Śiva’s Freedom from Bondage and His Cosmic Support (शिवस्य अबन्धत्वं तथा सर्वाधिष्ठानत्वम्)
अस्मिन्नध्याये उपमन्युना सिद्धान्तोपदेशः क्रियते। शिवः कस्यापि बन्धस्य—आणवमायीयप्राकृतज्ञानमानसिकेन्द्रियभूततन्मात्रादीनां—नाधीनः इति निरूप्यते। कालकलाविद्यानियतिरागद्वेषकर्मविपाकसुखदुःखादीनि च तस्य न बाधकानि इति निषेधः। मित्रशत्रु-नियन्तृप्रेरक-स्वामिगुरुरक्षकादि सम्बन्धधर्माः अपि न तस्मिन् प्रवर्तन्ते इति तस्य निरपेक्षत्वं प्रतिपाद्यते। अन्ते परमात्मा शिवः सर्वमङ्गलः, स्वशक्तिभिः स्वस्वरूपे स्थित्वा सर्वस्य अधिष्ठानं, अत एव स्थाणुः स्मर्यते इति प्रतिपादनम्।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । नशिवस्याणवो बंधः कार्यो मायेय एव वा । प्राकृतो वाथ बोद्धा वा ह्यहंकारात्मकस्तथा
उपमन्युरुवाच—न शिवस्याणवो बन्धः, न कर्मजः, न मायेय एव वा; न प्राकृतोऽथवा बोद्धा, यतो बन्धोऽहंकारात्मकः, स च तस्मिन् न विद्यते।
Verse 2
नैवास्य मानसो बंधो न चैत्तो नेंद्रियात्मकः । न च तन्मात्रबंधो ऽपि भूतबंधो न कश्चन
नैवास्य मानसो बन्धो, न चैत्तो, न इन्द्रियात्मकः; न तन्मात्रबन्धोऽपि, न भूतबन्धः कश्चन।
Verse 3
न च कालः कला चैव न विद्या नियतिस्तथा । न रागो न च विद्वेषः शंभोरमिततेजसः
न च कालो न कला चैव, न विद्या न नियतिस्तथा। न रागो न च विद्वेषः, शम्भोरमिततेजसः॥
Verse 4
न चास्त्यभिनिवेशो ऽस्य कुशला ऽकुशलान्यपि । कर्माणि तद्विपाकश्च सुखदुःखे च तत्फले
नास्याभिनिवेशोऽस्ति; कुशलाकुशलकर्माणि तद्विपाकश्च न बध्नन्ति। तद्फलभूतं सुखदुःखं च तस्मै न प्रवर्तकं, स ईश्वरस्वातन्त्र्ये प्रतिष्ठितः।
Verse 5
आशयैर्नापि संबन्धः संस्कारैः कर्मणामपि । भोगैश्च भोगसंस्कारैः कालत्रितयगोचरैः
आशयैर्नापि तस्य संबन्धः; कर्मसंस्कारैर्नापि। भोगैर्भोगसंस्कारैश्च, ये कालत्रितयगोचराः, तैः सहापि न संबध्यते।
Verse 6
न तस्य कारणं कर्ता नादिरंतस्तथांतरम् । न कर्म करणं वापि नाकार्यं कार्यमेव च
न तस्य कारणं कर्ता; नादिरन्तो न चान्तरम्। न कर्म न करणं तस्य; नाकार्यं नापि कार्यमेव च।
Verse 7
नास्य बंधुरबंधुर्वा नियंता प्रेरको ऽपि वा । न पतिर्न गुरुस्त्राता नाधिको न समस्तथा
नास्य बन्धुरबन्धुर्वा; न नियन्ता न प्रेरकः। न पतिः, न गुरुस्त्राता; नाधिकः, न समोऽपि च।
Verse 8
न जन्ममरणे तस्य न कांक्षितमकांक्षितम् । न विधिर्न निषेधश्च न मुक्तिर्न च बन्धनम्
तस्य न जन्म न मरणं, न कांक्षितमकांक्षितम्; न विधिर्न निषेधश्च, न मुक्तिर्न च बन्धनम्।
Verse 9
नास्ति यद्यदकल्याणं तत्तदस्य कदाचन । कल्याणं सकलं चास्ति परमात्मा शिवो यतः
यद्यदकल्याणं तन्न कदाचन तस्य भवति। यतः परमात्मा शिवः, तस्मात् सकलं कल्याणमेव तस्मिन्निव वर्तते॥
Verse 10
स शिवस्सर्वमेवेदमधिष्ठाय स्वशक्तिभिः । अप्रच्युतस्स्वतो भावः स्थितः स्थाणुरतः स्मृतः
स शिवः स्वशक्तिभिरिदं सर्वमेव जगदधिष्ठाय धारयन्। स्वतोऽप्रच्युतः स्वभावे स्थितः, नित्यं स्थिरत्वात् ‘स्थाणुः’ इति स्मृतः॥
Verse 11
शिवेनाधिष्ठितं यस्माज्जगत्स्थावरजंगमम् । सर्वरूपः स्मृतश्शर्वस्तथा ज्ञात्वा न मुह्यति
यतः शिवेनाधिष्ठितं जगत्स्थावरजङ्गमम्। शर्वः सर्वरूपः स्मृतः; एतज्ज्ञात्वा जनो न मुह्यति॥
Verse 12
शर्वो रुद्रो नमस्तस्मै पुरुषः सत्परो महान् । हिरण्यबाहुर्भगवान्हिरण्यपतिरीश्वरः
शर्वो रुद्रो नमस्तस्मै पुरुषः सत्परो महान्। हिरण्यबाहुर्भगवान् हिरण्यपतिर् ईश्वरः॥
Verse 13
अंबिकापतिरीशानः पिनाकी वृषवाहनः । एको रुद्रः परं ब्रह्म पुरुषः कृष्णपिंगलः
अम्बिकापतिर् ईशानः पिनाकी वृषवाहनः। एको रुद्रः परं ब्रह्म पुरुषः कृष्णपिङ्गलः।
Verse 14
बालाग्रमात्रो हृन्मध्ये विचिंत्यो दहरांतरे । हिरण्यकेशः पद्माक्षो ह्यरुणस्ताम्र एव च
हृदयपद्मस्य मध्ये दहराकाशे बालाग्रमात्रं तं ध्यायेत्—हिरण्यकेशं पद्माक्षं अरुणं ताम्रप्रभं च।
Verse 15
यो ऽवसर्पत्य सौ देवो नीलग्रीवो हिरण्मयः । सौम्यो घोरस्तथा मिश्रश्चाक्षारश्चामृतो ऽव्ययः
योऽसौ देवोऽवसर्पति स नीलग्रीवो हिरण्मयः। स सौम्यो घोरमिश्रश्चाक्षरश्चामृतोऽव्ययः॥
Verse 16
स पुंविशेषः परमो भगवानन्तकांतकः । चेतनचेतनोन्मुक्तः प्रपञ्चाच्च परात्परः
स पुंविशेषः परमो भगवानन्तकान्तकः। चेतनाचेतनोन्मुक्तः प्रपञ्चाच्च परात्परः॥
Verse 17
शिवेनातिशयत्वेन ज्ञानैश्वर्ये विलोकिते । लोकेशातिशयत्वेन स्थितं प्राहुर्मनीषिणः
शिवेनातिशयत्वेन ज्ञानैश्वर्ये विलोकिते। लोकेशातिशयत्वेन स्थितं प्राहुर्मनीषिणः॥
Verse 18
प्रतिसर्गप्रसूतानां ब्रह्मणां शास्त्रविस्तरम् । उपदेष्टा स एवादौ कालावच्छेदवर्तिनाम्
प्रतिसर्गप्रसूतानां ब्रह्मणां शास्त्रविस्तरम् । उपदेष्टा स एवादौ कालावच्छेदवर्तिनाम् ॥
Verse 19
कालावच्छेदयुक्तानां गुरूणामप्यसौ गुरुः । सर्वेषामेव सर्वेशः कालावच्छेदवर्जितः
कालावच्छेदयुक्तानां गुरूणामप्यसौ गुरुः । सर्वेषामेव सर्वेशः कालावच्छेदवर्जितः ॥
Verse 20
शुद्धा स्वाभाविकी तस्य शक्तिस्सर्वातिशायिनी । ज्ञानमप्रतिमं नित्यं वपुरत्यन्तनिर्मितम्
शुद्धा स्वाभाविकी तस्य शक्तिस्सर्वातिशायिनी । ज्ञानमप्रतिमं नित्यं वपुरत्यन्तनिर्मितम् ॥
Verse 21
ऐश्वर्यमप्रतिद्वंद्वं सुखमात्यन्तिकं बलम् । तेजःप्रभावो वीर्यं च क्षमा कारुण्यमेव च
ऐश्वर्यमप्रतिद्वंद्वं सुखमात्यन्तिकं बलम् । तेजःप्रभावो वीर्यं च क्षमा कारुण्यमेव च ॥
Verse 22
परिपूर्णस्य सर्गाद्यैर्नात्मनो ऽस्ति प्रयोजनम् । परानुग्रह एवास्य फलं सर्वस्य कर्मणः
परिपूर्णस्य सर्गाद्यैर्नात्मनोऽस्ति प्रयोजनम् । परानुग्रह एवास्य फलं सर्वस्य कर्मणः ॥
Verse 23
प्रणवो वाचकस्तस्य शिवस्य परमात्मनः । शिवरुद्रादिशब्दानां प्रणवो हि परस्स्मृतः
प्रणवो वाचकस्तस्य शिवस्य परमात्मनः । शिवरुद्रादिशब्दानां प्रणवो हि परः स्मृतः ॥
Verse 24
शंभो प्रणववाच्यस्य भवनात्तज्जपादपि । या सिद्धिस्सा परा प्राप्या भवत्येव न संशयः
शम्भो प्रणववाच्यस्य भवनात् तज्जपादपि । या सिद्धिः सा परा प्राप्या भवत्येव न संशयः ॥
Verse 25
तस्मादेकाक्षरं देवमाहुरागमपारगाः । वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना मनस्विनः
तस्मादेकाक्षरं देवं आहुरागमपारगाः । वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना मनस्विनः ॥
Verse 26
अस्य मात्राः समाख्याताश्चतस्रो वेदमूर्धनि । अकारश्चाप्युकारश्च मकारो नाद इत्यपि
अस्य मात्राः समाख्याताश्चतस्रो वेदमूर्धनि । अकार उकार मकारो नाद इत्यपि ॥
Verse 27
अकारं बह्वृचं प्राहुरुकारो यजुरुच्यते । मकारः सामनादोस्य श्रुतिराथर्वणी स्मृताः
अकारं बह्वृचं प्राहुरुकारो यजुरुच्यते । मकारः सामनादोऽस्य श्रुतिराथर्वणी स्मृता ॥
Verse 28
अकारश्च महाबीजं रजः स्रष्टा चतुर्मुखः । उकारः प्रकृतिर्योनिः सत्त्वं पालयिता हरिः
अकारो महाबीजं रजोगुणः स्रष्टा चतुर्मुखः; उकारः प्रकृतिर्योनिः सत्त्वगुणः पालयिता हरिः।
Verse 29
मकारः पुरुषो बीजं तमः संहारको हरः । नादः परः पुमानीशो निर्गुणो निष्क्रियः शिवः
मकारः पुरुषो बीजं, तमसा संहरन् हरः। नादः परः पुमानीशो, निर्गुणो निष्क्रियः शिवः॥
Verse 30
सर्वं तिसृभिरेवेदं मात्राभिर्निखिलं त्रिधा । अभिधाय शिवात्मानं बोधयत्यर्धमात्रया
सर्वं तिसृभिरेवेदं मात्राभिर्निखिलं त्रिधा। अभिधाय शिवात्मानं बोधयत्यर्धमात्रया॥
Verse 31
यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायो ऽस्ति किंचित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम्
यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति किंचित्। वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम्॥
Frequently Asked Questions
The sampled portion is primarily a philosophical discourse rather than a narrated mythic episode; it frames Śiva’s nature through systematic negation of bonds and limiting categories.
By rejecting every proposed bond—psychic, sensory, elemental, karmic, and cosmological—the text marks Śiva as the absolute reality beyond all upādhis, positioning liberation as grounded in recognizing Śiva’s unconditioned sovereignty and auspiciousness.
Śiva is highlighted as Paramātman and as Sthāṇu (the unwavering one), sustaining all existence through his śaktis while remaining apracyuta—unfallen from his own essential nature.