योगाचार्यरूपेण शर्वावताराः (Śarva’s manifestations as Yoga-Teachers)
अध्यायः ९ आरभ्यते—कृष्णः उपमन्युं शर्वस्य (शिवस्य) विषये पृच्छति यत् युगपरिवर्तनेषु सः योगाचार्यरूपेण छलतः अवतीर्य शिष्यान् अपि स्थापयति। उपमन्युः वाराहकल्पे विशेषतः सप्तमे मन्वन्तरे युगक्रमानुसारं स्थितान् अष्टाविंशतिं योगाचार्यान् गणयति। ततः प्रत्येकस्य आचार्यस्य चत्वारः शान्तचित्ताः शिष्याः इति निर्दिश्य, श्वेतादीन् आरभ्य श्वेताश्व-श्वेतलोहितादि नामसमूहान् तथा सनत्कुमारगणं च क्रमशः निरूपयति। एवं प्रश्नोत्तरपूर्वकं कालनिर्देशेन सह आचार्य-शिष्यपरम्परायाः पुराणीयः निर्देशः प्रदर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
कृष्ण उवाच । युगावर्तेषु सर्वेषु योगाचार्यच्छलेन तु । अवतारान्हि शर्वस्य शिष्यांश्च भगवन्वद
कृष्ण उवाच । युगावर्तेषु सर्वेषु योगाचार्यच्छलेन तु । अवतारान्हि शर्वस्य शिष्यांश्च भगवन्वद ॥
Verse 2
उपमन्युरुवाच । श्वेतः सुतारो मदनः सुहोत्रः कङ्क एव च । लौगाक्षिश्च महामायो जैगीषव्यस्तथैव च
उपमन्युरुवाच । श्वेतः सुतारो मदनः सुहोत्रः कङ्क एव च । लौगाक्षिश्च महामायो जैगीषव्यस्तथैव च ॥
Verse 3
दधिवाहश्च ऋषभो मुनिरुग्रो ऽत्रिरेव च । सुपालको गौतमश्च तथा वेदशिरा मुनिः
दधिवाहश्च ऋषभो मुनिरुग्रो ऽत्रिरेव च । सुपालको गौतमश्च तथा वेदशिरा मुनिः ॥
Verse 4
गोकर्णश्च गुहावासी शिखण्डी चापरः स्मृतः । जटामाली चाट्टहासो दारुको लांगुली तथा
गोकर्णो गुहावासी शिखण्डी चापरः स्मृतः । जटामाली चाट्टहासो दारुको लाङ्गुली तथा ॥
Verse 5
महाकालश्च शूली च डंडी मुण्डीश एव च । सविष्णुस्सोमशर्मा च लकुलीश्वर एव च
महाकालश्च शूली च डण्डी मुण्डीश एव च । सविष्णुः सोमशर्मा च लकुलीश्वर एव च ॥
Verse 6
एते वाराह कल्पे ऽस्मिन्सप्तमस्यांतरो मनोः । अष्टाविंशतिसंख्याता योगाचार्या युगक्रमात्
एते वाराहकल्पेऽस्मिन्सप्तमस्यांतरो मनोः । अष्टाविंशतिसंख्याता योगाचार्या युगक्रमात् ॥
Verse 7
शिष्याः प्रत्येकमेतेषां चत्वारश्शांतचेतसः । श्वेतादयश्च रुष्यांतांस्तान्ब्रवीमि यथाक्रमम्
शिष्याः प्रत्येकमेतेषां चत्वारश्शान्तचेतसः । श्वेतादयश्च ऋष्यन्तांस्तान्ब्रवीमि यथाक्रमम् ॥
Verse 8
श्वेतश्श्वेतशिखश्चैव श्वेताश्वः श्वेतलोहितः । दुन्दुभिश्शतरूपश्च ऋचीकः केतुमांस्तथा
(एते) श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेताश्वः श्वेतलोहितः । दुन्दुभिः शतरूपश्च ऋचीकः केतुमांस्तथा ॥
Verse 9
विकोशश्च विकेशश्च विपाशः पाशनाशनः । सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्गमो दुरतिक्रमः
विकोशश्च विकेशश्च विपाशः पाशनाशनः । सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्गमो दुरतिक्रमः ॥
Verse 10
सनत्कुमारस्सनकः सनंदश्च सनातनः । सुधामा विरजाश्चैव शंखश्चांडज एव च
सनत्कुमारः सनकः सनन्दश्च सनातनः । सुधामा विरजाश्चैव शङ्खश्चाण्डज एव च ॥
Verse 11
सारस्वतश्च मेघश्च मेघवाहस्सुवाहकः । कपिलश्चासुरिः पञ्चशिखो बाष्कल एव च
सारस्वतश्च मेघश्च मेघवाहः सुवाहकः । कपिलश्चासुरिः पञ्चशिखो बाष्कल एव च ॥
Verse 12
पराशराश्च गर्गश्च भार्गवश्चांगिरास्तथा । बलबन्धुर्निरामित्राः केतुशृंगस्तपोधनः
पराशरश्च गर्गश्च भार्गवश्चाङ्गिरास्तथा । बलबन्धुर्निरामित्रः केतुशृङ्गस्तपोधनः ॥
Verse 13
लंबोदरश्च लंबश्च लम्बात्मा लंबकेशकः । सर्वज्ञस्समबुद्धिश्च साध्यसिद्धिस्तथैव च
लम्बोदरः लम्बः लम्बात्मा लम्बकेशकः। सर्वज्ञः समबुद्धिश्च साध्यसिद्धिस्तथैव च॥
Verse 14
सुधामा कश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजास्तथा । अत्रिरुग्रो गुरुश्रेष्ठः श्रवनोथ श्रविष्टकः
सुधामा कश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजास्तथा। अत्रिरुग्रो गुरुश्रेष्ठः श्रवनोऽथ श्रविष्टकः॥
Verse 15
कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः । काश्यपो ह्युशनाश्चैव च्यवनश्च बृहस्पतिः
कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः। काश्यपो ह्युशनाश्चैव च्यवनश्च बृहस्पतिः॥
Verse 16
उतथ्यो वामदेवश्च महाकालो महा ऽनिलः । वाचःश्रवाः सुवीरश्च श्यावकश्च यतीश्वरः
स उतथ्यः वामदेवश्च, महाकालो महाऽनिलः। वाचःश्रवाः सुवीरश्च, श्यावकश्च यतीश्वरः॥
Verse 17
हिरण्यनाभः कौशल्यो लोकाक्षिः कुथुमिस्तथा । सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव कुबन्धः कुशकन्धरः
हिरण्यनाभः कौशल्यो लोकाक्षिः कुथुमिस्तथा । सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव कुबन्धः कुशकन्धरः ॥ एते मुनयः परिगण्यन्ते ।
Verse 18
प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान्गौतमस्तथा । भल्लवी मधुपिंगश्च श्वेतकेतुस्तथैव च
प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान्गौतमस्तथा । भल्लवी मधुपिङ्गश्च श्वेतकेतुस्तथैव च ॥ एतेऽपि मुनयः स्मृताः ।
Verse 19
उशिजो बृहदश्वश्च देवलः कविरेव च । शालिहोत्रः सुवेषश्च युवनाश्वः शरद्वसुः
उशिजो बृहदश्वश्च देवलः कविरेव च । शालिहोत्रः सुवेषश्च युवनाश्वः शरद्वसुः ॥ एतेऽपि मुनयः कीर्तिताः ।
Verse 20
अक्षपादः कणादश्च उलूको वत्स एव च । कुलिकश्चैव गर्गश्च मित्रको रुष्य एव च
अक्षपादः कणादश्च उलूको वत्स एव च । कुलिकश्चैव गर्गश्च मित्रको रुष्य एव च ॥ एतेऽपि परिगण्यन्ते ।
Verse 21
एते शिष्या महेशस्य योगाचार्यस्वरूपिणः । संख्या च शतमेतेषां सह द्वादशसंख्यया
एते महेशस्य शिष्याः योगाचार्यस्वरूपिणः। एतेषां संख्या शतं, द्वादशसंख्यया सह शतद्वादश भवति॥
Verse 22
सर्वे पाशुपताः सिद्धा भस्मोद्धूलितविग्रहाः । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञा वेदवेदांगपारगाः
सर्वे पाशुपताः सिद्धाः भस्मोद्धूलितविग्रहाः। सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञा वेदवेदाङ्गपारगाः॥
Verse 23
शिवाश्रमरतास्सर्वे शिवज्ञानपरायणाः । सर्वे संगविनिर्मुक्ताः शिवैकासक्तचेतसः
शिवाश्रमरताः सर्वे शिवज्ञानपरायणाः। सर्वे सङ्गविनिर्मुक्ताः शिवैकासक्तचेतसः॥
Verse 24
सर्वद्वंद्वसहा धीराः सर्वभूतहिते रताः । ऋजवो मृदवः स्वस्था जितक्रोधा जितेंद्रियाः
सर्वद्वन्द्वसहाः धीराः सर्वभूतहिते रताः। ऋजवो मृदवः स्वस्थाः जितक्रोधा जितेन्द्रियाः॥
Verse 25
रुद्राक्षमालाभरणास्त्रिपुंड्रांकितमस्तकाः । शिखाजटास्सर्वजटा अजटा मुंडशीर्षकाः
रुद्राक्षमालाभरणाः त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः। शिखाजटाः सर्वजटाः अजटाः मुण्डशीर्षकाः॥
Verse 26
फलमूलाशनप्रायाः प्राणायामपरायणाः । शिवाभिमानसंपन्नाः शिवध्यानैकतत्पराः
फलमूलाशनप्रायाः प्राणायामपरायणाः । शिवाभिमानसंपन्नाः शिवध्यानैकतत्पराः ॥
Verse 27
समुन्मथितसंसारविषवृक्षांकुरोद्गमाः । प्रयातुमेव सन्नद्धाः परं शिवपुरं प्रति
समुन्मथितसंसारविषवृक्षांकुरोद्गमाः । प्रयातुमेव सन्नद्धाः परं शिवपुरं प्रति ॥
Verse 28
सदेशिकानिमान्मत्वा नित्यं यश्शिवमर्चयेत् । स याति शिवसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा
सदेशिकानिमान्मत्वा नित्यं यश्शिवमर्चयेत् । स याति शिवसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा ॥
Frequently Asked Questions
Śiva’s recurring descent across yuga-cycles is framed as appearing “by the guise of yoga-teachers,” with a fixed enumeration of 28 such ācāryas placed in the Vārāha-kalpa’s seventh Manvantara.
The list functions as a lineage-map: sacred authority is encoded through named succession, implying that yogic knowledge is preserved by initiatory transmission rather than abstract doctrine alone.
The chapter names multiple yoga-ācāryas (including Lakulīśvara) and begins listing disciples, including the Sanatkumāra–Sanaka–Sananda–Sanātana quartet, signaling ascetic/gnostic lineages within Śaiva memory.