शिवसंस्कार-दीक्षानिरूपणम् (Śivasaṃskāra and the Typology of Dīkṣā)
अध्यायेऽस्मिन् श्रीकृष्णः मन्त्रस्य माहात्म्योपयोगयोः पूर्वोक्तानन्तरं “शिवसंस्कारस्य” यथार्थविवरणं पृच्छति। उपमन्युः संस्कारं पूजाद्यनुष्ठानाधिकारप्रदं कर्मेति निरूपयति; स षडध्वशुद्धिरूपः, ज्ञानप्रदः, पाशबन्धक्षयहेतुः, अत एव दीक्षेति कथ्यते। शिवागमपरिभाषया दीक्षा त्रिविधा—शाम्भवी, शाक्ती, मान्त्री। शाम्भवी गुरुमाध्यमेन क्षणात् फलदायिनी, दृष्टिस्पर्शवाक्यादिभिरेव प्रवर्तते; सा तीव्रा-तीव्रतरा भेदेन पाशक्षयमानानुसारं विभज्यते—तीव्रतरा तत्क्षणशान्ति-मोक्षप्रदा, तीव्रा तु जीवनपर्यन्तं शोधनकरी। शाक्ती दीक्षा गुरोः योगोपायेन ज्ञानचक्षुषा शक्त्यवतरणरूपा, शिष्यदेहे प्रविश्य ज्ञानं ददाति; अनन्तरं मान्त्रीदीक्षादिविवरणं सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीकृष्ण उवाच । भगवान्मंत्रमाहात्म्यं भवता कथितं प्रभो । तत्प्रयोगविधानं च साक्षाच्छ्रुतिसमं यथा
श्रीकृष्ण उवाच—प्रभो, भवता भगवान्मन्त्रस्य माहात्म्यं कथितम्; अधुना तस्य प्रयोगविधानं यथाश्रुतिसमं कृपया ब्रूहि।
Verse 2
इदानीं श्रोतुमिच्छामि शिवसंस्कारमुत्तमम् । मंत्रसंग्रहणे किंचित्सूचितन्न तु विस्मृतम्
इदानीं श्रोतुमिच्छामि शिवसंस्कारमुत्तमम्; मन्त्रसंग्रहणे किंचित्सूचितं, न तु मया सम्यगनुस्मृतम्।
Verse 3
उपमन्युरुवाच । हन्त ते कथयिष्यामि सर्वपापविशोधनम् । संस्कारं परमं पुण्यं शिवेन पतिभाषितम्
उपमन्युरुवाच—हन्त ते कथयिष्यामि सर्वपापविशोधनम्। संस्कारं परमं पुण्यं शिवेन पतिना स्वयम् भाषितम्॥
Verse 4
सम्यक्कृताधिकारः स्यात्पूजादिषु नरो यतः । संस्कारः कथ्यते तेन षडध्वपरिशोधनम्
यतः सम्यक्कृताधिकारो नरः स्यात् पूजादिषु कर्मसु। तेन संस्कारः कथ्यते षडध्वपरिशोधनम्॥
Verse 5
दीयते येन विज्ञानं क्षीयते पाशबंधनम् । तस्मात्संस्कार एवायं दीक्षेत्यपि च कथ्यते
येन विज्ञानं प्रदीयते पाशबन्धनं च क्षीयते, तस्मादयं पवित्रः संस्कारो ‘दीक्षा’ इत्यपि कथ्यते।
Verse 6
शांभवी चैव शाक्ती च मांत्री चैव शिवागमे । दीक्षोपदिश्यते त्रेधा शिवेन परमात्मना
शिवागमे परमात्मना शिवेन दीक्षा त्रिविधा उपदिश्यते—शांभवी, शाक्ती, तथा मांत्री च।
Verse 7
गुरोरालोकमात्रेण स्पर्शात्संभाषणादपि । सद्यस्संज्ञा भवेज्जंतोः पाशोपक्षयकारिणी
गुरोरालोकमात्रेण स्पर्शेन संभाषणेनापि वा, देहिनः सद्यः संज्ञा जायते या पाशोपक्षयकारिणी।
Verse 8
सा दीक्षा शांभवी प्रोक्ता सा पुनर्भिद्यते द्विधा । तीव्रा तीव्रतरा चेति पाशो पक्षयभेदतः
सा दीक्षा शांभवी प्रोक्ता; सा पुनर्द्विधा भिद्यते—तीव्रा तीव्रतरा चेति, पाशस्य पक्षयभेदतः।
Verse 9
यया स्यान्निर्वृतिः सद्यस्सैव तीव्रतरा मता । तीव्रा तु जीवतोत्यंतं पुंसः पापविशोधिका
यया सद्यः निर्वृतिः स्यात् सा एव तीव्रतरा मता; तीव्रा तु जीवतोऽत्यन्तं पुंसः पापविशोधिका।
Verse 10
शक्ती ज्ञानवती दीक्षा शिष्यदेहं प्रविश्य तु । गुरुणा योगमार्गेण क्रियते ज्ञानचक्षुषा
शक्तिमयी ज्ञानवती दीक्षा शिष्यदेहं प्रविश्य तु । गुरुणा योगमार्गेण ज्ञानचक्षुषा विधीयते ॥
Verse 11
मांत्री क्रियावती दीक्षा कुंडमंडलपूर्विका । मंदमंदतरोद्देशात्कर्तव्या गुरुणा बहिः
मन्त्रिणी क्रियावती दीक्षा कुण्डमण्डलपूर्विका । मन्दमन्दतरोद्देशात् कर्तव्या गुरुणा बहिः ॥
Verse 12
शक्तिपातानुसारेण शिष्यो ऽनुग्रहमर्हति । शैवधर्मानुसारस्य तन्मूलत्वात्समासतः
शक्तिपातानुसारेण शिष्योऽनुग्रहमर्हति । शैवधर्मानुसारस्य तन्मूलत्वात् समासतः ॥
Verse 13
यत्र शक्तिर्न पतिता तत्र शुद्धिर्न जायते । न विद्या न शिवाचारो न मुक्तिर्न च सिद्धयः
यत्र शक्तिर्न पतिता तत्र शुद्धिर्न जायते । न विद्या न शिवाचारो न मुक्तिर्न च सिद्धयः ॥
Verse 14
तस्माल्लिंगानि संवीक्ष्य शक्तिपातस्य भूयसः । ज्ञानेन क्रियया वाथ गुरुश्शिष्यं विशोधयेत्
तस्मात् शक्तिपातस्य भूयः सूचकानि लिङ्गानि सम्यक् संवीक्ष्य, गुरुर्ज्ञानेन क्रियया वा शिष्यं विशोधयेत्।
Verse 15
यो ऽन्यथा कुरुते मोहात्स विनश्यति दुर्मतिः । तस्मात्सर्वप्रकारेण गुरुः शिष्यं परीक्षयेत्
योऽन्यथा कुरुते मोहात् स दुर्मतिः विनश्यति। तस्मात् सर्वप्रकारेण गुरुः शिष्यं परीक्षयेत्॥
Verse 16
लक्षणं शक्तिपातस्य प्रबोधानंदसंभवः । सा यस्मात्परमा शक्तिः प्रबोधानंदरूपिणी
शक्तिपातस्य लक्षणं प्रबोधानन्दसम्भवः। सा यस्मात् परमा शक्तिः प्रबोधानन्दरूपिणी॥
Verse 17
आनंदबोधयोर्लिंगमंतःकरणविक्रियाः । यथा स्यात्कंपरोमांचस्वरनेत्रांगविक्रियाः
आनन्दबोधयोर्लिङ्गम् अन्तःकरणविक्रियाः। यथा कम्परोमाञ्चस्वरनेत्राङ्गविक्रियाः॥
Verse 18
शिष्योपि लक्षणैरेभिः कुर्याद्गुरुपरीक्षणम् । तत्संपर्कैः शिवार्चादौ संगतैर्वाथ तद्गतैः
शिष्योऽपि एभिर्लक्षणैः गुरोः परीक्षां कुर्यात्। तस्य सङ्गसंपर्कान् पश्येत्—ये तेन सह सङ्गच्छन्ति, ये तदनुगता भवन्ति, ये च तदधीनाः शिवपूजादिषु प्रवर्तन्ते।
Verse 19
शिष्यस्तु शिक्षणीयत्वाद्गुरोर्गौरवकारणात् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गुरोर्गौरवमाचरेत्
शिष्यः शिक्षणीयत्वात् गुरोः गौरवकारणात्। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन स्वगुरौ गौरवमाचरेत्॥
Verse 20
यो गुरुस्स शिवः प्रोक्तो यः शिवः स गुरुः स्मृतः । गुरुर्वा शिव एवाथ विद्याकारेण संस्थितः
यो गुरुः स शिवः प्रोक्तः, यः शिवः स गुरुः स्मृतः। गुरुर्वा शिव एवाथ, विद्याकारॆण संस्थितः॥
Verse 21
यथा शिवस्तथा विद्या यथा विद्या तथा गुरुः । शिवविद्या गुरूणां च पूजया सदृशं फलम्
यथा शिवस्तथा विद्या, यथा विद्या तथा गुरुः। शिवविद्यागुरूणां च पूजया सदृशं फलम्॥
Verse 22
सर्वदेवात्मकश्चासौ सर्वमंत्रमयो गुरुः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यस्याज्ञां शिरसा वहेत्
सर्वदेवात्मकश्चासौ सर्वमन्त्रमयो गुरुः। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन यस्याज्ञां शिरसा वहेत्॥
Verse 23
श्रेयो ऽर्थी यदि गुर्वाज्ञां मनसापि न लंघयेत् । गुर्वाज्ञापालको यस्माज्ज्ञानसंपत्तिमश्नुते
श्रेयोऽर्थी यदि गुर्वाज्ञां मनसापि न लङ्घयेत्। गुर्वाज्ञापालको यस्माज् ज्ञानसंपत्तिमश्नुते॥
Verse 24
गच्छंस्तिष्ठन्स्वपन्भुंजन्नान्यत्कर्म समाचरेत् । समक्षं यदि कुर्वीत सर्वं चानुज्ञया गुरोः
गच्छन् तिष्ठन् स्वपन् भुञ्जन् नान्यत्कर्म समाचरेत्। समक्षं यदि कुर्वीत सर्वं चानुज्ञया गुरोः॥
Verse 25
गुरोर्गृहे समक्षं वा न यथेष्टासनो भवेत् । गुरुर्देवो यतः साक्षात्तद्गृहं देवमन्दिरम्
गुरोर्गृहे समक्षं वा न यथेष्टासनो भवेत्। गुरुर्देवः साक्षादेव तद्गृहं देवमन्दिरम्॥
Verse 26
पापिनां च यथा संगात्तत्पापात्पतितो भवेत् । यथेह वह्निसंपर्कान्मलं त्यजति कांचनम्
पापिनां च यथा सङ्गात् तत्पापात् पतितो भवेत्। यथेह वह्निसम्पर्कान् मलं त्यजति काञ्चनम्॥
Verse 27
तथैव गुरुसंपर्कात्पापं त्यजति मानवः । यथा वह्निसमीपस्थो घृतकुम्भो विलीयते
तथैव गुरुसम्पर्कात् पापं त्यजति मानवः। यथा वह्निसमीपस्थो घृतकुम्भो विलीयते॥
Verse 28
तथा पापं विलीयेत ह्याचार्यस्य समीपतः । यथा प्रज्वलितो वह्निः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत्
तथा पापं विलीयेत ह्याचार्यस्य समीपतः। यथा प्रज्वलितो वह्निः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत्॥
Verse 29
तथायमपि संतुष्टो गुरुः पापं क्षणाद्दहेत् । मनसा कर्मणा वाचा गुरोः क्रोधं न कारयेत्
तथायमपि सन्तुष्टो गुरुः पापं क्षणाद्दहेत्। मनसा कर्मणा वाचा गुरोः क्रोधं न कारयेत्॥
Verse 30
तस्य क्रोधेन दह्यंते ह्यायुःश्रीज्ञानसत्क्रियाः । तत्क्रोधकारिणो ये स्युस्तेषां यज्ञाश्च निष्फलाः
तस्य क्रोधेन ह्यायुःश्रीज्ञानसत्क्रियाः दह्यन्ते। ये तु तत्क्रोधकारिणः स्युः तेषां यज्ञाश्च निष्फलाः॥
Verse 31
यमश्च नियमाश्चैव नात्र कार्या विचारणा । गुरोर्विरुद्धं यद्वाक्यं न वदेज्जातुचिन्नरः
यमाश्च नियमाश्चैव नात्र कार्या विचारणा। गुरोर्विरुद्धं यद्वाक्यं न वदेज्जातुचिन्नरः॥
Verse 32
वदेद्यदि महामोहाद्रौरवं नरकं व्रजेत् । मनसा कर्मणा वाचा गुरुमुद्दिश्य यत्नतः
महामोहाद्यदि वदेत् रौरवं नरकं व्रजेत्। तस्मात् मनसा कर्मणा वाचा गुरुमुद्दिश्य यत्नतः॥
Verse 33
श्रेयोर्थी चेन्नरो धीमान्न मिथ्याचारमाचरेत् । गुरोर्हितं प्रियं कुर्यादादिष्टो वा न वा सदा
श्रेयोर्थी चेन्नरो धीमान् न मिथ्याचारमाचरेत्। गुरोर्हितं प्रियं कुर्यात् आदिष्टो वा न वा सदा॥
Verse 34
असमक्षं समक्षं वा तस्य कार्यं समाचरेत् । इत्थमाचारवान्भक्तो नित्यमुद्युक्तमानसः
समक्षेऽसमक्षे वा तस्य यत्कर्तव्यं तत्सम्यगाचरेत्। एवमाचारसम्पन्नो भक्तो नित्यमुद्युक्तमानसः॥
Verse 35
गुरुप्रियकरः शिष्यः शैवधर्मांस्ततो ऽर्हति । गुरुश्चेद्गुणवान्प्राज्ञः परमानंदभासकः
गुरुप्रियकरः शिष्यः शैवधर्मान् ततः अर्हति; गुरुश्चेद् गुणवान् प्राज्ञः परमानन्दभासकः, तदा स एवोपदेशः फलति।
Verse 36
तत्त्वविच्छिवसंसक्तो मुक्तिदो न तु चापरः । संवित्संजननं तत्त्वं परमानंदसंभवम्
तत्त्ववित् शिवसंसक्तो मुक्तिदः, न तु चापरः; संवित्संजननं तत्त्वं परमानन्दसमुद्भवम्।
Verse 37
तत्तत्त्वं विदितं येन स एवानंददर्शकः । न पुनर्नाममात्रेण संविदारहितस्तु यः
येन तत् तत्त्वं विदितं, स एव आनन्ददर्शकः; नाममात्रेण न, यः संविदारहितः स तु न तथा।
Verse 38
अन्योन्यं तारयेन्नौका किं शिला तारयेच्छिलाम् । एतस्या नाममात्रेण मुक्तिर्वै नाममात्रिका
अन्योन्यं तारयेत् नौका; किं शिला तारयेत् शिलाम्? एतस्याः नाममात्रेण मुक्तिर्वै नाममात्रिका।
Verse 39
यैः पुनर्विदितं तत्त्वं ते मुक्ता मोचयन्त्यपि । तत्त्वहीने कुतो बोधः कुतो ह्यात्मपरिग्रहः
यैः पुनर्विदितं तत्त्वं ते मुक्ताः परमोत्तमाः । अन्यानपि मोचयन्त्येव तत्त्वहीने कुतो बोधः कुतो ह्यात्मपरिग्रहः ॥
Verse 40
परिग्रहविनिर्मुक्तः पशुरित्यभिधीयते । पशुभिः प्रेरितश्चापि पशुत्वं नातिवर्तते
परिग्रहविनिर्मुक्तः पशुरित्यभिधीयते। पशुभिः प्रेरितश्चापि पशुत्वं नातिवर्तते॥
Verse 41
तस्मात्तत्त्वविदेवेह मुक्तो मोचक इष्यते । सर्वलक्षणसंयुक्तः सर्वशास्त्रविदप्ययम्
तस्मात्तत्त्वविदेवेह मुक्तो मोचक इष्यते। सर्वलक्षणसंयुक्तः सर्वशास्त्रविदप्ययम्॥
Verse 42
सर्वोपायविधिज्ञो ऽपि तत्त्वहीनस्तु निष्फलः । यस्यानुभवपर्यंता बुद्धिस्तत्त्वे प्रवर्तते
सर्वोपायविधिज्ञोऽपि तत्त्वहीनस्तु निष्फलः। यस्यानुभवपर्यन्ता बुद्धिस्तत्त्वे प्रवर्तते॥
Verse 43
तस्यावलोकनाद्यैश्च परानन्दो ऽभिजायते । तस्माद्यस्यैव संपर्कात्प्रबोधानंदसंभवः
तस्य केवलावलोकनेनैव तथा अन्यैः पावनसङ्गमैः परमानन्दः प्रादुर्भवति। तस्मात् तस्यैव संस्पर्शात् प्रबोधानन्दः—आत्मप्रकाशरूपः—सम्भवति॥
Verse 44
गुरुं तमेव वृणुयान्नापरं मतिमान्नरः । स शिष्यैर्विनयाचारचतुरैरुचितो गुरुः
मतिमान् नरः तमेव गुरुं वृणुयात्, नापरम्। स गुरुः विनयाचारचतुरैः शिष्यैः सम्यग् उपास्यः, यथोचितः॥
Verse 45
यावद्विज्ञायते तावत्सेवनीयो मुमुक्षुभिः । ज्ञाते तस्मिन्स्थिरा भक्तिर्यावत्तत्त्वं समाश्रयेत्
यावद्विज्ञायते तावत्सेवनीयो मुमुक्षुभिः। ज्ञाते तस्मिन्स्थिरा भक्तिर्यावत्तत्त्वं समाश्रयेत्॥
Verse 46
न तु तत्त्वं त्यजेज्जातु नोपेक्षेत कथंचन । यत्रानंदः प्रबोधो वा नाल्पमप्युपलभ्यते
न तु तत्त्वं कदाचन त्यजेत्, न च कथञ्चन उपेक्षेत। यत्र नानन्दः प्रबोधो वा, नाल्पमप्युपलभ्यते॥
Verse 47
गुरोर्भ्रात्ःंस्तथा पुत्रान्बोधकान्प्रेरकानपि । तत्रादावुपसंगम्य ब्राह्मणं वेदपारगम्
गुरोर्भ्रातॄन् तथा पुत्रान् बोधकान् प्रेरकानपि। तत्रादावुपसङ्गम्य ब्राह्मणं वेदपारगम्॥
Verse 48
गुरुमाराधयेत्प्राज्ञं शुभगं प्रियदर्शनम् । सर्वाभयप्रदातारं करुणाक्रांतमानसम्
गुरुमाराधयेत् प्राज्ञं शुभगं प्रियदर्शनम्। सर्वाभयप्रदातारं करुणाक्रान्तमानसम्॥
Verse 49
तोषयेत्तं प्रयत्नेन मनसा कर्मणा गिरा । तावदाराधयेच्छिष्यः प्रसन्नोसौ भवेद्यथा
तं प्रयत्नेन तोषयेत् मनसा कर्मणा गिरा । तावदाराधयेच्छिष्यः प्रसन्नोऽसौ भवेद्यथा ॥
Verse 50
तस्मिन्प्रसन्ने शिष्यस्य सद्यः पापक्षयो भवेत् । तस्माद्धनानि रत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च
तस्मिन् प्रसन्ने शिष्यस्य सद्यः पापक्षयो भवेत् । तस्माद्धनानि रत्नानि क्षेत्राणि गृहाणि च ॥
Verse 51
भूषणानि च वासांसि यानशय्यासनानि च । एतानि गुरवे दद्याद्भक्त्या वित्तानुसारतः
भूषणानि च वासांसि यानशय्यासनानि च । एतानि गुरवे दद्याद् भक्त्या वित्तानुसारतः ॥
Verse 52
वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत्परमां गतिम् । स एव जनको माता भर्ता बन्धुर्धनं सुखम्
वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत् परमां गतिम् । स एव जनको माता भर्ता बन्धुर्धनं सुखम् ॥
Verse 53
सखा मित्रं च यत्तस्मात्सर्वं तस्मै निवेदयेत् । निवेद्य पश्चात्स्वात्मानं सान्वयं सपरिग्रहम्
सखा मित्रं च स एव; तस्मै सर्वं समर्पयेत्। सर्वं निवेद्य पश्चात् स्वात्मानं सान्वयं सपरिग्रहम् अपि तस्मै प्रभवे शरणं गच्छेत्॥
Verse 54
समर्प्य सोदकं तस्मै नित्यं तद्वशगो भवेत् । यदा शिवाय स्वात्मानं दत्तवान् देशिकात्मने
तस्मै सोदकं समर्प्य नित्यं तद्वशगो भवेत्; यदा देशिकात्मने शिवाय स्वात्मानं दत्तवान्।
Verse 55
तदा शैवो भवेद्देही न ततो ऽस्ति पुनर्भवः । गुरुश्च स्वाश्रितं शिष्यं वर्षमेकं परीक्षयेत्
तदा देही शैवो भवेत्, न ततः पुनर्भवः; गुरुश्च स्वाश्रितं शिष्यं वर्षमेकं परीक्षयेत्।
Verse 56
ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं द्विवर्षं च त्रिवर्षकम् । प्राणद्रव्यप्रदानाद्यैरादेशैश्च समासमैः
ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं द्विवर्षं त्रिवर्षकं च, प्राणद्रव्यप्रदानाद्यैः समासादेशैश्च आह्वयेत्।
Verse 57
उत्तमांश्चाधमे कृत्वा नीचानुत्तमकर्मणि । आक्रुष्टास्ताडिता वापि ये विषादं न यान्त्यपि
ये विपर्ययदृष्ट्या उत्तमान् अधमान् कुर्वन्ति, नीचान् चोत्तमकर्मणि नियोजयन्ति; ये चाक्रुष्टास्ताडिता अपि विषादं न यान्ति—ते स्थिरचेतसो न विचलन्ति।
Verse 58
ते योग्याः संयताः शुद्धाः शिवसंस्कारकर्मणि । अहिंसका दयावंतो नित्यमुद्युक्तचेतसः
ते एव योग्याः संयताः शुद्धाः शिवसंस्कारकर्मणि; अहिंसका दयावन्तो नित्यमुद्युक्तचेतसः।
Verse 59
अमानिनो बुद्धिमंतस्त्यक्तस्पर्धाः प्रियंवदाः । ऋजवो मृदवः स्वच्छा विनीताः स्थिरचेतसः
अमानिनो बुद्धिमंतस्त्यक्तस्पर्धाः प्रियंवदाः । ऋजवो मृदवः स्वच्छा विनीताः स्थिरचेतसः ॥
Verse 60
शौचाचारसमायुक्ताः शिवभक्ता द्विजातयः । एवं वृत्तसमोपेता वाङ्मनःकायकर्मभिः
शौचाचारसमायुक्ताः शिवभक्ता द्विजातयः । एवं वृत्तसमोपेता वाङ्मनःकायकर्मभिः ॥
Verse 61
शोध्या बोध्या यथान्यायमिति शास्त्रेषु निश्चयः । नाधिकारः स्वतो नार्याः शिवसंस्कारकर्मणि
शास्त्रेषु निश्चयः—यथान्यायं शोध्या बोध्या च। स्वतो नार्याः शिवसंस्कारकर्मणि नाधिकारः।
Verse 62
नियोगाद्भर्तुरस्त्येव भक्तियुक्ता यदीश्वरे । तथैव भर्तृहीनाया पुत्रादेरभ्यनुज्ञया
भर्तुर्नियोगादेवेश्वरे भक्तियुक्ता निश्चयेन सिध्यति। भर्तृहीनायाः पुत्राद्यभ्यनुज्ञयापि तथैव।
Verse 63
अधिकारो भवत्येव कन्यायाः पितुराज्ञया । शूद्राणां मर्त्यजातीनां पतितानां विशेषतः
कन्यायाः पितुराज्ञयैवाधिकारो भवति। शूद्राणां मर्त्यजातीनां पतितानां विशेषतः।
Verse 64
तथा संकरजातीनां नाध्वशुद्धिर्विधीयते । तैप्यकृत्रिमभावश्चेच्छिवे परमकारणे
तथा सङ्करजातीनां नाध्वशुद्धिर्विधीयते । तेषामप्यकृत्रिमो भावः शिवे परमकारणे चेत् शुद्धिः सिध्यति निश्चयात् ॥
Verse 65
पादोदकप्रदानाद्यैः कुर्युः पापविशोधनम् । अत्रानुलोमजाता ये युक्ता एव द्विजातिषु
पादोदकप्रदानाद्यैः कुर्युः पापविशोधनम् । अत्रानुलोमजाता ये युक्ता एव द्विजातिषु ॥
Verse 66
तेषामध्वविशुद्ध्यादि कुर्यान्मातृकुलोचितम् । या तु कन्या स्वपित्राद्यैश्शिवधर्मे नियोजिता
तेषामध्वविशुद्ध्यादि कुर्यान्मातृकुलोचितम् । या तु कन्या स्वपित्राद्यैः शिवधर्मे नियोजिता ॥
Verse 67
सा भक्ताय प्रदातव्या नापराय विरोधिने । दत्ता चेत्प्रतिकूलाय प्रमादाद्बोधयेत्पतिम्
सा भक्ताय प्रदातव्या नापराय विरोधिने । दत्ता चेत्प्रतिकूलाय प्रमादाद्बोधयेत्पतिम् ॥
Verse 68
अशक्ता तं परित्यज्य मनसा धर्ममाचरेत् । यथा मुनिवरं त्यक्त्वा पतिमत्रिं पतिव्रता
अशक्तः सन् तद् धर्मकर्म परित्यज्य मनसा धर्ममाचरेत्। यथा पतिव्रता स्त्री मुनिवरं परित्यज्य स्वपतिमत्रिं नातिचचार॥
Verse 69
कृतकृत्या ऽभवत्पूर्वं तपसाराध्य शङ्करम् । यथा नारायणं देवं तपसाराध्य पांडवान्
पूर्वं सा तपसा शङ्करमाराध्य कृतकृत्या बभूव; यथा देवो नारायणस्तपसाराध्य पाण्डवान् अनुगृहीतवान्।
Verse 70
पतींल्लब्धवती धर्मे गुरुभिर्न नियोजिता । अस्वातन्त्र्यकृतो दोषो नेहास्ति परमार्थतः
धर्मेण पतींल्लब्धवती, गुरुभिर्वृद्धैर्वा न नियोजिता; अस्वातन्त्र्यकृतो दोषोऽत्र परमार्थतो नास्ति।
Verse 71
शिवधर्मे नियुक्तायाश्शिवशासनगौरवात् । बहुनात्र किमुक्तेन यो ऽपि को ऽपि शिवाश्रयः
शिवशासनगौरवात् शिवधर्मे नियुक्ता; बहुनात्र किमुक्तेन—योऽपि कोऽपि शिवाश्रयः स दृढं तन्मार्गे प्रतिष्ठते।
Verse 72
संस्कार्यो गुर्वधीनश्चेत्संस्क्रिया न प्रभिद्यते । गुरोरालोकनादेव स्पर्शात्संभाषणादपि
संस्कार्यो यदा गुरुवशे तिष्ठति तदा संस्क्रिया न प्रभिद्यते। गुरोर्दर्शनमात्रेण स्पर्शेन संभाषणेनापि सा क्रिया स्थिरतां याति निरविघ्ना प्रवर्तते॥
Verse 73
यस्य संजायते प्रज्ञा तस्य नास्ति पराजयः । मनसा यस्तु संस्कारः क्रियते योगवर्त्मना
यस्य प्रज्ञा समुत्पन्ना तस्य नास्ति पराजयः। योगवर्त्मना मनसा यः संस्कारः क्रियते स एव निश्चयो भवति आचारसंस्कृतिः॥
Verse 74
स वक्ष्यते समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः
स उपदेशः समासेन वक्ष्यते; तस्य विस्तरः कथयितुं न शक्यः।
Frequently Asked Questions
Rather than a single mythic episode, the chapter is framed as an instructional dialogue: Śrī Kṛṣṇa requests teaching, and Upamanyu transmits Śiva’s doctrine on Śivasaṃskāra/dīkṣā and its classifications.
Because the rite both imparts liberating knowledge (vijñāna/jñāna) and erodes pāśa (bondage), functioning as a transformative initiation that changes ontological status and ritual eligibility, not merely a social or ceremonial refinement.
Three modalities are foregrounded: Śāṃbhavī (instant, guru-mediated; even by glance/touch/speech; subdivided into tīvrā/tīvratarā), Śāktī (power/knowledge entering the disciple, enacted by yogic method), and Māṃtrī (named as the third type, with details expected in later verses).