शिवाश्रम-नित्यनैमित्तिककर्मविधिः / Śaiva Āśrama-Duties: Daily and Occasional Rites (Morning Purity & Bath Procedure)
अध्यायः २१ आरभ्यते यत्र कृष्णः शिवस्वशास्त्रोक्तं शैवाश्रमिणां नित्यनैमित्तिककर्मविभागेन यथार्थवृत्तान्तं पृच्छति। उपमन्युः प्रातःकाले ब्राह्मे मुहूर्ते उत्थानं, अम्बासहितं शिवध्यानं, ततः एकान्ते मलमूत्रादिकृत्यं च विधिवत् वर्णयति। शौचं दन्तधावनं च, दन्तकाष्ठाभावे वा कतिपयतिथिषु निषेधे च विकल्पाः, पुनःपुनर्जलप्रक्षालनरूपं मुखशुद्धिकर्म च निर्दिश्यते। नदीतडागसरःगृहेषु वा वारुणस्नानविधिः, स्नानद्रव्यग्रहणं, बाह्याशौचापनयनं, मृदा-लेपनशुद्धिः, स्नानानन्तरशौचं च विस्तरेणोक्तम्। शुद्धवस्त्रधारणं पुनःशुद्धिः च, तथा ब्रह्मचारितपस्विविधवाभ्यः सुगन्धस्नानालङ्कारसदृशाचारवर्जनं नियमश्च कथ्यते। उपवीतधारणं शिखाबन्धनं, अवगाहनं, आचमनं, जले त्रिमण्डलस्थापनं, निमग्नावस्थायां मन्त्रजपः शिवस्मरणं च, अन्ते पवित्रजलेन आत्माभिषेकः—एवं देहचर्या मन्त्रप्रधानं शैवव्रतमिव निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
कृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवाश्रमनिषेविणाम् । शिवशास्त्रोदितं कर्म नित्यनैमित्तिकं तथा
कृष्ण उवाच । भगवन्, शिवाश्रमनिषेविणां वृत्तान्तं श्रोतुमिच्छामि; शिवशास्त्रोदितं कर्म नित्यं नैमित्तिकं च मे ब्रूहि।
Verse 2
उपमन्युरुवाच । प्रातरुत्थाय शयनाद्ध्यात्वा देवं सहाम्बया । विचार्य कार्यं निर्गच्छेद्गृहादभ्युदिते ऽरुणे
उपमन्युरुवाच । प्रातः शयनादुत्थाय देवं सहाम्बया ध्यात्वा, कर्तव्यं विचार्य, अभ्युदितेऽरुणे गृहान्निर्गच्छेत्।
Verse 3
अबाधे विजने देशे कुर्यादावश्यकं ततः । कृत्वा शौचं विधानेन दंतधावनमाचरेत्
अबाधे विजने देशे प्रथमं कुर्यादावश्यकम् । ततः शौचं विधानेन कृत्वा दन्तधावनमाचरेत्।
Verse 4
अलाभे दंतकाष्ठानामष्टम्यादिदिनेषु च । अपां द्वादशगण्डूषैः कुर्यादास्यविशोधनम्
अलाभे दन्तकाष्ठानामष्टम्यादिदिनेषु च । अपां द्वादशगण्डूषैः कुर्यादास्यविशोधनम्।
Verse 5
आचम्य विधिवत्पश्चाद्वारुणं स्नानमाचरेत् । नद्यां वा देवखाते वा ह्रदे वाथ गृहे ऽपि वा
आचम्य विधिवत्पश्चाद्वारुणं स्नानमाचरेत् । नद्यां वा देवखाते वा ह्रदे वाथ गृहेऽपि वा।
Verse 6
स्नानद्रव्याणि तत्तीरे स्थापयित्वा बहिर्मलम् । व्यापोह्य मृदमालिप्य स्नात्वा गोमयमालिपेत्
स्नानद्रव्याणि तत्तीरे स्थापयित्वा बहिर्मलम् । व्यापोह्य मृदमालिप्य स्नात्वा गोमयमालिपेत् ॥
Verse 7
स्नात्वा पुनः पुनर्वस्त्रं त्यक्त्वावाथ विशोध्य च । सुस्नातो नृपवद्भूयः शुद्धं वासो वसीत च
स्नात्वा पुनः पुनर्वस्त्रं त्यक्त्वावाथ विशोध्य च । सुस्नातो नृपवद्भूयः शुद्धं वासो वसीत च ॥
Verse 8
मलस्नानं सुगंधाद्यैः स्नानं दन्तविशोधनम् । न कुर्याद्ब्रह्मचारी च तपस्वी विधवा तथा
मलस्नानं सुगन्धाद्यैः स्नानं दन्तविशोधनम् । न कुर्याद्ब्रह्मचारी च तपस्वी विधवा तथा ॥
Verse 9
सोपवीतश्शिखां बद्धा प्रविश्य च जलांतरम् । अवगाह्य समाचांतो जले न्यस्येत्त्रिमंडलम्
सोपवीतश्शिखां बद्धा प्रविश्य च जलांतरम् । अवगाह्य समाचान्तो जले न्यस्येत्त्रिमण्डलम् ॥
Verse 10
सौम्ये मग्नः पुनर्मंत्रं जपेच्छक्त्या शिवं स्मरेत् । उत्थायाचम्य तेनैव स्वात्मानमभिषेचयेत्
सौम्ये जले निमग्नः पुनः शक्त्या मन्त्रं जपेत्, शिवं स्मरेत्। उत्थायाचम्य तेनैव जलेन स्वात्मानमभिषेचयेत्॥
Verse 11
गोशृंगेण सदर्भेण पालाशेन दलेन वा । पाद्मेन वाथ पाणिभ्यां पञ्चकृत्वस्त्रिरेव वा
गोशृंगेण सदर्भेण पालाशेन दलेन वा । पाद्मेन वाथ पाणिभ्यां पञ्चकृत्वस्त्रिरेव वा ॥
Verse 12
उद्यानादौ गृहे चैव वर्धन्या कलशेन वा । अवगाहनकाले ऽद्भिर्मंत्रितैरभिषेचयेत्
उद्यानादौ गृहे चैव वर्धन्या कलशेन वा । अवगाहनकाले ऽद्भिर्मंत्रितैरभिषेचयेत् ॥
Verse 13
अथ चेद्वारुणं कर्तुमशक्तः शुद्धवाससा । आर्द्रेण शोधयेद्देहमापादतलमस्तकम्
अथ चेद्वारुणं कर्तुमशक्तः शुद्धवाससा । आर्द्रेण शोधयेद्देहमापादतलमस्तकम् ॥
Verse 14
आग्नेयं वाथ वा मांत्रं कुर्यात्स्नानं शिवेन वा । शिवचिंतापरं स्नानं युक्तस्यात्मीयमुच्यते
आग्नेयं वा अथवा मन्त्रस्नानं कुर्यात्, शिवमन्त्रेण वा स्नानम्। किन्तु शिवचिन्तापरं यत् स्नानं, तदेव युक्तस्य साधकस्य आत्मीयं (आन्तरं) स्नानम् उच्यते॥
Verse 15
स्वसूत्रोक्तविधानेन मंत्राचमनपूर्वकम् । आचरेद्ब्रह्मयज्ञांतं कृत्वा देवादितर्पणम्
स्वसूत्रोक्तविधानेन मन्त्राचमनपूर्वकम्। ब्रह्मयज्ञान्तम् आचरेत्, कृत्वा देवादितर्पणम्॥
Verse 16
मंडलस्थं महादेवं ध्यात्वाभ्यर्च्य यथाविधि । दद्यादर्घ्यं ततस्तस्मै शिवायादित्यरूपिणे
मण्डलस्थं महादेवं ध्यात्वा यथाविध्यभ्यर्च्य, ततः सर्वप्रकाशकाय आदित्यरूपिणे शिवाय तस्मै अर्घ्यं दद्यात्।
Verse 17
अथ वैतत्स्वसूत्रोक्तं कृत्वा हस्तौ विशोधयेत् । करन्यासं ततः कृत्वा सकलीकृतविग्रहः
अथ स्वसूत्रोक्तं कर्म कृत्वा हस्तौ विशोधयेत्; ततः करन्यासं कृत्वा मन्त्रन्यासेन सकलीकृतविग्रहः सन् प्रवर्तेत।
Verse 18
वामहस्तगतांभोभिर्गंधसिद्धार्थकान्वितैः । कुशपुंजेन वाभ्युक्ष्य मूलमंत्रसमन्वितैः
वामहस्तस्थितेनाम्भसा गन्धद्रव्यसिद्धार्थसंयुक्तेन कुशपुञ्जेनाभ्युक्ष्य, शिवस्य मूलमन्त्रसमन्वितः पूजास्थानं वा आधारं प्रोक्षयेत्।
Verse 19
आपोहिष्ठादिभिर्मन्त्रैः शेषमाघ्राय वै जलम् । वामनासापुटेनैव देवं संभावयेत्सितम्
“आपो हि ष्ठा” इत्यादिमन्त्रैः शेषं जलं मृदु माघ्राय; वामनासापुटेनैव सितं शिवं देवं स्थिरं संभावयेत्।
Verse 20
अर्घमादाय देहस्थं सव्यनासापुटेन च । कृष्णवर्णेन बाह्यस्थं भावयेच्च शिलागतम्
अर्घ्यं देहस्थमादाय वामनासापुटेन निष्कास्य, बाह्यस्थं कृष्णवर्णं भावयेत्; ततः शिलागते शिवलिङ्गे प्रविष्टं चिन्तयेत्।
Verse 21
तर्पयेदथ देवेभ्य ऋषिभिश्च विशेषतः । भूतेभ्यश्च पितृभ्यश्च दद्यादर्घ्यं यथाविधि
तर्पयेदथ देवेभ्य ऋषिभिश्च विशेषतः । भूतेभ्यश्च पितृभ्यश्च दद्यादर्घ्यं यथाविधि ॥
Verse 22
रक्तचंदनतोयेन हस्तमात्रेण मंडलम् । सुवृत्तं कल्पयेद्भूमौ रक्तचूर्णाद्यलंकृतम्
रक्तचन्दनमिश्रितेन तोयेन हस्तमात्रपरिमाणं सुवृत्तं मण्डलं भूमौ लिखेत्, रक्तचूर्णादिभिरलङ्कृतं भवेत्।
Verse 23
तत्र संपूजयेद्भानुं स्वकीयावरणैः सह । स्वखोल्कायेति मंत्रेण सांगतस्सुखसिद्धये
तत्र भानुं स्वकीयावरणैः सह सम्यक् सम्पूजयेत्; ‘स्वखोल्काय’ इति मन्त्रेण सांगतः सुखसिद्ध्यर्थं कुर्यात्।
Verse 24
पुनश्च मंडलं कृत्वा तदंगैः परिपूज्य च । तत्र स्थाप्य हेमपात्रं मागधप्रस्थसंमितम्
पुनश्च मण्डलं कृत्वा तदङ्गैः परिपूज्य च, तत्र हेमपात्रं स्थापयेत् मागधप्रस्थसंमितम्।
Verse 25
पूरयेद्गंधतोयेन रक्तचंदनयोगिना । रक्तपुष्पैस्तिलैश्चैव कुशाक्षतसमन्वितैः
गन्धतोयेन रक्तचन्दनयोगिना तद् पात्रं पूरयेत्; रक्तपुष्पैस्तिलैश्च कुशाक्षतसमन्वितैः समर्पयेत्।
Verse 26
दूर्वापामार्गगव्यैश्च केवलेन जलेन वा । जानुभ्यां धरणीं गत्वा नत्वा देवं च मंडले
दूर्वापामार्गगव्यैर्वा केवलशुद्धजलेन वा। जानुभ्यां धरणीं गत्वा मण्डले देवं नत्वा नमस्कुर्यात्॥
Verse 27
कृत्वा शिरसि तत्पात्रं दद्यादर्घ्यं शिवाय तत् । अथवांजलिना तोयं सदर्भं मूलविद्यया
तत्पात्रं शिरसि कृत्वा शिवाय तदर्घ्यं दद्यात्। अथवा अञ्जलिना तोयं सदर्भं मूलविद्यया संस्कृत्य निवेदयेत्॥
Verse 28
उत्क्षिपेदम्बरस्थाय शिवायादित्यमूर्तये । कृत्वा पुनः करन्यासं करशोधनपूर्वकम्
उत्क्षिपेदम्बरस्थाय शिवायादित्यमूर्तये। करशोधनपूर्वकं पुनः करन्यासं विधाय॥
Verse 29
बुद्ध्वेशानादिसद्यांतं पञ्चब्रह्ममयं शिवम् । गृहीत्वा भसितं मन्त्रैर्विमृज्याङ्गानि संस्पृशेत्
ईशानादिसद्यान्तं पञ्चब्रह्ममयं शिवं बुद्ध्वा। भसितं मन्त्रैर्गृहीत्वा विमृज्याङ्गानि संस्पृशेत्॥
Verse 30
या दिनांतैश्शिरोवक्त्रहृद्गुह्यचरणान्क्रमात् । ततो मूलेन सर्वांगमालभ्य वसनान्तरम्
दिनान्ते क्रमशः शिरसि वक्त्रे हृदि गुह्ये च चरणयोः पवित्रभस्म लेपयेत् । ततः मूलमन्त्रेण सर्वाङ्गं स्पृष्ट्वा शुद्धीकृत्य पश्चान्नववसनं परिधायेत् ॥
Verse 31
परिधाय द्विराचम्य प्रोक्ष्यैकादशमन्त्रितैः । जलैराच्छाद्य वासो ऽयद्द्विराचम्य शिवं स्मरेत्
वासः परिधाय द्विराचम्य, एकादशमन्त्रितैर्जलैः प्रोक्ष्य; तैर्जलैर्वासोऽपि आच्छाद्य शुद्धीकृत्य, पुनर्द्विराचम्य शिवं स्मरेत्।
Verse 32
पुनर्न्यस्तकरो मन्त्री त्रिपुंड्रं भस्मना लिखेत् । अवक्रमाय तं व्यक्तं ललाटे गन्धवारिणा
पुनर्न्यस्तकरो मन्त्री भस्मना त्रिपुण्ड्रं लिखेत् । ततः सुस्पष्टं सुशोभनं ललाटे गन्धवारिणा तं अवक्रमयेत् ॥
Verse 33
वृत्तं वा चतुरस्रं वा बिन्दुमर्धेन्दुमेव वा । ललाटे यादृशं पुण्ड्रं लिखितं भस्मना पुनः
वृत्तं वा चतुरस्रं वा बिन्दुमर्धेन्दुमेव वा । यद्रूपं ललाटे भस्मना पुनः लिखितं पुण्ड्रं तदेव शुभं विज्ञेयम् ॥
Verse 34
तादृशं भुजयोर्मूर्ध्नि स्तनयोरंतरे लिखेत् । सर्वांगोद्धूलनं चैव न समानं त्रिपुण्ड्रकैः
तादृशं भुजयोर्द्वयोर्मूर्ध्नि स्तनयोरन्तरे लिखेत् । सर्वाङ्गोद्धूलनं चैव न समं त्रिपुण्ड्रकैः ॥
Verse 35
तस्मात्त्रिपुण्ड्रमेवैकं लिखेदुद्धूलनं विना । रुद्राक्षान्धारयेद्मूर्ध्नि कंठे श्रोते करे तथा
तस्मात् त्रिपुण्ड्रमेकमेव लिखेदुद्धूलनं विना । रुद्राक्षान् धारयेद् मूर्ध्नि कण्ठे श्रोत्रे करे तथा ॥
Verse 36
सुवर्णवर्णमच्छिन्नं शुभं नान्यैर्धृतं शुभम् । विप्रादीनां क्रमाच्छ्रेष्ठं पीतं रक्तमथासितम्
सुवर्णवर्णम् अच्छिन्नं शुभं चिह्नं भवेत्, अन्यैर्न धार्यं शुभम् । विप्रादीनां क्रमात् श्रेष्ठा वर्णाः—पीतः, रक्तः, अथ असितः ॥
Verse 37
तदलाभे यथालाभं धारणीयमदूषितम् । तत्रापि नोत्तरं नीचैर्धार्यं नीचमथोत्तरैः
तदलाभे यथालाभं शुद्धमदूषितं धारयेत्। तत्रापि नीचैर्नोत्तरं धार्यं, उत्तमैश्च न नीचम्॥
Verse 38
नाशुचिर्धारयेदक्षं सदा कालेषु धारयेत् । इत्थं त्रिसंध्यमथवा द्विसंध्यं सकृदेव वा
नाशुचिर्धारयेद्रुद्राक्षं, सदा कालेषु धारयेत्। इत्थं त्रिसन्ध्यं वा द्विसन्ध्यं वा सकृदेव वा॥
Verse 39
कृत्वा स्नानादिकं शक्त्या पूजयेत्परमेश्वरम् । प्रजास्थानं समासाद्य बद्ध्वा रुचिरमासनम्
कृत्वा स्नानादिकं शक्त्या पूजयेत्परमेश्वरम्। प्रजास्थानं समासाद्य बद्ध्वा रुचिरमासनम्॥
Verse 40
ध्यायेद्देवं च देवीं च प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । श्वेतादीन्नकुलीशांतांस्तच्छिष्यान्प्रणमेद्गुरुम्
ध्यायेद्देवं च देवीं च प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः। श्वेतादीन् नकुलीशान्तान् तच्छिष्यान् प्रणमेद्गुरुम्॥
Verse 41
पुनर्देवं शिवं नत्वा ततो नामाष्टकं जपेत् । शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः
पुनर्देवं शिवं नत्वा ततो नामाष्टकं जपेत्। शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः॥
Verse 42
संसारवैद्यस्सर्वज्ञः परमात्मेति चाष्टकम् । अथवा शिवमेवैकं जपित्वैकादशाधिकम्
संसारवैद्यः सर्वज्ञः परमात्मेति चाष्टकम्। अथवा शिवमेवैकं जपित्वैकादशाधिकम्॥
Verse 43
प्रकुर्वीत करन्यासं करशोधनपूर्वकम्
प्रकुर्वीत करन्यासं करशोधनपूर्वकम्॥
Frequently Asked Questions
Rather than a mythic episode, the chapter is a didactic dialogue: Kṛṣṇa asks Upamanyu for Śaiva-āśrama duties, and Upamanyu delivers a prescriptive ritual routine (especially morning purification and bathing).
The procedure sacralizes ordinary bodily acts by binding them to mantra and Śiva-smaraṇa: external cleansing (earth, water, ācamanā) becomes an inner reorientation, culminating in self-abhiṣeka with ritually conditioned water.
Śiva is explicitly contemplated together with Ambā/Śakti, indicating a paired devotional focus (Śiva-Śakti) even within routine purity rites.