमाभ्यंतरं तथा । वाङ्मनःकायभेदाच्च त्रिधा मद्भजनं विदुः
अथाविरक्तचित्ता ये वर्णिनो मदुपाश्रिताः, ज्ञानचर्याक्रियास्वेव तेऽधिकुर्युः तदर्हकाः। द्विधा मत्पूजनं ज्ञेयं बाह्यमाभ्यंतरं तथा; वाङ्मनःकायभेदाच्च त्रिधा मद्भजनं विदुः॥
Verse 48
तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं वेत्यनुपूर्वशः । पञ्चधा कथ्यते सद्भिस्तदेव भजनं पुनः । अन्यात्मविदितं बाह्यमस्मदभ्यर्चनादिकम् । तदेव तु स्वसंवेद्यमाभ्यंतरमुदाहृतम्
तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं चेति क्रमशः । पञ्चधा सद्भिराख्यातं तदेव भजनं पुनः ॥ यदन्यैः परविदितं बाह्यं तदभ्यर्चनादिकम् । यत्तु स्वानुभवगम्यं तदन्तर्बhजनमुच्यते ॥
Verse 50
मनोमत्प्रवणं चित्तं न मनोमात्रमुच्यते । मन्नामनिरता वाणी वाङ्मता खलु नेतरा । लिंगैर्मच्छासनादिष्टैस्त्रिपुंड्रादिभिरंकितः । ममोपचारनिरतः कायः कायो न चेतरः
मय्येव प्रवणं चित्तं न मनोमात्रमुच्यते । मन्नामनिरता वाणी वाङ्मता खलु नेतरा ॥ मच्छासनादिलिङ्गैश्च त्रिपुण्ड्रादिभिरङ्कितः । ममोपचारनिरतः कायः कायो न चेतरः ॥
Verse 52
मदर्चाकर्म विज्ञेयं बाह्ये यागादिनोच्यते । मदर्थे देहसंशोषस्तपः कृच्छ्रादि नो मतम् । जपः पञ्चाक्षराभ्यासः प्रणवाभ्यास एव च । रुद्राध्यायादिकाभ्यासो न वेदाध्ययनादिकम्
मदर्चाकर्म बाह्यतः यागादिविधिभिः ज्ञेयम्। मदर्थे देहसंशोषस्तपः कृच्छ्रादि न मे मतम्। जपः पञ्चाक्षराभ्यासः प्रणवाभ्यास एव च। रुद्राध्यायादिकाभ्यासो न केवलं वेदाध्ययनादिकम्॥
Verse 54
ध्यानम्मद्रूपचिंताद्यं नात्माद्यर्थसमाधयः । ममागमार्थविज्ञानं ज्ञानं नान्यार्थवेदनम् । बाह्ये वाभ्यंतरे वाथ यत्र स्यान्मनसो रतिः । प्राग्वासनावशाद्देवि तत्त्वनिष्ठां समाचरेत्
ध्यानं मद्रूपचिन्ताद्यं नात्माद्यर्थसमाधयः। ममागमार्थविज्ञानं ज्ञानं नान्यार्थवेदनम्॥ बाह्ये वाभ्यन्तरे वाथ यत्र स्यान्मनसो रतिः। प्राग्वासनावशाद्देवि तत्त्वनिष्ठां समाचरेत्॥
Verse 56
बाह्यादाभ्यंतरं श्रेष्ठं भवेच्छतगुणाधिकम् । असंकरत्वाद्दोषाणां दृष्टानामप्यसम्भवात् । शौचमाभ्यंतरं विद्यान्न बाह्यं शौचमुच्यते । अंतः शौचविमुक्तात्मा शुचिरप्यशुचिर्यतः
बाह्यादाभ्यन्तरं श्रेष्ठं भवेच्छतगुणाधिकम्। असङ्करत्वाद्दोषाणां दृष्टानामप्यसम्भवात्॥ शौचमाभ्यन्तरं विद्यान्न बाह्यं शौचमुच्यते। अन्तःशौचविमुक्तात्मा शुचिरप्यशुचिर्यतः॥
Verse 58
बाह्यमाभ्यंर्तरं चैव भजनं भवपूर्वकम् । न भावरहितं देवि विप्रलंभैककारणम् । कृतकृत्यस्य पूतस्य मम किं क्रियते नरैः । बहिर्वाभ्यंतरं वाथ मया भावो हि गृह्यते
बाह्यमाभ्यन्तरं चैव भजनं भवपूर्वकम्। न भावरहितं देवि विप्रलम्भैककारणम्॥ कृतकृत्यस्य पूतस्य मम किं क्रियते नरैः। बहिर्वाभ्यन्तरं वाथ मया भावो हि गृह्यते॥
Verse 60
भावैकात्मा क्रिया देवि मम धर्मस्सनातनः । मनसा कर्मणा वाचा ह्यनपेक्ष्य फलं क्वचित् । फलोद्देशेन देवेशि लघुर्मम समाश्रयः । फलार्थी तदभावे मां परित्यक्तुं क्षमो यतः
भावैकात्मा क्रिया देवि मम धर्मः सनातनः। मनसा कर्मणा वाचा ह्यनपेक्ष्य फलं क्वचित्॥ फलोद्देशेन देवेशि लघुर्मम समाश्रयः। फलार्थी तदभावे मां परित्यक्तुं क्षमो यतः॥
Verse 62
फलार्थिनो ऽपि यस्यैव मयि चित्तं प्रतिष्ठितम् । भावानुरूपफलदस्तस्याप्यहमनिन्दिते । फलानपेक्षया येषां मनो मत्प्रवणं भवेत् । प्रार्थयेयुः फलं पश्चाद्भक्तास्ते ऽपि मम प्रियाः
फलार्थिनोऽपि यस्य मयि चित्तं दृढं प्रतिष्ठितं, हेऽनिन्दिते, तस्य भावानुरूपं फलं ददाम्यहम्। ये तु फलानपेक्षया मत्प्रवणमनसो भवन्ति, ते भक्ताः पश्चात् किञ्चिद्वरं याचेरन् चेत्, तेऽपि मम प्रियाः।
Verse 64
प्राक्संस्कारवशादेव ये विचिंत्य फलाफले । विवशा मां प्रपद्यंते मम प्रियतमा मताः । मल्लाभान्न परो लाभस्तेषामस्ति यथातथम् । ममापि लाभस्तल्लाभान्नापरः परमेश्वरि
प्राक्संस्कारवशादेव ये लाभालाभौ विचिन्त्य, विवशा इव मां प्रपद्यन्ते, हे परमेश्वरि, ते मम प्रियतमा मताः। तेषां मल्लाभात् परो लाभो नास्ति यथातथम्; ममापि लाभस्तल्लाभाद् नापरः, परमेश्वरि।
Verse 66
मदनुग्रहतस्तेषां भावो मयि समर्पितः । फलं परमनिर्वाणं प्रयच्छति बलादिव । महात्मनामनन्यानां मयि संन्यस्तचेतसाम् । अष्टधा लक्षणं प्राहुर्मम धर्माधिकारिणाम्
मदनुग्रहात् तेषां भावो मयि समर्पितो भवति; स समर्पणं बलादिव परमनिर्वाणफलं प्रयच्छति। महात्मनामनन्यानां मयि संन्यस्तचेतसां, मम धर्माधिकारिणां लक्षणमष्टधा प्राहुर्बुधाः।
Verse 68
मद्भक्तजनवात्सल्यं पूजायां चानुमोदनम् । स्वयमभ्यर्चनं चैव मदर्थे चांगचेष्टितम् । मत्कथाश्रवणे भक्तिः स्वरनेत्रांगविक्रियाः । ममानुस्मरणं नित्यं यश्च मामुपजीवति
मद्भक्तजनवात्सल्यं पूजायामनुमोदनम्। स्वयमभ्यर्चनं चैव मदर्थे चाङ्गचेष्टितम्॥ मत्कथाश्रवणे भक्तिः स्वरनेत्राङ्गविक्रियाः। ममानुस्मरणं नित्यं यश्च मामुपजीवति॥
Verse 70
एवमष्टविधं चिह्नं यस्मिन्म्लेच्छे ऽपि वर्तते । स विप्रेन्द्रो मुनिः श्रीमान्स यतिस्स च पंडितः । न मे प्रियश्चतुर्वेदी मद्भक्तो श्वपचो ऽपि यः । तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा ह्यहम्
एवमष्टविधं चिह्नं यस्मिन्म्लेच्छेऽपि वर्तते, स विप्रेन्द्रो मुनिः श्रीमान् स यतिः स च पण्डितः। न मे प्रियश्चतुर्वेदी मद्भक्तो न भवेद्यदि; मद्भक्तः श्वपचोऽपि मे प्रियः। तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा ह्यहम्।
Verse 72
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति। तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥
Frequently Asked Questions
A Mandara-mountain scene where Mahādeva sits with Devī amid attendants; Devī uses the occasion to question Śiva about the means by which ordinary humans can make him gracious and accessible.
Śiva declares that no practice—karma, tapas, japa, āsana, or even jñāna—works without śraddhā; faith is the decisive inner ‘adhikāra’ that makes divine encounter possible, while disciplined dharma protects and stabilizes that faith.
Śiva is portrayed as Parameśvara and Pinākin (bearer of the bow), yet made ‘approachable’ through śraddhā—described as being seeable, touchable, worshipable, and conversable for the faithful.