विभूतिविस्तरप्रश्नः / Inquiry into the Expansion of Śiva’s Vibhūti
अध्यायः १ शिवस्तुत्या आरभ्यते—गौरीस्तनकुङ्कुमलाञ्छितवक्षःस्थलधारणेन महादेवस्य दिव्यस्वरूपं भक्त्या प्रकाश्यते। सूतः कथयति—उपमन्युः शिवानुग्रहं लब्ध्वा, मध्याह्नव्रतसमाप्तौ वायुः नैमिषारण्ये मुनिसभां प्रति गच्छति। नित्यकर्मसमाप्ताः ऋषयः तं आगतं दृष्ट्वा, सभामध्ये सिद्धासनं ददति; लोकपूजितः स वायुः सुखेन उपविश्य, प्रभोर्महिमानं स्मरन् सर्वज्ञम् अजेयम् महादेवं शरणं गत्वा वदति—यस्य विभूतिः चराचरं जगत् सर्वम्। तदनन्तरं शुद्धाः मुनयः ‘विभूतिविस्तरं’ विस्तरेण श्रोतुम् याचन्ते, उपमन्योस्तपः-पाशुपतव्रतसिद्धिं तथा वासुदेवकृष्णादिदृष्टान्तान् पूर्वकथासु संयोजयन्ति। एवं अध्यायः कथाप्रवेशात् शिवप्राकट्योपायवर्णनाय शास्त्रीयप्रश्नरूपेण सेतुभूतः भवति।
Shlokas
Verse 1
ॐ । नमस्समस्तसंसारचक्रभ्रमणहेतवे । गौरीकुचतटद्वन्द्वकुंकुमांकितवक्षसे
ॐ । नमः समस्तसंसारचक्रभ्रमणहेतवे । गौरीकुचतटद्वन्द्वकुङ्कुमाङ्कितवक्षसे ॥
Verse 2
सूत उवाच । उक्त्वा भगवतो लब्धप्रसादादुपमन्युना । नियमादुत्थितो वायुर्मध्ये प्राप्ते दिवाकरे
सूत उवाच—एवं भगवतः प्रसादं लब्ध्वा उपमन्युना उक्ते, नियमेनोत्थितो वायुः, दिवाकरे मध्याह्ने प्राप्ते, मध्ये प्रादुरभवत्।
Verse 3
ऋषयश्चापि ते सर्वे नैमिषारण्यवासिनः । अथायमर्थः प्रष्टव्य इति कृत्वा विनिश्चयम्
नैमिषारण्यवासिनो ये ते सर्वे ऋषयः, “अयमर्थः प्रष्टव्यः” इति विनिश्चयं कृत्वा, पुनः पृच्छितुमुद्यताः।
Verse 4
कृत्वा यथा स्वकं कृत्यं प्रत्यहं ते यथा पुरा । भगवंतमुपायांतं समीक्ष्य समुपाविशन्
ते प्रत्यहं यथा पुरा स्वकं कृत्यं कृत्वा, भगवन्तमुपायान्तं समीक्ष्य, ततः समुपाविशन्।
Verse 5
अथासौ नियमस्यांते भगवानम्बरोद्भवः । मध्ये मुनिसभायास्तु भेजे कॢप्तं वरासनम्
अथ नियमस्य अन्ते भगवान् अम्बरोद्भवः मुनिसभायाः मध्ये कॢप्तं वरासनं भेजे।
Verse 6
सुखासनोपविष्टश्च वायुर्लोकनमस्कृतः । श्रीमद्विभूतिमीशस्य हृदि कृत्वेदमब्रवीत्
सुखासने उपविष्टो वायुः लोकनमस्कृतः, ईशस्य श्रीमद्विभूतिं हृदि कृत्वा, इदमब्रवीत्।
Verse 7
तं प्रपद्ये महादेवं सर्वज्ञमपराजितम् । विभूतिस्सकलं यस्य चराचरमिदं जगत्
तं प्रपद्ये महादेवं सर्वज्ञमपराजितम् । विभूतिः सकलं यस्य चराचरमिदं जगत् ॥
Verse 8
इत्याकर्ण्य शुभां वाणीमृषयः क्षीणकल्मषाः । विभूतिविस्तरं श्रोतुमूचुस्ते परमं वचः
इत्याकर्ण्य शुभां वाणीमृषयः क्षीणकल्मषाः । विभूतिविस्तरं श्रोतुमूचुस्ते परमं वचः ॥
Verse 9
ऋषय ऊचुः । उक्तं भगवता वृत्तमुपमन्योर्महात्मनः । क्षीरार्थेनापि तपसा यत्प्राप्तं परमेश्वरात्
ऋषय ऊचुः । उक्तं भगवता वृत्तमुपमन्योर्महात्मनः । क्षीरार्थेनापि तपसा यत्प्राप्तं परमेश्वरात् ॥
Verse 10
दृष्टो ऽसौ वासुदेवेन कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा । धौम्याग्रजस्ततस्तेन कृत्वा पाशुपतं व्रतम्
दृष्टोऽसौ वासुदेवेन कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा । धौम्याग्रजस्ततस्तेन कृत्वा पाशुपतं व्रतम् ॥
Verse 11
प्राप्तं च परमं ज्ञानमिति प्रागेव शुश्रुम । कथं स लब्धवान् कृष्णो ज्ञानं पाशुपतं परम्
प्रागेव श्रुतं यत् स परमं ज्ञानं प्राप्तवानिति। कथं तर्हि कृष्णः परमं पाशुपतं ज्ञानं लब्धवान्?
Verse 12
वायुरुवाच । स्वेच्छया ह्यवतीर्णोपि वासुदेवस्सनातनः । निंदयन्निव मानुष्यं देहशुद्धिं चकार सः
वायुरुवाच। स्वेच्छयावतीर्णोऽपि वासुदेवः सनातनः। निन्दयन्निव मानुष्यं देहशुद्धिं चकार सः॥
Verse 13
पुत्रार्थं हि तपस्तप्तुं गतस्तस्य महामुनेः । आश्रमं मुनिभिर्दृष्टं दृष्टवांस्तत्र वै मुनिम्
पुत्रार्थं हि तपस्तप्तुं स तस्य महामुनेराश्रमं गतः। मुनयस्तमाश्रमं दृष्ट्वा तत्रैव मुनिं ददृशुः॥
Verse 14
भस्मावदातसर्वांगं त्रिपुंड्रांकितमस्तकम् । रुद्राक्षमालाभरणं जटामंडलमंडितम्
भस्मावदातसर्वाङ्गं त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकम्। रुद्राक्षमालाभरणं जटामण्डलमण्डितम्॥
Verse 15
तच्छिष्यभूतैर्मुनिभिश्शास्त्रैर्वेदमिवावृतम् । शिवध्यानरतं शांतमुपमन्युं महाद्युतिम्
तच्छिष्यभूतैर्मुनिभिः शास्त्रैर्वेदमिवावृतम्। शिवध्यानरतं शान्तमुपमन्युं महाद्युतिम्॥
Verse 16
नमश्चकार तं दृष्ट्वा हृष्टसर्वतनूरुहः । बहुमानेन कृष्णो ऽसौ त्रिः कृत्वा तु प्रदक्षिणाम्
तं दृष्ट्वा कृष्णः हृष्टसर्वतनूरुहः नमश्चकार; बहुमानेन तु त्रिः कृत्वा प्रदक्षिणां चकार।
Verse 17
नष्टमासीन्मलं सर्वं मायाजं कार्ममेव च । तपःक्षीणमलं कृष्णमुपमन्युर्यथाविधिः
नष्टमासीन्मलं सर्वं मायाजं कार्ममेव च । तपसा क्षीणमलं कृष्णं श्यामं बन्धनकारणम् । उपमन्युर्यथाविधि शुद्धोऽभूद्विधिनिर्दिशतः ॥
Verse 18
भस्मनोद्धूल्य तं मन्त्रैरग्निरित्यादिभिः क्रमात् । अथ पाशुपतं साक्षाद्व्रतं द्वादशमासिकम्
भस्मनोद्धूल्य तं मन्त्रैरग्निरित्यादिभिः क्रमात् । ततः पाशुपतं साक्षाद्व्रतं द्वादशमासिकम् आचरेत् ॥
Verse 19
कारयित्वा मुनिस्तस्मै प्रददौ ज्ञानमुत्तमम् । तदाप्रभृति तं कृष्णं मुनयश्शंसितव्रताः
कारयित्वा मुनिस्तस्मै प्रददौ ज्ञानमुत्तमम् । तदाप्रभृति तं कृष्णं मुनयः शंसितव्रताः प्रशशंसुः ॥
Verse 20
दिव्याः पाशुपताः सर्वे परिवृत्योपतस्थिरे । ततो गुरुनियोगाद्वै कृष्णः परमशक्तिमान्
दिव्याः पाशुपताः सर्वे परिवृत्योपतस्थिरे । ततो गुरुनियोगाद्वै कृष्णः परमशक्तिमान् प्रववृते ॥
Verse 21
तपश्चकार पुत्रार्थं सांबमुद्दिश्य शंकरम् । तपसो तेन वर्षांते दृष्टो ऽसौ परमेश्वरः
पुत्रार्थं तपश्चकार सांबमुद्दिश्य शंकरम् । तपसो तेन वर्षान्ते दृष्टोऽसौ परमेश्वरः ॥
Verse 22
श्रिया परमया युक्तस्सांबश्च सगणश्शिवः । वरार्थमाविर्भूतस्य हरस्य सुभगाकृतेः
श्रिया परमया युक्तः सांबश्च सगणः शिवः । वरार्थमाविर्भूतस्य हरस्य सुभगाकृतेः ॥
Verse 23
स्तुतिं चकार नत्वासौ कृष्णः सम्यक्कृतांजलिः । सांबं समगणव्यग्रो लब्धवान्पुत्रमात्मनः
स्तुतिं चकार नत्वासौ कृष्णः सम्यक्कृताञ्जलिः । सांबं समगणव्यग्रो लब्धवान् पुत्रमात्मनः ॥
Verse 24
तपसा तुष्टचित्तेन दत्तं विष्णोश्शिवेन वै । यस्मात्सांबो महादेवः प्रददौ पुत्रमात्मनः
तपसा तुष्टचित्तेन दत्तं विष्णोः शिवेन वै । यस्मात् सांबो महादेवः प्रददौ पुत्रमात्मनः ॥
Verse 25
तस्माज्जांबवतीसूनुं सांबं चक्रे स नामतः । तदेतत्कथितं सर्वं कृष्णस्यामितकर्मणः
तस्माज्जाम्बवतीसूनुं सांबमिति नाम चकार सः । एवं सर्वं कथितं कृष्णस्यामितकर्मणः ॥
Verse 26
महर्षेर्ज्ञानलाभश्च पुत्रलाभश्च शंकरात् । य इदं कीर्तयेन्नित्यं शृणुयाच्छ्रावयेत्तथा
शंकरात् महर्षेर्ज्ञानलाभः पुत्रलाभश्च जातः। य इदं नित्यं कीर्तयेत् शृणुयाद्वा श्रावयेत्तथा।
Verse 27
स विष्णोर्ज्ञानमासाद्य तेनैव सह मोदते
स विष्णोर्ज्ञानमासाद्य तेनैव सह मोदते।
Frequently Asked Questions
Vāyu, having completed his observance, arrives at the Naimiṣāraṇya sages’ assembly; the sages then formally request a detailed exposition of Śiva’s vibhūti, linked to Upamanyu’s Śiva-grace narrative.
It frames reality (carācaram) as Śiva’s manifestation, shifting devotion from a localized deity-image to a metaphysical vision in which knowledge and worship converge in recognizing Śiva as the ground and expression of all phenomena.
Śiva’s omniscience and invincibility, the cosmos as His vibhūti, and the efficacy of niyama/vrata (notably Pāśupata observance) as the disciplined pathway to receiving Śiva’s prasāda.