Adhyaya 32
Vayaviya SamhitaUttara BhagaAdhyaya 3286 Verses

मन्त्रसिद्धिः, प्रतिबन्धनिरासः, श्रद्धा-नियमाः (Mantra Efficacy, Removal of Obstacles, and the Role of Faith/Discipline)

अध्यायः ३२ उपमन्युना कृष्णं प्रति कथनात् आरभ्यते। स इहामुत्र-सिद्धिकरस्य साधनस्य सामान्यवर्णनात् निवर्त्य, अस्मिन्नेव जन्मनि पूजाहोमजपध्यानतपोदानेन संयुक्तेन शैवफलप्राप्तिं विशदीकरोति। प्रथमं मन्त्रार्थवित् साधकः मन्त्रसंस्कारं मन्त्रसंसाधनं च कृत्वा ततोऽनन्तरं कर्माणि फलवन्ति इति क्रमं स्थापयति। ततः ‘प्रतिबन्ध’ इति अदृष्ट-शक्तिमान् विघ्नः सिद्धमन्त्रस्यापि फलनिरोधकः भवतीति दर्शयति; विघ्नलक्षणेषु प्रादुर्भूतेषु सहसा न प्रवर्तितव्यम्, शकुनादीन् परीक्ष्य प्रायश्चित्त-शमनं कर्तव्यमिति उपदिशति। विपरीतविधिना मोहात् वा कृतानि कर्माणि निष्फलानि भवन्ति, लोकनिन्दां च जनयन्ति; तथा दृष्टफल-कर्मणि अश्रद्धया प्रवृत्तिः श्रद्धाभावं सूचयति, अश्रद्धालवः फलानि न लभन्ते। देवतादोषो नास्ति, यतः विधिवत् आचरन्तः फलानि पश्यन्ति। अन्ते विघ्ननिरासेन सिद्धः साधकः विश्वास-श्रद्धाभ्यां युक्तः भवति; इच्छया ब्रह्मचर्यं नियताहारश्च—रात्रौ हविष्यं पायसं फलानि वा—अङ्गीकृत्य सिद्धिं साधयेत्।

Shlokas

Verse 1

उपमन्युरुवाच । एतत्ते कथितं कृष्ण कर्मेहामुत्र सिद्धिदम् । क्रियातपोजपध्यानसमुच्चयमयं परम्

उपमन्युरुवाच—कृष्ण, एतत्ते मया कथितं परं कर्म; इहामुत्र सिद्धिदं, क्रियातपोजपध्यानसमुच्चयमयम्॥

Verse 2

अथ वक्ष्यामि शैवानामिहैव फलदं नृणाम् । पूजाहोमजपध्यानतपोदानमयं महत्

अथ वक्ष्यामि शैवानां नृणामिहैव फलदं महत्—पूजाहोमजपध्यानतपोदानमयं परम्॥

Verse 3

तत्र संसाधयेत्पूर्वं मन्त्रं मन्त्रार्थवित्तमः । दृष्टसिद्धिकरं कर्म नान्यथा फलदं यतः

तत्र पूर्वं मन्त्रं संसाधयेत् मन्त्रार्थवित्तमः। तेनैव दृष्टसिद्धिकरं कर्म; नान्यथा फलदं यतः॥

Verse 4

सिद्धमन्त्रो ऽप्यदृष्टेन प्रबलेन तु केनचित् । प्रतिबन्धफलं कर्म न कुर्यात्सहसा बुधः

सिद्धमन्त्रोऽपि कश्चिददृष्टप्रबलहेतुनाऽवरोधफलप्रदं कर्म सहसा न कुर्यात्; बुधः सावधानो भवेत्।

Verse 5

तस्य तु प्रतिबन्धस्य कर्तुं शक्येह निष्कृतिः । परीक्ष्य शकुनाद्यैस्तदादौ निष्कृतिमाचरेत्

तस्य प्रतिबन्धस्येह निष्कृतिः कर्तुं शक्या; शकुनादिलक्षणैः पूर्वं परीक्ष्य, आदौ निष्कृतिविधिं समाचरेत्।

Verse 6

यो ऽन्यथा कुरुते मोहात्कर्मैहिकफलं नरः । न तेन फलभाक्स स्यात्प्राप्नुयाच्चोपहास्यताम्

यो मोहात् कर्म अन्यथा करोति, ऐहिकफललिप्सया; स तेन फलभाक् न भवति, उपहास्यतां च प्राप्नुयात्।

Verse 7

अबिस्रब्धो न कुर्वीत कर्म दृष्टफलं क्वचित् । स खल्वश्रद्धधानः स्यान्नाश्रद्धः फलमृच्छति

अबिस्रब्धः कदाचित् दृष्टफलप्रार्थया कर्म न कुर्यात्; स ह्यश्रद्धधानः, अश्रद्धः फलम् नाप्नोति।

Verse 8

नापराधोस्ति देवस्य कर्मण्यपि तु निष्फले । यथोक्तकारिणां पुंसामिहैव फलदर्शनात्

देवस्य नापराधोऽस्ति कर्मण्यपि निष्फले; यथोक्तकारिणां पुंसामिहैव फलदर्शनात्।

Verse 9

साधकः सिद्धमंत्रश्च निरस्तप्रतिबंधकः । विश्वस्तः श्रद्धधानश्च कुर्वन्नाप्नोति तत्फलम्

साधकः सिद्धमन्त्रः निरस्तप्रतिबन्धकः, विश्वस्तः श्रद्धधानश्च—साधनं कुर्वन् तस्यैव फलम् अवश्यं प्राप्नोति।

Verse 10

अथवा तत्फलावाप्त्यै ब्रह्मचर्यरतो भवेत् । रात्रौ हविष्यमश्नीयात्पायसं वा फलानि वा

अथवा तस्यैव फलावाप्त्यै ब्रह्मचर्यरतो भवेत्। रात्रौ हविष्यम् अश्नीयात्, पायसं वा फलानि वा।

Verse 11

हिंसादि यन्निषिद्धं स्यान्न कुर्यान्मनसापि तत् । सदा भस्मानुलिप्तां गस्सुवेषश्च शुचिर्भवेत्

हिंसादि यन्निषिद्धं स्यात् तन्मनसापि न कुर्यात्। सदा भस्मानुलिप्ताङ्गः सुवेषः शुचिर्भवेत्।

Verse 12

इत्थमाचारवान्भूत्वा स्वानुकूले शुभे ऽहनि । पूर्वोक्तलक्षणे देशे पुष्पदामाद्यलंकृते

इत्थम् आचारवान् भूत्वा स्वानुकूले शुभेऽहनि। पूर्वोक्तलक्षणे देशे पुष्पदामाद्यलङ्कृते।

Verse 13

आलिप्य शकृता १ भूमिं हस्तमानावरां यथा । विलिखेत्कमले भद्रे दीप्यमानं स्वतेजसा

आलिप्य शकृता भूमिं हस्तमानावराṃ यथा। विलिखेत् कमले भद्रे दीप्यमानं स्वतेजसा।

Verse 14

तप्तजांबूनदमयमष्टपत्रं सकेसरम् । मध्ये कर्णिकया युक्तं सर्वरत्नैरलंकृतम्

तप्तजाम्बूनदमयं सकेसरमष्टपत्रम्। मध्ये कर्णिकया युक्तं सर्वरत्नैरलङ्कृतम्॥

Verse 15

स्वाकारसदृशेनैव नालेन च समन्वितम् । तादृशे स्वर्णनिर्माणे कंदे सम्यग्विधानतः

स्वाकारसदृशेनैव नालेन च समन्वितम्। तादृशे स्वर्णनिर्माणे कन्दे सम्यग्विधानतः॥

Verse 16

तत्राणिमादिकं सर्वं संकल्प्य मनसा पुनः । रत्नजं वाथ सौवर्णं स्फटिकं वा सलक्षणम्

तत्राणिमादिकं सर्वं संकल्प्य मनसा पुनः। रत्नजं वाथ सौवर्णं स्फटिकं वा सलक्षणम्॥

Verse 17

तत्र माहेश्वरी कल्प्या मूर्तिर्मूर्तिमतः प्रभोः । चतुर्भुजा चतुर्वक्त्रा सर्वाभरणभूषिता

तत्र मूर्तिमतः प्रभोर्मूर्तिं माहेश्वरीं कल्पयेत् । सा चतुर्भुजा चतुर्वक्त्रा सर्वाभरणभूषिता ॥

Verse 18

शार्दूलचर्मवसना किंचिद्विहसितानना । वरदाभयहस्ता च मृगटंकधरा तथा

शार्दूलचर्मवसनां किंचिद्विहसिताननाम् । वरदाभयहस्तां च मृगचिह्नधरां तथा ॥

Verse 19

अथ वाष्टभुजा चिंत्या चिंतकस्य यथारुचि । तदा त्रिशूलपरशुखड्गवज्राणि दक्षिणे

अथाष्टभुजां देवीं चिन्त्यां चिन्तकस्य यथारुचि । दक्षिणे त्रिशूलपरशुखड्गवज्राणि बिभ्रती ॥

Verse 20

वामे पाशांकुशौ तद्वत्खेटं नागं च बिभ्रती । बालार्कसदृशप्रख्या प्रतिवक्त्रं त्रिलोचना

वामे पाशाङ्कुशौ तद्वत्खेटं नागं च बिभ्रती । बालार्कसदृशप्रख्या प्रतिवक्त्रा त्रिलोचना ॥

Verse 21

तस्याः पूर्वमुखं सौम्यं स्वाकारसदृशप्रभम् । दक्षिणं नीलजीमूतसदृशं घोरदर्शनम्

तस्याः पूर्वमुखं सौम्यं स्वाकारसदृशप्रभम् । दक्षिणं नीलजीमूतसदृशं घोरदर्शनम् ॥

Verse 22

उत्तरं विद्रुमप्रख्यं नीलालकविभूषितम् । पश्चिमं पूर्णचंद्राभं सौम्यमिंदुकलाधरम्

उत्तरं विद्रुमप्रख्यं नीलालकविभूषितम् । पश्चिमं पूर्णचन्द्राभं सौम्यं इन्दुकलाधरम् ॥

Verse 23

तदंकमंडलारूढा शक्तिर्माहेश्वरी परा । महालक्ष्मीरिति ख्याता श्यामा सर्वमनोहरा

तस्याङ्कमण्डले समारूढा परा माहेश्वरी शक्तिः। सा महालक्ष्मीति विख्याता श्यामा सर्वमनोहरा॥

Verse 24

मूर्तिं कृत्वैवमाकारां सकलीकृत्य च क्रमात् । मूर्तिमंतमथावाह्य यजेत्परमकारणम्

एवंरूपां मूर्तिं कृत्वा क्रमात् सकलीकृत्य च। मूर्तिमन्तं समावाह्य यजेत् परमकारणम्॥

Verse 25

स्नानार्थे कल्पयेत्तत्र पञ्चगव्यं तु कापिलम् । पञ्चामृतं च पूर्णानि बीजानि च विशेषतः

स्नानार्थे तत्र कल्पयेत् पञ्चगव्यं तु कापिलम्। पञ्चामृतं च पूर्णानि बीजानि च विशेषतः॥

Verse 26

पुरस्तान्मण्डलं कृत्वा रत्नचूर्णाद्यलंकृतम् । कर्णिकायां प्रविन्यस्येदीशानकलशं पुनः

पुरस्तान्मण्डलं कृत्वा रत्नचूर्णाद्यलङ्कृतम्। कर्णिकायां प्रविन्यस्येद् ईशानकलशं पुनः॥

Verse 27

सद्यादिकलशान्पश्चात्परितस्तस्य कल्पयेत् । ततो विद्येशकलशानष्टौ पूर्वादिवत्क्रमात्

सद्यादिकलशान् पश्चात् परितस्तस्य कल्पयेत्। ततो विद्येशकलशान् अष्टौ पूर्वादिवत् क्रमात्॥

Verse 28

तीर्थाम्बुपूरितान्कृत्वा सूत्रेणावेष्ट्य पूर्ववत् । पुण्यद्रव्याणि निक्षिप्य समन्त्रं सविधानकम्

तीर्थाम्बुभिः पूरयित्वा पूर्वोक्तविधिना सूत्रेणावेष्ट्य, पुण्यद्रव्याणि तत्र निक्षिपेत्—समन्त्रं सविधानकम्।

Verse 29

दुकूलाद्येन वस्त्रेण समाच्छाद्य समंततः । सर्वत्र मंत्रं विन्यस्य तत्तन्मंत्रपुरस्सरम्

दुकूलाद्येन वस्त्रेण समन्ततः समाच्छाद्य, सर्वत्र मन्त्रं विन्यसेत्—तत्तन्मन्त्रपुरस्सरम्।

Verse 30

स्नानकाले तु संप्राप्ते सर्वमङ्गलनिस्वनैः । पञ्चगव्यादिभिश्चैव स्नापयेत्परमेश्वरम्

स्नानकाले समुपस्थिते सर्वमङ्गलनिस्वनैः सह, पञ्चगव्यादिभिः परमेश्वरं स्नापयेत्।

Verse 31

ततः कुशोदकाद्यानि स्वर्णरत्नोदकान्यपि । गंधपुष्पादिसिद्धानि मन्त्रसिद्धानि च क्रमात्

ततः कुशोदकादीनि स्वर्णरत्नोदकान्यपि, गन्धपुष्पादिसिद्धानि मन्त्रसिद्धानि च क्रमात् (प्रयुञ्जीत)।

Verse 32

उद्धृत्योद्धृत्य मन्त्रेण तैस्तैस्स्नाप्य महेश्वरम् । गंधं पुष्पादिदीपांश्च पूजाकर्म समाचरेत्

तैस्तैः समन्त्रं महेश्वरं उद्धृत्योद्धृत्य स्नापयेत्; ततः गन्धं पुष्पादिदीपांश्च दत्त्वा पूजाकर्म समाचरेत्।

Verse 33

पलावरः स्यादालेप एकादशपलोत्तरः । सुवर्णरत्नपुष्पाणि शुभानि सुरभीणि च

आलेपार्थं पलावरप्रमाणो द्रव्यभागः स्यात्, एकादशपलोत्तरः; तथा सुवर्णरत्नपुष्पाणि शुभानि सुरभीणि च समर्पयेत्।

Verse 34

नीलोत्पलाद्युत्पलानि बिल्वपत्राण्यनेकशः । कमलानि च रक्तानि श्वेतान्यपि च शंभवे

नीलोत्पलाद्युत्पलानि बिल्वपत्राण्यनेकशः। कमलानि च रक्तानि श्वेतान्यपि च शम्भवे समर्पयेत्॥

Verse 35

कृष्णागुरूद्भवो धूपः सकर्पूराज्यगुग्गुलः । कपिलाघृतसंसिद्धा दीपाः कर्पूरवर्तिजाः

कृष्णागुरूद्भवो धूपः सकर्पूराज्यगुग्गुलः। कपिलाघृतसंसिद्धा दीपाः कर्पूरवर्तिजाः॥

Verse 36

पञ्चब्रह्मषडंगानि पूज्यान्यावरणानि च । नैवेद्यः पयसा सिद्धः स गुडाज्यो महाचरुः

पञ्चब्रह्मषडङ्गानि पूज्यान्यावरणानि च। नैवेद्यः पयसा सिद्धः स गुडाज्यो महाचरुः॥

Verse 37

पाटलोत्पलपद्माद्यैः पानीयं च सुगन्धितम् । पञ्चसौगंधिकोपेतं तांबूलं च सुसंस्कृतम्

पाटलोत्पलपद्माद्यैः पानीयं च सुगन्धितम्। पञ्चसौगन्धिकोपेतं ताम्बूलं च सुसंस्कृतम्॥

Verse 38

सुवर्णरत्नसिद्धानि भूषणानि विशेषतः । वासांसि च विचित्राणि सूक्ष्माणि च नवानि च

सुवर्णरत्नसिद्धानि भूषणानि विशेषतः। वासांसि च विचित्राणि सूक्ष्माणि च नवानि च॥

Verse 39

दर्शनीयानि देयानि गानवाद्यादिभिस्सह । जपश्च मूलमंत्रस्य लक्षः परमसंख्यया

दर्शनीयानि देयानि गानवाद्यादिभिः सह समर्पयेत्। मूलमन्त्रस्य जपश्च परमसंख्यया लक्षपर्यन्तं कर्तव्यः॥

Verse 40

एकावरा त्र्युत्तरा च पूजा फलवशादिह । दशसंख्यावरो होमः प्रतिद्रव्यं शतोत्तरः

इह फलाभिलाषानुसारात् पूजा एकावरा त्र्युत्तरा वा विधीयते। होमः दशगुणसंख्यया, प्रतिद्रव्यं शतोत्तरं कर्तव्यः॥

Verse 41

घोररूपश्शिवश्चिंत्यो मारणोच्चाटनादिषु । शिवलिंगे शिवाग्नौ च ह्यन्यासु प्रतिमासु च

मारणोच्चाटनादिषु घोररूपः शिवः चिन्त्यः। शिवलिङ्गे शिवाग्नौ च तथान्यासु प्रतिमासु च॥

Verse 42

चिंत्यस्सौम्यतनुश्शंभुः कार्ये शांतिकपौष्टिके । आयसौ स्रुक्स्रुवौ कार्यौ मारणादिषु कर्मसु

शान्तिकपौष्टिके कार्ये सौम्यतनुः शम्भुः चिन्त्यः। मारणादिषु कर्मसु आयसौ स्रुक्स्रुवौ कार्यौ॥

Verse 43

तदन्यत्र तु सौवर्णौ शांतिकाद्येषु कृत्स्नशः । दूर्वया घृतगोक्षीरमिश्रया मधुना तथा

तदन्यत्र तु शान्तिकाद्येषु कृत्स्नशः सौवर्णानि प्रयोजयेत्। दूर्वया घृतगोक्षीरमिश्रया मधुना च सह॥

Verse 44

चरुणा सघृतेनैव केवलं पयसापि वा । जुहुयान्मृत्युविजये तिलै रोगोपशांतये

मृत्युविजयार्थं चरुणा सघृतेन वा केवलं पयसैव वह्नौ जुहुयात्। रोगोपशान्तये तिलैर्होमं कुर्यात्॥

Verse 45

घृतेन पयसा चैव कमलैर्वाथ केवलैः । समृद्धिकामो जुहुयान्महादारिद्र्यशांतये

महादारिद्र्यशान्तये समृद्धिकामो घृतेन पयसा चैव जुहुयात्; केवलैः कमलैश्चापि वह्नौ आहुतिं दद्यात्॥

Verse 46

जातीपुष्पेण वश्यार्थी जुहुयात्सघृतेन तु । घृतेन करवीरैश्च कुर्यादाकर्षणं द्विजः

वश्यार्थी जातीपुष्पेण सघृतेन जुहुयात्। द्विजः घृतेन करवीरैश्चाकर्षणं कुर्यात्॥

Verse 47

तैलेनोच्चाटनं कुर्यात्स्तंभनं मधुना पुनः । स्तंभनं सर्षपेणापि लशुनेन तु पातनम्

तैलेनोच्चाटनं कुर्यात्, मधुना पुनः स्तम्भनम्। सर्षपेणापि स्तम्भनं, लशुनेन तु पातनम्॥

Verse 48

ताडनं रुधिरेण स्यात्खरस्योष्ट्रस्य चोभयोः । मारणोच्चाटने कुर्याद्रोहिबीजैस्तिलान्वितैः

ताडनकर्मणि खरस्योष्ट्रस्य वा उभयोः समवेतं रुधिरं प्रयोज्यम्। मारणोच्चाटनयोः तु रोहिबीजैस्तिलसंयुक्तैः कर्म समाचरेत्॥

Verse 49

विद्वेषणं च तैलेन कुर्याल्लांगलकस्य तु । बंधनं रोहिबीजेन सेनास्तंभनमेव च

विद्वेषणं तु तैलेन कुर्यात्; लाङ्गलकविधिना निरोधं साधयेत्। रोहिबीजेन बन्धनं, तथा सेनास्तम्भनमपि सिद्ध्यति॥

Verse 50

रक्तसर्षपसंमिश्रैर्होमद्रव्यैरशेषतः । हस्तयंत्रोद्भवैस्तैलैर्जुहुयादाभिचारिके

रक्तसर्षपसंमिश्रैर्होमद्रव्यैरशेषतः। हस्तयन्त्रोद्भवैस्तैलैर्जुहुयादाभिचारिके॥

Verse 51

कटुकीतुषसंयुक्तैः कार्पासास्थिभिरेव च । सर्षपैस्तैलसंमिश्रैर्जुहुयादाभिचारिके

कटुकीतुषसंयुक्तैः कार्पासास्थिभिरेव च। सर्षपैस्तैलसंमिश्रैर्जुहुयादाभिचारिके॥

Verse 52

ज्वरोपशांतिदं क्षीरं सौभाग्यफलदं तथा । सर्वसिद्धिकरो होमः क्षौद्राज्यदधिभिर्युतैः

ज्वरोपशान्तिदं क्षीरं सौभाग्यफलदं तथा। सर्वसिद्धिकरो होमः क्षौद्राज्यदधिभिर्युतैः॥

Verse 53

क्षीरेण तंदुलैश्चैव चरुणा केवलेन वा । शांतिकं पौष्टिकं वापि सप्तभिः समिदादिभिः

क्षीरेण तण्डुलैश्चैव, अथवा केवलचरुणा; समिदादिसप्तद्रव्यैः शान्तिकं पौष्टिकं वा विधिवत् कुर्यात्।

Verse 54

द्रव्यैर्विशेषतो होमे वश्यमाकर्षणं तथा । वश्यमाकर्षणं चैव श्रीपदं च विशेषतः

होमे द्रव्यविशेषैः कृतं वश्याकर्षणं भवेत्; वश्याकर्षणमेव च विशेषतः श्रीपदप्राप्तिहेतुः।

Verse 55

बिल्वपत्रैस्तु हवनं शत्रोर्विजयदं तथा । समिधः शांतिकार्येषु पालाशखदिरादिकाः

बिल्वपत्रैस्तु हवनं शत्रुविजयप्रदम्; शान्तिकर्मणि समिधः पालाशखदिरादयः प्रशस्ताः।

Verse 56

करवीरार्कजाः क्रौर्ये कण्टकिन्यश्च विग्रहे । प्रशांतः शांतिकं कुर्यात्पौष्टिकं च विशेषतः

क्रौर्ये करवीरार्कजैः कर्म, विग्रहे कण्टकिनीभिः; प्रशान्तो भक्तः शान्तिकं पौष्टिकं च विशेषतः कुर्यात्।

Verse 57

निर्घृणः क्रुद्धचित्तस्तु प्रकुर्यादाभिचारिकम् । अतीवदुरवस्थायां प्रतीकारांतरं न चेत्

निर्घृणः क्रुद्धचित्तोऽपि आभिचारिकं प्रकुर्यात्; अतीवदुरवस्थायां यदि प्रतीकारान्तरं न स्यात्।

Verse 58

आततायिनमुद्दिश्य प्रकुर्यादाभिचारिकम् । स्वराष्ट्रपतिमुद्दिश्य न कुर्यादाभिचारिकम्

आततायिनमुद्दिश्याभिचारकर्म कर्तुं शक्यते; स्वराज्याधिपतिमुद्दिश्य तु न कर्तव्यमाभिचारिकम्।

Verse 59

यद्यास्तिकस्सुधर्मिष्ठो मान्यो वा यो ऽपि कोपि वा । तमुद्दिश्यापि नो कुर्यादाततायिनमप्युत

यः कश्चिदास्तिकः सुदर्मिष्ठो मान्यश्च स्यात्—तं उद्दिश्यापि न कर्तव्यमाततायिकर्म; न च तादृशं पापं प्रवर्तयेत्।

Verse 60

मनसा कर्मणा वाचा यो ऽपि कोपि शिवाश्रितः । स्वराष्ट्रपतिमुद्दिश्य शिवा श्रितमथापि वा

यः कश्चिन्मनसा कर्मणा वाचा शिवाश्रितः, स्वराज्याधिपतिमुद्दिश्य वा अन्यं शिवभक्तं वा—स शिवेनैव परिरक्षित इति ज्ञेयः।

Verse 61

कृत्वाभिचारिकं कर्म सद्यो विनिपतेन्नरः । स्वराष्ट्रपालकं तस्माच्छिवभक्तं च कञ्चन

अभिचारकर्म कृत्वा नरः सद्य एव विनिपतति; तस्मात् स्वराज्यपालकं कञ्चन शिवभक्तं चाभिचारेण न हिंस्यात्।

Verse 62

न हिंस्यादभिचाराद्यैर्यदीच्छेत्सुखमात्मनः । अन्यं कमपि चोद्दिश्य कृत्वा वै मारणादिकम्

आत्मनः सुखमिच्छन् अभिचारादिभिः कञ्चिदपि न हिंस्यात्; अन्यं कञ्चन उद्दिश्य मारणादिकं कर्म न कर्तव्यम्।

Verse 63

पश्चात्तापेन संयुक्तः प्रायश्चित्तं समाचरेत् । बाणलिंगे ऽपि वा कुर्यान्निर्धनो धनवानपि

पश्चात्तापसमन्वितः सम्यक् प्रायश्चित्तं समाचरेत्। निर्धनो धनवान् वापि बाणलिङ्गेऽपि तत् कुर्यात्॥

Verse 64

स्वयंभूते ऽथ वा लिंगे आर्षके वैदिके ऽपि वा । अभावे हेमरत्नानामशक्तौ च तदर्जने

स्वयम्भूतेऽथवा लिङ्गे आर्षके वैदिकेऽपि वा। हेमरत्नाभावे चाशक्तौ तदर्जनेऽपि पूजयेत्॥

Verse 65

मनसैवाचरेदेतद्द्रव्यैर्वा प्रतिरूपकैः । क्वचिदंशे तु यः शक्तस्त्वशक्तः क्वचिदंशके

मनसैवाचरेदेतद्द्रव्यैर्वा प्रतिरूपकैः। क्वचिदंशे तु यः शक्तः क्वचिदंशे त्वशक्तिमान्॥

Verse 66

सो ऽपि शक्त्यनुसारेण कुर्वंश्चेत्फलमृच्छति । कर्मण्यनुष्ठिते ऽप्यस्मिन्फलं यत्र न दृश्यते

सोऽपि शक्त्यनुसारेण कुर्वन् फलमवाप्नुयात्। अनुष्ठितेऽप्यस्मिन् कर्मणि क्वचिद् फलં न दृश्यते॥

Verse 67

द्विस्त्रिर्वावर्तयेत्तत्र सर्वथा दृश्यते फलम् । पूजोपयुक्तं यद्द्रव्यं हेमरत्नाद्यनुत्तमम्

द्विस्त्रिर्वावर्तयेत् तत्र सर्वथा दृश्यते फलम्। पूजोपयुक्तं यद्द्रव्यं हेमरत्नाद्यनुत्तमम्॥

Verse 68

तत्सर्वं गुरवे दद्याद्दक्षिणां च ततः पृथक् । स चेन्नेच्छति तत्सर्वं शिवाय विनिवेदयेत्

तत्सर्वं गुरवे दद्याद् दक्षिणां च ततः पृथक् । स चेन्नेच्छति तत्सर्वं शिवाय विनिवेदयेत् ॥

Verse 69

अथवा शिवभक्तेभ्यो नान्येभ्यस्तु प्रदीयते । यः स्वयं साधयेच्छक्त्या गुर्वादिनिरपेक्षया

अथवा शिवभक्तेभ्यो नान्येभ्यस्तु प्रदीयते । यः स्वयं साधयेच्छक्त्या गुर्वादिनिरपेक्षया ॥

Verse 70

सो ऽप्येवमाचरेदत्र न गृह्णीयात्स्वयं पुनः । स्वयं गृह्णाति यो लोभात्पूजांगद्रव्यमुत्तमम्

सोऽप्येवमाचरेदत्र न गृह्णीयात्स्वयं पुनः । स्वयं गृह्णाति यो लोभात् पूजाङ्गद्रव्यमुत्तमम् ॥

Verse 71

कांक्षितं न लभेन्मूढो नात्र कार्या विचारणा । अर्चितं यत्तु तल्लिंगं गृह्णीयाद्वा नवा स्वयम्

काङ्क्षितं न लभेन्मूढो नात्र कार्या विचारणा । अर्चितं यत्तु तल्लिङ्गं गृह्णीयाद्वा नवा स्वयम् ॥

Verse 72

गृह्णीयाद्यदि तन्नित्यं स्वयं वान्यो ऽपि वार्चयेत् । यथोक्तमेव कर्मैतदाचरेद्यो ऽनपायतः

गृह्णीयाद्यदि तन्नित्यं स्वयं वान्योऽपि वार्चयेत् । यथोक्तमेव कर्मैतदाचरेद्योऽनपायतः ॥

Verse 73

फलं व्यभिचरेन्नैवमित्यतः किं प्ररोचकम् । तथाप्युद्देशतो वक्ष्ये कर्मणः सिद्धिमुत्तमम्

फलं व्यभिचरेन्नैवम्—इत्यतः किं प्ररोचकम्? तथाप्युद्देशतो वक्ष्ये कर्मणः सिद्धिमुत्तमाम्॥

Verse 74

अपि शत्रुभिराक्रांतो व्याधिभिर्वाप्यनेकशः । मृत्योरास्यगतश्चापि मुच्यते निरपायतः

अपि शत्रुभिराक्रान्तो व्याधिभिर्वाप्यनेकशः। मृत्योरास्यगतश्चापि मुच्यते निरपायतः॥

Verse 75

पूजायते ऽतिकृपणो रिक्तो वैश्रवणायते । कामायते विरूपो ऽपि वृद्धो ऽपि तरुणायते

पूजायतेऽतिकृपणो रिक्तो वैश्रवणायते। कामायते विरूपोऽपि वृद्धोऽपि तरुणायते॥

Verse 76

शत्रुर्मित्रायते सद्यो विरोधी किंकरायते । विषायते यदमृतं विषमप्यमृतायते

शत्रुर्मित्रायते सद्यो विरोधी किंकरायते। विषायते यदमृतं विषमप्यमृतायते॥

Verse 77

स्थलायते समुद्रो ऽपि स्थलमप्यर्णवायते । महीधरायते श्वभ्रं स च श्वभ्रायते गिरिः

स्थलायते समुद्रोऽपि स्थलमप्यर्णवायते। महीधरायते श्वभ्रं स च श्वभ्रायते गिरिः॥

Verse 78

पद्माकरायते वह्निः सरो वैश्वानरायते । वनायते यदुद्यानं तदुद्यानायते वनम्

तस्मिन् विपर्ययावस्थायां वह्निः पद्माकरायते, सरो वैश्वानरायते। यदुद्यानं तद्वनायते, यच्च वनं तदुद्यानायते॥

Verse 79

सिंहायते मृगः क्षुद्रः सिंहः क्रीडामृगायते । स्त्रियो ऽभिसारिकायन्ते लक्ष्मीः सुचरितायते

युगक्षोभे क्षुद्रो मृगः सिंहायते, सिंहः क्रीडामृगायते। स्त्रियोऽभिसारिकायन्ते, लक्ष्मीः सुचरितायते॥

Verse 80

स्वैरप्रेष्यायते वाणी कीर्तिस्तु गणिकायते । स्वैराचारायते मेधा वज्रसूचीयते मनः

स्वैरप्रेष्यायते वाणी, कीर्तिस्तु गणिकायते। स्वैराचारायते मेधा, वज्रसूचीयते मनः॥

Verse 81

महावातायते शक्तिर्बलं मत्तगजायते । स्तम्भायते समुद्योगैः शत्रुपक्षे स्थिता क्रिया

महावातायते शक्तिः, बलं मत्तगजायते। स्तम्भायते समुद्योगैः शत्रुपक्षे स्थिता क्रिया॥

Verse 82

शत्रुपक्षायते ऽरीणां सर्व एव सुहृज्जनः । शत्रवः कुणपायन्ते जीवन्तोपि सबांधवाः

शत्रुपक्षायतेऽरीणां सर्व एव सुहृज्जनः। शत्रवः कुणपायन्ते जीवन्तोऽपि सबान्धवाः॥

Verse 83

आपन्नो ऽपि गतारिष्टः स्वयं खल्वमृतायते । रसाय नायते नित्यमपथ्यमपि सेवितम्

आपन्नोऽपि जनोऽरिष्टात् स्वयमेव विमुच्यते । तत् स्वयमेवामृतायते; न तु नित्यमपि सेवितमपथ्यं कदाचन रसायनायते ॥

Verse 84

अनिशं क्रियमाणापि रतिस्त्वभिनवायते । अनागतादिकं सर्वं करस्थामलकायते

अनिशं क्रियमाणापि रतिः सैवाभिनवायते । अनागतादिकं सर्वं करस्थामलकायते ॥

Verse 85

यादृच्छिकफलायन्ते सिद्धयो ऽप्यणिमादयः । बहुनात्र किमुक्तेन सर्वकामार्थसिद्धिषु

यादृच्छिकफलायन्ते सिद्धयोऽप्यणिमादयः । बहुनात्र किमुक्तेन सर्वकामार्थसिद्धिषु ॥

Verse 86

अस्मिन्कर्मणि निर्वृत्ते त्वनवाप्यं न विद्यते

अस्मिन्कर्मणि निर्वृत्ते त्वनवाप्यं न विद्यते ।

Frequently Asked Questions

In the sampled opening, the chapter is primarily instructional rather than event-driven: it frames a didactic dialogue where Upamanyu teaches Kṛṣṇa about Śaiva practice, mantra preparation, and obstacle-removal.

Pratibandha denotes subtle, unseen impediments (adṛṣṭa) that can block ritual/mantric fruition even when external procedure seems correct; the chapter treats diagnosis (omens) and expiation (niṣkṛti) as essential safeguards.

Mantra-competence (including meaning), removal of impediments, acting according to prescription, and inner confidence/śraddhā; supportive vows like brahmacarya and regulated diet are recommended for attainment.