षडध्व-शुद्धिः (Purification of the Six Adhvans / Sixfold Cosmic Path)
अध्यायः १७ उपमन्युनोक्त्या आरभ्यते—गुरुः शिष्यस्य योग्यताम् अधिकारं च परीक्ष्य सर्वबन्धविमुक्त्यर्थं षडध्वशुद्धिं कारयेत् उपदिशेच्च। तत्र षडध्वानः क्रमशः कला-तत्त्व-भुवन-वर्ण-पद-मन्त्ररूपाः प्रकाश्यन्ते। निवृत्त्याद्याः पञ्च कलाः निर्दिश्यन्ते, ताभिः शेषपञ्चाध्वानां व्याप्तत्वं कथ्यते। तत्त्वाध्वा षड्विंशतितत्त्वपर्यन्तः शिवतत्त्वादारभ्य भूमिपर्यन्तं शुद्धाशुद्धमिश्रभेदेन निरूप्यते। भुवनाध्वा आधारादुन्मनापर्यन्तः षष्टिसंख्यः, वर्णाध्वा पञ्चाशद्रुद्ररूपवर्णाः, पदाध्वा बहुविभेदः। मन्त्राध्वा पराविद्यया व्याप्तः; यथा तत्त्वेश्वरः शिवः तत्त्वगणने न गण्यते तथा मन्त्रनायकः मन्त्राध्वे न गण्यते इति दृष्टान्तः। व्यापकव्याप्यन्यायेन षडध्वतत्त्वज्ञानं विना अध्वशोधनाय अयोग्यता, अतः प्रयोगात्पूर्वं अध्वस्वरूपव्याप्तिरचना बोधनीया इति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । अतः परं समावेक्ष्य गुरुः शिष्यस्य योग्यताम् । षडध्वशुद्धिं कुर्वीत सर्वबंधविमुक्तये
उपमन्युरुवाच । अतः परं समावेक्ष्य गुरुः शिष्यस्य योग्यताम् । षडध्वशुद्धिं कुर्वीत सर्वबंधविमुक्तये ॥
Verse 2
कलां तत्त्वं च भुवनं वर्णं पदमतः परम् । मंत्रश्चेति समासेन षडध्वा परिपठ्यते
कलां तत्त्वं च भुवनं वर्णं पदमतः परम् । मंत्रश्चेति समासेन षडध्वा परिपठ्यते ॥
Verse 3
निवृत्त्याद्याः कलाः पञ्च कलाध्वा कथ्यते बुधैः । व्याप्ताः कलाभिरितरे त्वध्वानः पञ्च पञ्चभिः
निवृत्त्याद्याः कलाः पञ्च कलाध्वा इति बुधैः कथ्यते। इतराः पञ्चाध्वानः पञ्चधा ताभिः कलाभिः सर्वतः व्याप्ताः॥
Verse 4
शिवतत्त्वादिभूम्यंतं तत्त्वाध्वा समुदाहृतः । षड्विंशत्संख्ययोपेतः शुद्धाशुद्धोभयात्मकः
शिवतत्त्वादिभूम्यन्तं तत्त्वाध्वा इति समुदाहृतः। षड्विंशतितत्त्वसंख्यायुक्तः शुद्धाशुद्धोभयात्मकः॥
Verse 5
आधाराद्युन्मनांतश्च भुवनाध्वा प्रकीर्तितः । विना भेदोपभेदाभ्यां षष्टिसंख्यासमन्वितः
आधाराद्युन्मनान्तश्च भुवनाध्वा प्रकीर्तितः। भेदोपभेदवर्जितगणने षष्टिसंख्यासमन्वितः॥
Verse 6
पञ्चाशद्रुद्ररूपास्तु वर्णा वर्णाध्वसंज्ञिताः । अनेकभेदसंपन्नः पदाध्वा समुदाहृतः
पञ्चाशद्रुद्ररूपास्तु वर्णा वर्णाध्वसंज्ञिताः । अनेकभेदसंपन्नः पदाध्वा समुदाहृतः ॥
Verse 7
सर्वोपमंत्रैर्मंत्राध्वा व्याप्तः परमविद्यया । यथा शिवो न तत्त्वेषु गण्यते तत्त्वनायकः
सर्वोपमन्त्रैः सह मन्त्राध्वा परमविद्यया व्याप्तः। यथा तत्त्वनायकः शिवः तत्त्वेषु न गण्यते॥
Verse 8
मंत्राध्वनि न गण्येत तथासौ मंत्रनायकः । कलाध्वनो व्यापकत्वं व्याप्यत्वं चेतराध्वनाम्
मन्त्राध्वनि न गण्येत, तथासौ मन्त्रनायकः। कलाध्वः व्यापकः प्रोक्तः, इतराध्वा व्याप्यरूपकाः॥
Verse 9
न वेत्ति तत्त्वतो यस्य नैवार्हत्यध्वशोधनम् । षड्विधस्याध्वनो रूपं न येन विदितं भवेत्
यः तत्त्वतो न वेत्ति, स नाध्वशोधनमर्हति। षड्विधाध्वस्वरूपं च येन न विदितं भवेत्॥
Verse 10
व्याप्यव्यापकता तेन ज्ञातुमेव न शक्यते । तस्मादध्वस्वरूपं च व्याप्यव्यापकतां तथा
व्याप्यव्यापकता तेन ज्ञातुं नैव शक्यते। तस्मादध्वस्वरूपं च व्याप्यव्यापकतां तथा॥
Verse 11
यथावदवगम्यैव कुर्यादध्वविशोधनम् । कुंडमंडलपर्यंतं तत्र कृत्वा यथा पुरा
यथावदवगम्यैव कुर्यादध्वविशोधनम् । कुण्डमण्डलपर्यन्तं तत्र कृत्वा यथा पुरा ॥
Verse 12
द्विहस्तमानं कुर्वीत प्राच्यां कलशमंडलम् । ततः स्नातश्शिवाचार्यः सशिष्यः कृतनैत्यकः
प्राच्यां दिशि द्विहस्तमानं कलशमण्डलं कुर्यात्। ततः स्नातः शिवाचार्यः सशिष्यः कृतनैत्यकः पूजाकर्म प्रवर्तयेत्॥
Verse 13
प्रविश्य मंडलं शंभोः पूजां पूर्ववदाचरेत् । तत्राढकावरैस्सिद्धं तंदुलैः पायसं प्रभोः
शम्भोर्मण्डलं प्रविश्य पूजां पूर्ववदाचरेत्। तत्र प्रभोः सिद्धतण्डुलैः आढकावरमितं पायसं पचेत्॥
Verse 14
अर्धं निवेद्य होमार्थं शेषं समुपकल्पयेत् । पुरतः कल्पिते वाथ मंडले वर्णिमंडिते
अर्धं निवेद्य होमार्थं शेषं समुपकल्पयेत्। पुरतः कल्पिते वाथ मण्डले वर्णिमण्डिते॥
Verse 15
स्थापयेत्पञ्चकलशान्दिक्षु मध्ये च देशिकः । तेषु ब्रह्माणि मूलार्णैर्बिन्दुनादसमन्वितैः
देशिकः पञ्चकलशान् दिक्षु मध्ये च स्थापयेत्। तेषु मूलार्णैर्बिन्दुनादसमन्वितैर्ब्रह्माणि विन्यसेत्॥
Verse 16
नम आद्यैर्यकरांतैः कल्पयेत्कल्पवित्तमः । ईशानं मध्यमे कुंभे पुरुषं पुरतः स्थिते
आद्यैः ‘न’काराद्यैः ‘य’कारान्तैश्च अक्षरैः कल्पयेत् कल्पवित्तमः; मध्यमे कुम्भे ईशानं ध्यायेत्, पुरतः स्थिते कुम्भे पुरुषं चिन्तयेत्।
Verse 17
अघोरं दक्षिणे वामे वामं सद्यं च पश्चिमे । रक्षां विधाय मुद्रा च बद्ध्वा कुंभाभिमंत्रणम्
अघोरं दक्षिणे न्यस्य वामं वामे सद्यं च पश्चिमे । रक्षां विधाय मुद्रां च बद्ध्वा कुंभाभिमन्त्रणं कुर्यात् ॥
Verse 18
कृत्वा शिवानलैर्होमं प्रारभेत्यथा पुरा । यदर्धं पायसं पूर्वं होमार्थं परिकल्पितम्
शिवानलैर्होमं कृत्वा प्रारभेत् यथापुरम् । यदर्धं पायसं पूर्वं होमार्थं परिकल्पितम् ॥
Verse 19
हुत्वा शिष्यस्य तच्छेषं भोक्तुं समुपकल्पयेत् । तर्पणांतं च मंत्राणां कृत्वा कर्म यथा पुरा
हुत्वा शिष्यस्य तच्छेषं भोक्तुं समुपकल्पयेत् । तर्पणान्तं च मन्त्राणां कृत्वा कर्म यथापुरम् ॥
Verse 20
हुत्वा पूर्णाहुतिं तेषां ततः कुर्यात्प्रदीपनम् । ओंकारादनु हुंकारं ततो मूलं फडंतकम्
हुत्वा पूर्णाहुतिं तेषां ततः कुर्यात् प्रदीपनम् । ओंकारादनु हुंकारं ततो मूलं फडन्तकम् ॥
Verse 21
स्वाहांतं दीपने प्राहुरंगानि च यथाक्रमम् । तेषामाहुतयस्तिस्रो देया दीपनकर्मणि
स्वाहान्तं दीपने प्राहुरङ्गानि च यथाक्रमम् । तेषामाहुतयस्तिस्रो देया दीपनकर्मणि ॥
Verse 22
मंत्रैरेकैकशस्तैस्तु विचिन्त्या दीप्तमूर्तयः । त्रिगुणं त्रिगुणी कृत्य द्विजकन्याकृतं सितम्
मन्त्रैरेकैकशस्तैस्तु विचिन्त्या दीप्तमूर्तयः । त्रिगुणं त्रिगुणीकृत्य द्विजकन्याकृतं सितम् ॥
Verse 23
सूत्रं सूत्रेण संमंत्र्य शिखाग्रे बंधयेच्छिशोः । चरणांगुष्ठपर्यंतमूर्ध्वकायस्य तिष्ठतः
सूत्रं सूत्रेण संमन्त्र्य शिखाग्रे शिशोर्बन्धयेत्। ऊर्ध्वकायः स्थितः शिशुः, तच्च चरणाङ्गुष्ठपर्यन्तं प्रसारयेत्॥
Verse 24
लंबयित्वा तु तत्सूत्रं सुषुम्णां तत्र योजयेत् । शांतया मुद्रयादाय मूलमंत्रेण मंत्रवित्
तत्सूत्रं लम्बयित्वा तत्र सुषुम्णायां नियोजयेत्। शान्तामुद्रां समादाय मूलमन्त्रेण मन्त्रवित्॥
Verse 25
हुत्वाहुतित्रयं तस्यास्सान्निध्यमुपकल्पयेत् । हृदि संताड्य शिष्यस्य पुष्पक्षेपेण पूर्ववत्
हुत्वा हुतित्रयं तस्याः सान्निध्यं समुपकल्पयेत्। शिष्यस्य हृदि संताड्य पुष्पक्षेपेण पूर्ववत्॥
Verse 26
चैतन्यं समुपादाय द्वादशांते निवेद्य च । सूत्रं सूत्रेण संयोज्य संरक्ष्यास्त्रेण वर्मणा
चैतन्यं समुपादाय द्वादशान्ते निवेद्य च। सूत्रं सूत्रेण संयोज्य संरक्ष्यास्त्रेण वर्मणा॥
Verse 27
अवगुंठ्याथ तत्सूत्रं शिष्यदेहं विचिंतयेत् । मूलत्रयमयं पाशं भोगभोग्यत्वलक्षणम्
अथ तत्सूत्रमवगुंठ्य शिष्यदेहं पाशरूपं विचिन्तयेत्। स मूलत्रयमयो मलत्रयसमुद्भवः, भोक्तृ-भोग्यभावलक्षणः॥
Verse 28
विषयेन्द्रियदेहादिजनकं तस्य भावयेत् । व्योमादिभूतरूपिण्यः शांत्यतीतादयः कलाः
विषय-इन्द्रिय-देहादिजनकं तं भावयेत्। व्योमादिभूतरूपिण्यः शान्त्यतीताद्याः कलास्तस्यैव विभूतयः॥
Verse 29
सूत्रे स्वनामभिर्योज्यः पूज्यश्चैव नमोयुतैः । अथवा बीजभूतैस्तत्कृत्वा पूर्वोदितं क्रमात्
सूत्रे स्वनामभिर्योज्याः पूज्याश्च नमोयुतैः। अथवा बीजभूतैः कृत्वा पूर्वोक्तं क्रममाचरेत्॥
Verse 30
ततो मलादेस्तत्त्वादौ व्याप्तिं समलोकयेत् । कलाव्याप्तिं मलादौ च हुत्वा संदीपयेत्कलाः
ततो मलादेस्तत्त्वादौ व्याप्तिं सम्यक् समलोकयेत्। कलाव्याप्तिं मलादौ च हुत्वा कलाः संदीपयेत्॥
Verse 31
शिष्यं शिरसि संताड्य सूत्रं देहे यथाक्रमम् । शांत्यतीतपदे सूत्रं लाञ्छयेन्मंत्रमुच्चरन्
शिष्यं शिरसि संताड्य सूत्रं देहे यथाक्रमम् । शांत्यतीतपदे सूत्रं लाञ्छयेन्मंत्रमुच्चरन् ॥
Verse 32
एवं कृत्वा निवृत्त्यन्तं शांत्यतीतमनुक्रमात् । हुत्वाहुतित्रयं पश्चान्मण्डले च शिवं यजेत्
एवं विधिवत् निवृत्त्यन्तं शान्त्यतीतं च क्रमात् कृत्वा, ततः हुतित्रयं हुत्वा, पश्चात् पवित्रे मण्डले शिवं सम्यग् यजेत्।
Verse 33
देवस्य दक्षिणे शिष्यमुपवेश्योत्तरामुखम् । सदर्भे मण्डले दद्याद्धोमशिष्टं चरुं गुरुः
देवस्य दक्षिणे शिष्यम् उत्तरामुखम् उपवेश्य, सदर्भे मण्डले गुरुः होमशिष्टं चरुं दद्यात्।
Verse 34
शिष्यस्तद्गुरुणा दत्तं सत्कृत्य शिवपूर्वकम् । भुक्त्वा पश्चाद्द्विराचम्य शिवमन्त्रमुदीरयेत्
शिष्यः गुरुणा दत्तं शिवपूर्वकं सत्कृत्य, भुक्त्वा पश्चात् द्विराचम्य शिवमन्त्रम् उदीरयेत्।
Verse 35
अपरे मण्डले दद्यात्पञ्चगव्यं तथा गुरुः । सो ऽपि तच्छक्तितः पीत्वा द्विराचम्य शिवं स्मरेत्
अपरे मण्डले गुरुः पञ्चगव्यं दद्यात्; सोऽपि तच्छक्तितः पीत्वा द्विराचम्य शिवं स्मरेत्।
Verse 36
तृतीये मण्डले शिष्यमुपवेश्य यथा पुरा । प्रदद्याद्दंतपवनं यथाशास्त्रोक्तलक्षणम्
तृतीये मण्डले शिष्यमुपवेश्य यथा पुरा। प्रदद्याद्दन्तपवनं यथाशास्त्रोक्तलक्षणम्॥
Verse 37
अग्रेण तस्य मृदुना प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । वाचं नियम्य चासीनश्शिष्यो दंतान्विशोधयेत्
तस्य मृदुना दन्तकाष्ठेन अग्रेण प्राङ्मुखो वा उदङ्मुखो वा स्थित्वा, वाचं नियम्य आसीनः शिष्यः दन्तान् विशोधयेत्।
Verse 38
प्रक्षाल्य दंतपवनं त्यक्त्वाचम्य शिवं स्मरेत् । प्रविशेद्देशिकादिष्टः प्रांजलिः शिवमण्डलम्
दन्तपवनं प्रक्षाल्य त्यक्त्वा, आचम्य च शिवं स्मरेत्। देशिकादिष्टः प्राञ्जलिः शिवमण्डलं प्रविशेत्।
Verse 39
त्यक्तं तद्दन्तपवनं दृश्यते गुरुणा यदि । प्रागुदक्पश्चिमे वाग्रे शिवमन्यच्छिवेतरम्
त्यक्तं तद्दन्तपवनं गुरुणा यदि दृश्यते, तदा वाग्रे प्रागुदक्पश्चिमेषु शिवं पश्येत्; शिवेतरं तु अन्यच्छिवेतरमेव मन्येत्।
Verse 40
अशस्ताशामुखे तस्मिन्गुरुस्तद्दोषशांतये । शतमर्धं तदर्धं वाजुहुयान्मूलमन्त्रतः
तस्मिन् काले अशस्ताशामुखे आरब्धे, गुरुस्तद्दोषशान्तये मूलमन्त्रतः शतं वा अर्धं वा तदर्धं वा जुहुयात्।
Verse 41
ततः शिष्यं समालभ्य जपित्वा कर्णयोः शिवम् । देवस्य दक्षिणे भागे तं शिष्यमधिवासयेत्
ततः शिष्यं समालभ्य जपित्वा कर्णयोः शिवम् । देवस्य दक्षिणे भागे तं शिष्यमधिवासयेत् ॥
Verse 42
अहतास्तरणास्तीर्णे स दर्भशयने शुचिः । मंत्रिते ऽन्तः शिवं ध्यायञ्शयीत प्राक्छिरा निशि
अहतास्तरणास्तीर्णे स दर्भशयने शुचिः । मंत्रितेऽन्तः शिवं ध्यायञ्शयीत प्राक्छिरा निशि ॥
Verse 43
शिखायां बद्धसूत्रस्य शिखया तच्छिखां गुरुः । आबध्याहतवस्त्रेण तमाच्छाद्य च वर्मणा
गुरुः शिखायां बद्धसूत्रेण शिष्यस्य शिखां सम्यगाबध्य, आबद्धां तां शिखां कृत्वा, आहतवस्त्रेण वर्मणा च तं शिष्यं समाच्छादयामास।
Verse 44
रेखात्रयं च परितो भस्मना तिलसर्षपैः । कृत्वास्त्रजप्तैस्तद्वाह्ये दिगीशानां बलिं हरेत्
भस्मना तिलसर्षपैश्च परितो रेखात्रयं कृत्वा, अस्त्रजप्तैस्तद्वाह्ये दिगीशानां बलिं हरेत्।
Verse 45
शिष्यो ऽपि परतो ऽनश्नन्कृत्वैवमधिवासनम् । प्रबुध्योत्थाय गुरवे स्वप्नं दृष्टं निवेदयेत्
शिष्योऽपि परतोऽनश्नन् एवमधिवासनं कृत्वा, प्रबुध्योत्थाय गुरवे दृष्टं स्वप्नं निवेदयेत्।
Frequently Asked Questions
The chapter is primarily doctrinal rather than event-driven; it presents a guru–śiṣya instructional setting where Upamanyu outlines ṣaḍadhvā and the prerequisites for their purification.
It frames liberation as dependent on purifying and internalizing the sixfold structure of manifestation—moving through kalā/tattva/bhuvana and speech/mantra strata—under correct eligibility and knowledge.
Five kalās beginning with Nivṛtti; a 26-fold tattvādhvan from Śiva-tattva to Bhūmi; a sixtyfold bhuvanādhvan from Ādhāra to Unmanā; fifty varṇas as Rudra-forms; and the expansive padādhvan and mantrādhvan pervaded by supreme vidyā.