पञ्चाक्षर-षडक्षरमन्त्र-माहात्म्यम् | The Greatness of the Pañcākṣara/Ṣaḍakṣara Mantra

Verse 1

श्रीकृष्ण उवाच । महर्षिवर सर्वज्ञ सर्वज्ञानमहोदधे । पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

श्रीकृष्ण उवाच— हे महर्षिवर, सर्वज्ञ, सर्वज्ञानमहोदधे! पञ्चाक्षरमन्त्रस्य माहात्म्यं तत्त्वतः श्रोतुमिच्छामि।

Verse 2

उपमन्युरुवाच । पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि । अशक्यं विस्तराद्वक्तुं तस्मात्संक्षेपतः शृणु

उपमन्युरुवाच— पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि विस्तराद्वक्तुमशक्यम्; तस्मात् संक्षेपतः शृणु।

Verse 3

वेदे शिवागमे चायमुभयत्र षडक्षरेः । सर्वेषां शिवभक्तानामशेषार्थसाधकः

वेदे शिवागमे चायं षडक्षरो मन्त्रः उभयत्र उपदिश्यते। स सर्वेषां शिवभक्तानामशेषार्थसाधकः।

Verse 4

तदल्पाक्षरमर्थाढ्यं वेदसारं विमुक्तिदम् । आज्ञासिद्धमसंदिग्धं वाक्यमेतच्छिवात्मकम्

तदल्पाक्षरमर्थाढ्यं वेदसारं विमुक्तिदम् । आज्ञासिद्धमसंदिग्धं वाक्यमेतच्छिवात्मकम् ॥

Verse 5

नानासिद्धियुतं दिव्यं लोकचित्तानुरंजकम् । सुनिश्चितार्थं गंभीरं वाक्यं तत्पारमेश्वरम्

नानासिद्धियुतं दिव्यं लोकचित्तानुरंजकम् । सुनिश्चितार्थं गंभीरं वाक्यं तत्पारमेश्वरम् ॥

Verse 6

मन्त्रं सुखमुकोच्चार्यमशेषार्थप्रसिद्धये । प्राहोन्नमः शिवायेति सर्वज्ञस्सर्वदेहिनाम्

अशेषार्थप्रसिद्धये सुखमुच्चार्यं मन्त्रं प्राह—“ॐ नमः शिवाय” इति। स सर्वज्ञः सर्वदेहिनामन्तरात्मा प्रभुः।

Verse 7

तद्बीजं सर्वविद्यानां मंत्रमाद्यं षडक्षरम् । अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत्

तदेव सर्वविद्यानां बीजं, षडक्षरं आद्यं मन्त्रं। अतिसूक्ष्मं महार्थं च; वटबीजवत् तदवगन्तव्यम्।

Verse 8

देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः । ओमित्येकाक्षरे मन्त्रे स्थितः सर्वगतः शिवः

देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः। “ॐ” इत्येकाक्षरे मन्त्रे स्थितः सर्वगतः शिवः।

Verse 9

मंत्रे षडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चब्रह्मतनुः शिवः । वाच्यवाचकभावेन स्थितः साक्षात्स्वभावतः

मन्त्रे षडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चब्रह्मतनुः शिवः । वाच्यवाचकभावेन स्थितः साक्षात्स्वभावतः ॥

Verse 10

वाच्यश्शिवोप्रमेयत्वान्मंत्रस्तद्वाचकस्स्मृतः । वाच्यवाचकभावो ऽयमनादिसंस्थितस्तयोः

वाच्यश्शिवोऽप्रमेयत्वान्मन्त्रस्तद्वाचकः स्मृतः । वाच्यवाचकभावोऽयमनादिसंस्थितस्तयोः ॥

Verse 11

यथा ऽनादिप्रवृत्तोयं घोरसंसारसागरः । शिवो ऽपि हि तथानादिसंसारान्मोचकः स्थितः

यथाऽनादिप्रवृत्तोऽयं घोरसंसारसागरः । शिवोऽपि हि तथानादिसंसारान्मोचकः स्थितः ॥

Verse 12

व्याधीनां भेषजं यद्वत्प्रतिपक्षः स्वभावतः । तद्वत्संसारदोषाणां प्रतिपक्षः शिवस्स्मृतः

व्याधीनां भेषजं यद्वत्प्रतिपक्षः स्वभावतः । तद्वत्संसारदोषाणां प्रतिपक्षः शिवः स्मृतः ॥

Verse 13

असत्यस्मिन् जगन्नाथे तमोभूतमिदं भवेत् । अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरषस्य च

असत्ये जगन्नाथे सति जगदिदं तमसि निमज्जेत्। प्रकृतिरचेतना, पुरुषोऽपि स्वतोऽज्ञ एव॥

Verse 14

प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम् । न तत्कर्तृ स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना

प्रधानादणुपर्यन्तं यत्किञ्चिदचेतनम्। न तत्स्वकर्तृ दृश्येत बुद्धिमत्कारणं विना॥

Verse 15

धर्माधर्मोपदेशश्च बंधमोक्षौ विचारणात् । न सर्वज्ञं विना पुंसामादिसर्गः प्रसिद्ध्यति

धर्माधर्मोपदेशोऽपि बन्धमोक्षविवेचनम्। सर्वज्ञं विना नॄणामादिसर्गो न सिध्यति॥

Verse 16

वैद्यं विना निरानंदाः क्लिश्यंते रोगिणो यथा । तस्मादनादिः सर्वज्ञः परिपूर्णस्सदाशिवः

वैद्यं विना यथा रोगिणो निरानन्दाः क्लिश्यन्ति। तथा विना तं क्लिश्यन्ते; तस्मादनादिः सर्वज्ञः परिपूर्णः सदाशिवः॥

Verse 17

अस्ति नाथः परित्राता पुंसां संसारसागरात् । आदिमध्यांतनिर्मुक्तस्स्वभावविमलः प्रभुः

अस्ति नाथः परित्राता पुंसां संसारसागरात्। आदिमध्यान्तनिर्मुक्तः स्वभावविमलः प्रभुः॥

Verse 18

सर्वज्ञः परिपूर्णश्च शिवो ज्ञेयश्शिवागमे । तस्याभिधानमन्त्रो ऽयमभिधेयश्च स स्मृतः

शिवागमे सर्वज्ञः परिपूर्णश्च शिवो ज्ञेयः। अयं तस्याभिधानमन्त्रः, स च तेनाभिधेयः स्मृतः॥

Verse 19

अभिधानाभिधेयत्वान्मंत्रस्सिद्धः परश्शिवः । एतावत्तु शिवज्ञानमेतावत्परमं पदम्

अभिधानाभिधेयभावेन मन्त्रः सिद्धः परश्शिव एव। एतावदेव शिवज्ञानम्, एतावदेव परं पदम्॥

Verse 20

यदोंनमश्शिवायेति शिववाक्यं षडक्षरम् । विधिवाक्यमिदं शैवं नार्थवादं शिवात्मकम्

यद् ‘ॐ नमः शिवाय’ इति शिववाक्यं षडक्षरम्। इदं शैवं विधिवाक्यं, नार्थवादः; शिवात्मकमेव॥

Verse 21

यस्सर्वज्ञस्सुसंपूर्णः स्वभावविमलः शिवः । लोकानुग्रहकर्ता च स मृषार्थं कथं वदेत्

यः सर्वज्ञः सुसम्पूर्णः स्वभावविमलः शिवः। लोकानुग्रहकर्ता च स कथं मृषार्थं वदेत्॥

Verse 22

यद्यथावस्थितं वस्तु गुणदोषैः स्वभावतः । यावत्फलं च तत्पूर्णं सर्वज्ञस्तु यथा वदेत्

यद्यथावस्थितं वस्तु गुणदोषैः स्वभावतः। यावत्फलं च तत्पूर्णं सर्वज्ञस्तु यथा वदेत्॥

Verse 23

रागाज्ञानादिभिर्दोषैर्ग्रस्तत्वादनृतं वदेत् । ते चेश्वरे न विद्येते ब्रूयात्स कथमन्यथा

रागाज्ञानादिदोषैर्ग्रस्तत्वादनृतं वदेत्; ते दोषा ईश्वरे न सन्ति, स कथमन्यथा ब्रूयात्।

Verse 24

अज्ञाताशेषदोषेण सर्वज्ञेय शिवेन यत् । प्रणीतममलं वाक्यं तत्प्रमाणं न संशयः

अज्ञाताशेषदोषेण सर्वज्ञेयविद् शिवेन यत् प्रणीतममलं वाक्यं, तत्प्रमाणं न संशयः।

Verse 25

तस्मादीश्वरवाक्यानि श्रद्धेयानि विपश्चिता । यथार्थपुण्यपापेषु तदश्रद्धो व्रजत्यधः

तस्माद् विपश्चिता ईश्वरवाक्यानि श्रद्धेयानि मन्येरन्। यथार्थानि हि तानि पुण्यपापविषये; तदश्रद्धः पुनरधो गच्छति॥

Verse 26

स्वर्गापवर्गसिद्ध्यर्थं भाषितं यत्सुशोभनम् । वाक्यं मुनिवरैः शांतैस्तद्विज्ञेयं सुभाषितम्

स्वर्गापवर्गसिद्ध्यर्थं यत् सुशोभनं भाषितम्। शान्तैर्मुनिवरैर्वाक्यं तद् विज्ञेयं सुभाषितम्॥

Verse 27

रागद्वेषानृतक्रोधकामतृष्णानुसारि यत् । वाक्यं निरयहेतुत्वात्तद्दुर्भाषितमुच्यते

रागद्वेषानृतक्रोधकामतृष्णानुसारि यत्। वाक्यं निरयहेतुत्वात् तद् दुर्भाषितमुच्यते॥

Verse 28

संस्कृतेनापि किं तेन मृदुना ललितेन वा । अविद्यारागवाक्येन संसारक्लेशहेतुना

संस्कृतेनापि किं तेन मृदुना ललितेन वा। अविद्यारागवाक्येन संसारक्लेशहेतुना॥

Verse 29

यच्छ्रुत्वा जायते श्रेयो रागादीनां च संशयः । विरूपमपि तद्वाक्यं विज्ञेयमिति शोभनम्

यद् श्रुत्वा श्रेयः प्रादुर्भवति, रागादिषु च संशयो जायते—तद्वाक्यं विरूपमपि सत्यमिति विज्ञेयं, एष शोभनः प्रमाणलक्षणम्।

Verse 30

बहुत्वेपि हि मंत्राणां सर्वज्ञेन शिवेन यः । प्रणीतो विमलो मन्त्रो न तेन सदृशः क्वचित्

मन्त्राणां बहुत्वेऽपि, सर्वज्ञेन शिवेन यः प्रणीतो विमलो मन्त्रः—तेन सदृशः क्वचित् न विद्यते।

Verse 31

सांगानि वेदशास्त्राणि संस्थितानि षडक्षरे । न तेन सदृशस्तस्मान्मन्त्रो ऽप्यस्त्यपरः क्वचित्

साङ्गानि वेदशास्त्राणि सर्वाणि च शास्त्रवचनानि षडक्षरे संस्थितानि; तस्मात् तेन सदृशो मन्त्रोऽपरः क्वचित् नास्ति।

Verse 32

सप्तकोटिमहामन्त्रैरुपमन्त्रैरनेकधा । मन्त्रः षडक्षरो भिन्नस्सूत्रं वृत्यात्मना यथा

सप्तकोटिमहामन्त्रैरुपमन्त्रैश्च नानाविधैः प्रपञ्चितोऽपि, षडक्षरो मन्त्रः स्वरूपतः एक एव—यथा सूत्रं वृत्यात्मना नानारूपं दृश्यते।

Verse 33

शिवज्ञानानि यावंति विद्यास्थानापि यानि च । षडक्षरस्य सूत्रस्य तानि भाष्यं समासतः

शिवज्ञानानि यावन्ति विद्यास्थानानि यानि च । षडक्षरस्य सूत्रस्य तानि भाष्यं समासतः ॥

Verse 34

किं तस्य बहुभिर्मंत्रैश्शास्त्रैर्वा बहुविस्तरैः । यस्योन्नमः शिवायेति मन्त्रो ऽयं हृदि संस्थितः

किं तस्य बहुभिर्मन्त्रैः शास्त्रैर्वा बहुविस्तरैः । यस्योन्नमः शिवायेति मन्त्रोऽयं हृदि संस्थितः ॥

Verse 35

तेनाधीतं श्रुतं तेन कृतं सर्वमनुष्ठितम् । येनोन्नमश्शिवायेति मंत्राभ्यासः स्थिरीकृतः

तेनाधीतं श्रुतं तेन कृतं सर्वमनुष्ठितम् । येनोन्नमः शिवायेति मन्त्राभ्यासः स्थिरीकृतः ॥

Verse 36

नमस्कारादिसंयुक्तं शिवायेत्यक्षरत्रयम् । जिह्वाग्रे वर्तते यस्य सफलं तस्य जीवितम्

नमस्कारादिसंयुक्तं शिवायेत्यक्षरत्रयम् । जिह्वाग्रे वर्तते यस्य सफलं तस्य जीवितम् ॥

Verse 37

अंत्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पंडितो ऽपि वा । पञ्चाक्षरजपे निष्ठो मुच्यते पापपंजरात्

अन्त्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पण्डितोऽपि वा । पञ्चाक्षरजपे निष्ठो मुच्यते पापपञ्जरात् ॥

Verse 38

इत्युक्तं परमेशेन देव्या पृष्टेन शूलिना । हिताय सर्वमर्त्यानां द्विजानां तु विशेषतः

इति देव्या पृष्टेन शूलिना परमेशेनोक्तं—सर्वमर्त्यानां हिताय, द्विजानां तु विशेषतः।