शिवशक्त्यैक्य-तत्त्वविचारः / Inquiry into the Unity of Śiva and Śakti (Para–Apara Ontology)

Verse 1

कृष्ण उवाच । भगवन्परमेशस्य शर्वस्यामिततेजसः । मूर्तिभिर्विश्वमेवेदं यथा व्याप्तं तथा श्रुतम्

कृष्ण उवाच— भगवन्! परमेशस्य शर्वस्यामिततेजसः नानामूर्तिभिः यथोक्तं विश्वमिदं सर्वतः व्याप्तमिति मया श्रुतम्।

Verse 2

अथैतज्ज्ञातुमिच्छामि याथात्म्यं पमेशयोः । स्त्रीपुंभावात्मकं चेदं ताभ्यां कथमधिष्ठितम्

अथ परमेशयोः परदेव्याश्च याथात्म्यं ज्ञातुमिच्छामि। यदि स्त्रीपुंभावात्मकं विश्वमिदं ताभ्यां कथमधिष्ठितं धार्यते च?

Verse 3

उपमन्युरुवाच । श्रीमद्विभूतिं शिवयोर्याथात्म्यं च समासतः । वक्ष्ये तद्विस्तराद्वक्तुं भवेनापि न शक्यते

उपमन्युरुवाच— शिवयोः श्रीमद्विभूतिं याथात्म्यं च समासतः वक्ष्ये; तद्विस्तरेण वक्तुं भवेनापि न शक्यते।

Verse 4

शक्तिः साक्षान्महादेवी महादेवश्च शक्तिमान् । तयोर्विभूतिलेशो वै सर्वमेतच्चराचरम्

शक्तिः साक्षान्महादेवी, महादेवश्च शक्तिमान्। तयोर्विभूतिलेशो वै सर्वमेतच्चराचरम्॥

Verse 5

वस्तु किंचिदचिद्रूपं किंचिद्वस्तु चिदात्मकम् । द्वयं शुद्धमशुद्धं च परं चापरमेव च

वस्तु किंचिदचिद्रूपं किंचिद्वस्तु चिदात्मकम्। द्वयं शुद्धमशुद्धं च परं चापरमेव च॥

Verse 6

यत्संसरति चिच्चक्रमचिच्चक्रसमन्वितम् । तदेवाशुद्धमपरमितरं तु परं शुभम्

यत्संसारति चिच्चक्रमचिच्चक्रसमन्वितम्, तदेवाशुद्धमपरम्। इतरं तु परं शुभं परात्परम्।

Verse 7

अपरं च परं चैव द्वयं चिदचिदात्मकम् । शिवस्य च शिवायाश्च स्वाम्यं चैतत्स्वभावतः

अपरं च परं चैव द्वयं चिदचिदात्मकम्। शिवस्य च शिवायाश्च स्वाम्यं चैतत्स्वभावतः।

Verse 8

शिवयोर्वै वशे विश्वं न विश्वस्य वशे शिवौ । ईशितव्यमिदं यस्मात्तस्माद्विश्वेश्वरौ शिवौ

शिवयोर्वै वशे विश्वं, न विश्वस्य वशे शिवौ। ईशितव्यमिदं यस्मात्, तस्माद्विश्वेश्वरौ शिवौ।

Verse 9

यथा शिवस्तथा देवी यथा देवी तथा शिवः । नानयोरंतरं विद्याच्चंद्रचन्द्रिकयोरिव

यथा शिवस्तथा देवी, यथा देवी तथा शिवः। नानयोरन्तरं विद्याच्चन्द्रचन्द्रिकयोरिव।

Verse 10

चंद्रो न खलु भात्येष यथा चंद्रिकया विना । न भाति विद्यमानो ऽपि तथा शक्त्या विना शिवः

चंद्रो न खलु भात्येष यथा चंद्रिकया विना । न भाति विद्यमानो ऽपि तथा शक्त्या विना शिवः ॥

Verse 11

प्रभया हि विनायद्वद्भानुरेष न विद्यते । प्रभा च भानुना तेन सुतरां तदुपाश्रया

प्रभया विना भानुरेष न कदाचन विद्यते । प्रभा च भानुना तेन सुतरां तदुपाश्रया ॥ एवं शक्तिः शक्तिमांश्च परस्परमविभाज्यौ; शक्तिस्तु स्वामिनि नित्यं आश्रिता ॥

Verse 12

एवं परस्परापेक्षा शक्तिशक्तिमतोः स्थिता । न शिवेन विना शक्तिर्न शक्त्या च विना शिवः

एवं परस्परापेक्षा शक्तिशक्तिमतोः स्थिता । न शिवेन विना शक्तिर्न शक्त्या च विना शिवः ॥

Verse 13

शक्तौयया शिवो नित्यं भक्तौ मुक्तौ च देहिनाम् । आद्या सैका परा शक्तिश्चिन्मयी शिवसंश्रया

स्वशक्त्या शिवो नित्यं भक्तौ मुक्तौ च देहिनाम् । आद्या सैका परा शक्तिश्चिन्मयी शिवसंश्रया ॥

Verse 14

यामाहुरखिलेशस्य तैस्तैरनुगुणैर्गुणैः । समानधर्मिणीमेव शिवस्य परमात्मनः

यामाहुरखिलेशस्य तैस्तैरनुगुणैर्गुणैः । समानधर्मिणीमेव शिवस्य परमात्मनः ॥

Verse 15

सैका परा च चिद्रूपा शक्तिः प्रसवधर्मिणी । विभज्य बहुधा विश्वं विदधाति शिवेच्छया

सा एका परा च चिद्रूपा शक्तिः प्रसवधर्मिणी। स्वात्मानं बहुधा विभज्य शिवेच्छयानुसारं विश्वं विदधाति॥

Verse 16

सा मूलप्रकृतिर्माया त्रिगुणा च त्रिधा स्मृता । शिवया च विपर्यस्तं यया ततमिदं जगत्

सा मूलप्रकृतिरित्युक्ता माया त्रिगुणात्मिका। त्रिधा च स्मृता; शिवसम्बन्धे विपर्यस्तया यया ततमिदं जगत्॥

Verse 17

एकधा च द्विधा चैव तथा शतसहस्रधा । शक्तयः खलु भिद्यंते बहुधा व्यवहारतः

एकधा द्विधा तथा चैव शतसहस्रधापि च। शक्तयः खलु भिद्यन्ते बहुधा व्यवहारतः॥

Verse 18

शिवेच्छया पराशक्तिः शिवतत्त्वैकतां गता । ततः परिस्फुरत्यादौ सर्गे तैलं तिलादिव

शिवेच्छया पराशक्तिः शिवतत्त्वैकतां गता। ततः सर्गादौ परिस्फुरति तैलं तिलादिव॥

Verse 19

ततः क्रियाख्यया शक्त्या शक्तौ शक्तिमदुत्थया । तस्यां विक्षोभ्यमाणायामादौ नादः समुद्बभौ

ततः क्रियाख्यया शक्त्या शक्तिमदुत्थया शक्तौ प्रवृत्तया। तस्यां प्रथमं विक्षोभ्यमाणायां आदौ नादः समुद्बभौ॥

Verse 20

नादाद्विनिःसृतो बिंदुर्बिंदोदेवस्सदाशिवः । तस्मान्महेश्वरो जातः शुद्धविद्या महेश्वरात्

नादाद्विनिःसृतो बिन्दुः, बिन्दुरेव सदाशिवः देवः। तस्मान्महेश्वरो जातः, महेश्वरात् शुद्धविद्या प्रादुरभवत्॥

Verse 21

सा वाचामीश्वरी शक्तिर्वागीशाख्या हि शूलिनः । या सा वर्णस्वरूपेण मातृकेपि विजृम्भते

सा वाचामीश्वरी शक्तिर्वागीशाख्या हि शूलिनः । या सा वर्णस्वरूपेण मातृकेष्वपि विजृम्भते ॥

Verse 22

अथानंतसमावेशान्माया कालमवासृजत् । नियतिञ्च कलां विद्यां कलातोरागपूरुषौ

अथानन्तसमावेशान्माया कालमवासृजत् । नियतिं च कलां विद्यां कलातो रागपूरुषौ ॥

Verse 23

मायातः पुनरेवाभूदव्यक्तं त्रिगुणात्मकम् । त्रिगुणाच्च ततो व्यक्ताद्विभक्ताः स्युस्त्रयो गुणाः

मायातः पुनरेवाभूदव्यक्तं त्रिगुणात्मकम् । त्रिगुणाच्च ततो व्यक्ताद्विभक्ताः स्युस्त्रयो गुणाः ॥

Verse 24

सत्त्वं रजस्तमश्चेति यैर्व्याप्तमखिलं जगत् । गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यो गुणेशाख्यास्त्रिमूर्तयः

सत्त्वं रजस्तमश्चेति यैर्व्याप्तमखिलं जगत् । गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यो गुणेशाख्यास्त्रिमूर्तयः ॥

Verse 25

अधिष्ठितान्यनन्ताद्यैर्विद्येशैश्चक्रवर्तिभिः । शरीरांतरभेदेन शक्तेर्भेदाः प्रकीर्तिताः

अनन्ताद्यैर्विद्येशैश्चक्रवर्तिभिरधिष्ठिताः। शरीरान्तरभेदेन शक्तेर्भेदाः प्रकीर्तिताः॥

Verse 26

नानारूपास्तु विज्ञेयाः स्थूलसूक्ष्मविभेदतः । रुद्रस्य रौद्री सा शक्तिर्विष्णौर्वै वैष्णवी मता

नानारूपास्तु विज्ञेयाः स्थूलसूक्ष्मविभेदतः। रुद्रे रौद्रीति सा शक्तिर्विष्णौ वै वैष्णवी मता॥

Verse 27

ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रोक्ता चेन्द्रस्यैंद्रीति कथ्यते । किमत्र बहुनोक्तेन यद्विश्वमिति कीर्तितम्

ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रोक्ता चेन्द्रस्यैन्द्रीति कथ्यते। किमत्र बहुनोक्तेन यद्विश्वमिति कीर्तितम्॥

Verse 28

शक्यात्मनैव तद्व्याप्तं यथा देहे ऽंतरात्मना । तस्माच्छक्तिमयं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्

शक्त्यात्मनैव तद्व्याप्तं यथा देहेऽन्तरात्मना। तस्माच्छक्तिमयं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्॥

Verse 29

कला या परमा शक्तिः कथिता परमात्मनः । एवमेषा परा शक्तिरीश्वरेच्छानुयायिनी

कला या परमा शक्तिः परमात्मनः परिकीर्तिता। एवं सा परा शक्तिरीश्वरस्येच्छामनुगच्छति॥

Verse 30

स्थिरं चरं च यद्विश्वं सृजतीति विनिश्चयः । ज्ञानक्रिया चिकीर्षाभिस्तिसृभिस्स्वात्मशक्तिभिः

स्थिरं चरं च यद्विश्वं सृजतीति विनिश्चयः। ज्ञानक्रिया चिकीर्षाभिस्तिसृभिस्स्वात्मशक्तिभिः॥

Verse 31

शक्तिमानीश्वरः शश्वद्विश्वं व्याप्याधितिष्ठति । इदमित्थमिदं नेत्थं भवेदित्येवमात्मिका

शक्तिमानीश्वरः शश्वद्विश्वं व्याप्याधितिष्ठति। इदमित्थमिदं नेत्थं भवेदित्येवमात्मिका॥

Verse 32

इच्छाशक्तिर्महेशस्य नित्या कार्यनियामिका । ज्ञानशक्तिस्तु तत्कार्यं करणं कारणं तथा

इच्छाशक्तिर्महेशस्य नित्या कार्यनियामिका। ज्ञानशक्तिस्तु तत्कार्यं करणं कारणं तथा॥

Verse 33

प्रयोजनं च तत्त्वेन बुद्धिरूपाध्यवस्यति । यथेप्सितं क्रियाशक्तिर्यथाध्यवसितं जगत्

तत्त्वतः बुद्धिः निश्चयरूपा प्रयोजनं निर्धारयति। यथेप्सितं क्रियाशक्तिः प्रवर्तते, यथाध्यवसितं च जगदाभासते॥

Verse 34

कल्पयत्यखिलं कार्यं क्षणात्संकल्परूपिणी । यथा शक्तित्रयोत्थानं शक्तिप्रसवधर्मिणी

संकल्परूपिणी सा क्षणादखिलं कार्यं कल्पयति। यथा शक्तिप्रसवधर्मिणी शक्तित्रयस्योत्थानं जनयति॥

Verse 35

शक्त्या परमया नुन्ना प्रसूते सकलं जगत् । एवं शक्तिसमायोगाच्छक्तिमानुच्यते शिवः

शक्त्या परमया नुन्ना प्रसूते सकलं जगत् । एवं शक्तिसमायोगाच्छक्तिमानुच्यते शिवः ॥

Verse 36

शक्तिशक्तिमदुत्थं तु शाक्तं शैवमिदं जगत् । यथा न जायते पुत्रः पितरं मातरं विना

शक्तिशक्तिमदुत्थं तु शाक्तं शैवमिदं जगत् । यथा न जायते पुत्रः पितरं मातरं विना ॥

Verse 37

तथा भवं भवानीं च विना नैतच्चराचरम् । स्त्रीपुंसप्रभवं विश्वं स्त्रीपुंसात्मकमेव च

तथा भवं भवानीं च विना नैतच्चराचरं जगत् । स्त्रीपुंसप्रभवं विश्वं स्त्रीपुंसात्मकमेव च ॥

Verse 38

स्त्रीपुंसयोर्विभूतिश्च स्त्रीपुंसाभ्यामधिष्ठितम् । परमात्मा शिवः प्रोक्तश्शिवा सा च प्रकीर्तिता

स्त्रीपुंसयोर्विभूतिश्च स्त्रीपुंसाभ्यामधिष्ठितम् । परमात्मा शिवः प्रोक्तः शिवा सा च प्रकीर्तिता ॥

Verse 39

शिवस्सदाशिवः प्रोक्तः शिवा सा च मनोन्मनी । शिवो महेश्वरो ज्ञेयः शिवा मायेति कथ्यते

शिवस्सदाशिवः प्रोक्तः शिवा सा च मनोन्मनी । शिवो महेश्वरो ज्ञेयः शिवा मायेति कथ्यते ॥

Verse 40

पुरुषः परमेशानः प्रकृतिः परमेश्वरी । रुद्रो महेश्वरस्साक्षाद्रुद्राणी रुद्रवल्लभा

पुरुषः परमेशानः, प्रकृतिः परमेश्वरी। रुद्रो महेश्वरः साक्षात्, रुद्राणी रुद्रवल्लभा॥

Verse 41

विष्णुर्विश्वेश्वरो देवो लक्ष्मीर्विश्वेश्वरप्रिया । ब्रह्मा शिवो यदा स्रष्टा ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रिया

विष्णुर्विश्वेश्वरो देवो लक्ष्मीर्विश्वेश्वरप्रिया। ब्रह्मा शिवो यदा स्रष्टा ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रिया॥

Verse 42

भास्करो भगवाञ्छंभुः प्रभा भगवती शिवा । महेंद्रो मन्मथारातिः शची शैलेन्द्रकन्यका

भास्करो भगवाञ्छंभुः प्रभा भगवती शिवा। महेन्द्रो मन्मथारातिः शची शैलेन्द्रकन्यका॥

Verse 43

जातवेदा महादेवः स्वाहा शर्वार्धदेहिनी । यमस्त्रियंबको देवस्तत्प्रिया गिरिकन्यका

जातवेदा महादेवः; स्वाहा शर्वार्धदेहिनी। यमः त्र्यम्बको देवः; तत्प्रिया गिरिकन्यका॥

Verse 44

निरृतिर्भगवानीशो नैरृती नगनंदनी । वरुणो भगवान्रुद्रो वारुणी भूधरात्मजा

निरृतिर्भगवानीशो नैरृती नगनन्दिनी। वरुणो भगवान्रुद्रो वारुणी भूधरात्मजा॥

Verse 45

बालेंदुशेखरो वायुः शिवा शिवमनोहरा । यक्षो यज्ञशिरोहर्ता ऋद्धिर्हिमगिरीन्द्रजा

बालेंदुशेखरो वायुः शिवा शिवमनोहरा। यक्षो यज्ञशिरोहर्ता ऋद्धिर्हिमगिरीन्द्रजा॥

Verse 46

चंद्रार्धशेखरश्चंद्रो रोहिणी रुद्रवल्लभा । ईशानः परमेशानस्तदार्या परमेश्वरी

चन्द्रार्धशेखरश्चन्द्रो रोहिणी रुद्रवल्लभा। ईशानः परमेशानस्तदार्या परमेश्वरी॥

Verse 47

अनंतवलयो ऽनंतो ह्यनंतानंतवल्लभा । कालाग्निरुद्रः कालारिः काली कालांतकप्रिया

अनन्तवलयोऽनन्तो ह्यनन्तानन्तवल्लभा। कालाग्निरुद्रः कालारिः काली कालान्तकप्रिया॥

Verse 48

पुरुषाख्यो मनुश्शंभुः शतरूपा शिवप्रिया । दक्षस्साक्षान्महादेवः प्रसूतिः परमेश्वरी

पुरुषाख्यो मनुः साक्षाच्छम्भुरेव महेश्वरः । शतरूपा शिवप्रिया; दक्षः साक्षान्महादेवः, प्रसूतिः परमेश्वरी ॥

Verse 49

रुचिर्भवो भवानी च बुधैराकूतिरुच्यते । भृगुर्भगाक्षिहा देवः ख्यातिस्त्रिनयनप्रिया

रुचिर्भवः स विज्ञेयः, भवानी चाकूतिरुच्यते । भृगुर्भगाक्षिहा देवः, ख्यातिस्त्रिनयनप्रिया ॥

Verse 50

मरीचिभगवान्रुद्रः संभूतिश्शर्ववल्लभा । गंगाधरो ऽंगिरा ज्ञेयः स्मृतिः साक्षादुमा स्मृता

मरीचिर्भगवान् रुद्र इति ज्ञेयः, संभूतिश्च शर्ववल्लभा। गंगाधरोऽङ्गिरा ज्ञेयः, स्मृतिः साक्षादुमा स्मृता॥

Verse 51

पुलस्त्यः शशभृन्मौलिः प्रीतिः कांता पिनाकिनः । पुलहस्त्रिपुरध्वंसी तत्प्रिया तु शिवप्रिया

पुलस्त्यः शशभृन्मौलिरिति ज्ञेयः, प्रीतिः पिनाकिनः कान्ता। पुलहस्त्रिपुरध्वंसी, तत्प्रिया तु शिवप्रिया॥

Verse 52

क्रतुध्वंसी क्रतुः प्रोक्तः संनतिर्दयिता विभोः । त्रिनेत्रो ऽत्रिरुमा साक्षादनसूया स्मृता बुधैः

क्रतुः क्रतुध्वंसीति प्रोक्तः, संनतिर्दयिता विभोः। त्रिनेत्रोऽत्रिरिति ज्ञेयः, अनसूया साक्षादुमा स्मृता बुधैः॥

Verse 53

कश्यपः कालहा देवो देवमाता महेश्वरी । वसिष्ठो मन्मथारातिर्देवी साक्षादरुंधती

कश्यपः कालहा देवो देवमाता महेश्वरी । वसिष्ठो मन्मथारातिः साक्षाद्देवी अरुंधती ॥

Verse 54

शंकरः पुरुषास्सर्वे स्त्रियस्सर्वा महेश्वरी । सर्वे स्त्रीपुरुषास्तस्मात्तयोरेव विभूतयः

शंकरः पुरुषाः सर्वे स्त्रियः सर्वा महेश्वरी । सर्वे स्त्रीपुरुषास्तस्मात् तयोरेव विभूतयः ॥

Verse 55

विषयी भगवानीशो विषयः परमेश्वरी । श्राव्यं सर्वमुमारूपं श्रोता शूलवरायुधः

विषयी भगवानीशः, विषयः परमेश्वरी। श्राव्यं सर्वमुमारूपं, श्रोता शूलवरायुधः॥

Verse 56

प्रष्टव्यं वस्तुजातं तु धत्ते शंकरवल्लभा । प्रष्टा स एव विश्वात्मा बालचन्द्रावतंसकः

प्रष्टव्यं वस्तुजातं तु धत्ते शंकरवल्लभा। प्रष्टा स एव विश्वात्मा बालचन्द्रावतंसकः॥

Verse 57

द्रष्टव्यं वस्तुरूपं तु बिभर्ति वक्तवल्लभा । द्रष्टा विश्वेश्वरो देवः शशिखंडशिखामणिः

द्रष्टव्यस्य वस्तुरूपं तु वक्तृवल्लभा शक्तिर्बिभर्ति। द्रष्टा तु विश्वेश्वरो देवः शशिखण्डशिखामणिः॥

Verse 58

रसजातं महादेवी देवो रसयिता शिवः । प्रेयजातं च गिरिजा प्रेयांश्चैव गराशनः

रसजातं महादेवि देवो रसयिता शिवः। प्रेयजातं च गिरिजा प्रेयांश्चैव गराशनः॥

Verse 59

मंतव्यवस्तुतां धत्ते सदा देवी महेश्वरी । मंता स एव विश्वात्मा महादेवो महेश्वरः

मन्तव्यवस्तुतां धत्ते सदा देवी महेश्वरी। मन्ताऽस एव विश्वात्मा महादेवो महेश्वरः॥

Verse 60

बोद्धव्यवस्तुरूपं तु बिभर्ति भववल्लभा । देवस्स एव भगवान्बोद्धा मुग्धेन्दुशेखरः

बोद्धव्यवस्तुरूपं तु बिभर्ति भववल्लभा। देवः स एव भगवान् बोद्धा मुग्धेन्दुशेखरः॥

Verse 61

प्राणः पिनाकी सर्वेषां प्राणिनां भगवान्प्रभुः । प्राणस्थितिस्तु सर्वेषामंबिका चांबुरूपिणी

सर्वेषां प्राणिनां प्राणः पिनाकी भगवान् प्रभुः। सर्वेषां प्राणस्थितिश्चाम्बिका चाम्बुरूपिणी॥

Verse 62

बिभर्ति क्षेत्रतां देवी त्रिपुरांतकवल्लभा । क्षेत्रज्ञत्वं तदा धत्ते भगवानंतकांतकः

बिभर्ति क्षेत्रतां देवी त्रिपुरान्तकवल्लभा। क्षेत्रज्ञत्वं तदा धत्ते भगवानन्तकान्तकः॥

Verse 63

अहः शूलायुधो देवः शूलपाणिप्रिया निशा । आकाशः शंकरो देवः पृथिवी शंकरप्रिया

अहः शूलायुधो देवः शूलपाणिप्रिया निशा। आकाशः शंकरो देवः पृथिवी शंकरप्रिया॥

Verse 64

समुद्रो भगवानीशो वेला शैलेन्द्रकन्यका । वृक्षो वृषध्वजो देवो लता विश्वेश्वरप्रिया

समुद्रो भगवानीशो वेला शैलेन्द्रकन्यका। वृक्षो वृषध्वजो देवो लता विश्वेश्वरप्रिया॥

Verse 65

पुंल्लिंगमखिलं धत्ते भगवान्पुरशासनः । स्त्रिलिंगं चाखिलं धत्ते देवी देवमनोरमा

पुंल्लिङ्गमखिलं धत्ते भगवान्पुरशासनः । स्त्रीलिङ्गमखिलं धत्ते देवी देवमनोरमा ॥

Verse 66

शब्दजालमशेषं तु धत्ते सर्वस्य वल्लभा । अर्थस्वरूपमखिलं धत्ते मुग्धेन्दुशेखरः

शब्दजालमशेषं तु धत्ते सर्वस्य वल्लभा । अर्थस्वरूपमखिलं धत्ते मुग्धेन्दुशेखरः ॥

Verse 67

यस्य यस्य पदार्थस्य या या शक्तिरुदाहृता । सा सा विश्वेश्वरी देवी स स सर्वो महेश्वरः

यस्य यस्य पदार्थस्य या या शक्तिरुदाहृता । सा सा विश्वेश्वरी देवी स स सर्वो महेश्वरः ॥

Verse 68

यत्परं यत्पवित्रं च यत्पुण्यं यच्च मंगलम् । तत्तदाह महाभागास्तयोस्तेजोविजृंभितम्

यत्परं यत्पवित्रं च यत्पुण्यं यच्च मंगलम् । तत्तदाह महाभागास्तयोस्तेजोविजृंभितम् ॥

Verse 69

यथा दीपस्य दीप्तस्य शिखा दीपयते गृहम् । तथा तेजस्तयोरेतद्व्याप्य दीपयते जगत्

यथा दीपस्य दीप्तस्य शिखा दीपयते गृहम् । तथा तेजस्तयोरेतद्व्याप्य दीपयते जगत् ॥

Verse 70

तृणादिशिवमूर्त्यंतं विश्वख्यातिशयक्रमः । सन्निकर्षक्रमवशात्तयोरिति परा श्रुतिः

तृणादि-शिवमूर्त्यन्तं विश्वख्यात्यतिशयक्रमः। सन्निकर्षक्रमवशात् तयोः ‘इति’ परा श्रुतिः॥

Verse 71

सर्वाकारात्मकावेतौ सर्वश्रेयोविधायिनौ । पूजनीयौ नमस्कार्यौ चिंतनीयौ च सर्वदा

सर्वाकारात्मकावेतौ सर्वश्रेयोविधायिनौ। पूजनीयौ नमस्कार्यौ चिन्तनीयौ च सर्वदा॥

Verse 72

यथाप्रज्ञमिदं कृष्ण याथात्म्यं परमेशयोः । कथितं हि मया ते ऽद्य न तु तावदियत्तया

यथाप्रज्ञम् इदं कृष्ण याथात्म्यं परमेशयोः। कथितं हि मया तेऽद्य न तु तावदियत्तया॥

Verse 73

तत्कथं शक्यते वक्तुं याथात्म्यं परमेशयोः । महतामपि सर्वेषां मनसो ऽपि बहिर्गतम्

तत् कथं शक्यते वक्तुं याथात्म्यं परमेशयोः। महतामपि सर्वेषां मनसोऽपि बहिर्गतम्॥

Verse 74

अंतर्गतमनन्यानामीश्वरार्पितचेतसाम् । अन्येषां बुद्ध्यनारूढमारूढं च यथैव तत्

येऽन्तर्मुखमनन्याः स्युर् ईश्वरार्पितचेतसः । तेषां बुद्धौ दृढं सत्यं प्रतिष्ठाति; अन्येषां तु यथैव तत्—बुद्ध्यनारूढं वा किञ्चिदारूढमेव वा ॥

Verse 75

येयमुक्ता विभूतिर्वै प्राकृती सा परा मता । अप्राकृतां परामन्यां गुह्यां गुह्यविदो विदुः

येयमुक्ता विभूतिर्वै प्राकृती सा परा मता । अप्राकृतां परामन्यां गुह्यां गुह्यविदो विदुः ॥

Verse 76

यतो वाचो निवर्तंते मनसा चेन्द्रियैस्सह । अप्राकृती परा चैषा विभूतिः पारमेश्वरी

यस्यां परायां तत्त्वस्थितौ वाचो मनश्चेन्द्रियैः सह निवर्तन्ते, सा अप्राकृती परा च—एषा पारमेश्वरी विभूतिः परमा।

Verse 77

सैवेह परमं धाम सैवेह परमा गतिः । सैवेह परमा काष्ठा विभूतिः परमेष्ठिनः

शिव एव परं धाम, शिव एव परमा गतिः; शिव एव परा काष्ठा—परमेष्ठिनः परा विभूतिः।

Verse 78

तां प्राप्तुं प्रयतंते ऽत्र जितश्वासा जितेंद्रियाः । गर्भकारा गृहद्वारं निश्छिद्रं घटितुं यथा

तां शिवपरां तत्त्वस्थितिं प्राप्तुं जितश्वासा जितेन्द्रियाः प्रयतन्ते। यथा गर्भकारा गृहद्वारं निश्छिद्रं घटयन्ति, तथा योगिनोऽन्तर्मार्गं दृढं निरन्तरं कुर्वन्ति।

Verse 79

संसाराशीविषालीढमृतसंजीवनौषधम् । विभूतिं शिवयोर्विद्वान्न बिभेति कुतश्चन

संसाराशीविषालीढस्यापि मृतसंजीवनौषधमिव शिवयोर्विभूतिः। तां आश्रित्य विद्वान् कुतश्चन न बिभेति।

Verse 80

यः परामपरां चैव विभूतिं वेत्ति तत्त्वतः । सो ऽपरो भूतिमुल्लंघ्य परां भूतिं समश्नुते

यः परामपरां चैव विभूतिं वेत्ति तत्त्वतः । सऽपरो भूतिमुल्लङ्घ्य परां भूतिं समश्नुते ॥

Verse 81

एतत्ते कथितं कृष्ण याथात्म्यं परमात्मनोः । रहस्यमपि योग्यो ऽसि भर्गभक्तो भवानिति

एतत्ते कथितं कृष्ण याथात्म्यं परमात्मनोः । रहस्यमपि योग्योऽसि भर्गभक्तो भवानिति ॥

Verse 82

नाशिष्येभ्यो ऽप्यशैवेभ्यो नाभक्तेभ्यः कदाचन । व्याहरेदीशयोर्भूतिमिति वेदानुशासनम्

नाशिष्येभ्योऽप्यशैवेभ्यो नाभक्तेभ्यः कदाचन । व्याहरेदीशयोर्भूतिमिति वेदानुशासनम् ॥

Verse 83

तस्मात्त्वमतिकल्याणपरेभ्यः कथयेन्न हि । त्वादृशेभ्यो ऽनुरूपेभ्यः कथयैतन्न चान्यथा

तस्मात्त्वमतिकल्याणपरेभ्यः कथयेन्न हि । त्वादृशेभ्योऽनुरूपेभ्यः कथयैतन्न चान्यथा ॥

Verse 84

विभूतिमेतां शिवयोर्योग्येभ्यो यः प्रदापयेत् । संसारसागरान्मुक्तः शिवसायुज्यमाप्नुयात्

विभूतिमेतां शिवयोर्योग्येभ्यो यः प्रदापयेत् । संसारसागरान्मुक्तः शिवसायुज्यमाप्नुयात् ॥

Verse 85

कीर्तनादस्य नश्यंति महान्त्यः पापकोटयः । त्रिश्चतुर्धासमभ्यस्तैर्विनश्यंति ततो ऽधिकाः

अस्य कीर्तनमात्रेण महान्त्यः पापकोटयो नश्यन्ति। त्रिश्चतुर्धा पुनःपुनः समभ्यासात् ततोऽपि अधिकाः पापराशयो विनश्यन्ति॥

Verse 86

नश्यंत्यनिष्टरिपवो वर्धन्ते सुहृदस्तथा । विद्या च वर्धते शैवी मतिस्सत्ये प्रवर्तते

नश्यन्त्यनिष्टा रिपवो वर्धन्ते सुहृदस्तथा। विद्या च वर्धते शैवी मतिः सत्ये प्रवर्तते॥

Verse 87

भक्तिः पराः शिवे साम्बे सानुगे सपरिच्छिदे । यद्यदिष्टतमं चान्यत्तत्तदाप्नोत्यसंशयम्

शिवे साम्बे सानुगे सपरिच्छिदे परा भक्तिः। यद्यदिष्टतमं चान्यत् तत्तदाप्नोत्यसंशयम्॥

Verse 88

पुनः पुनः समभ्यस्येत्तस्य नास्तीह दुर्ल्लभम्

पुनः पुनः समभ्यस्येत् तस्य नास्तीह दुर्लभम्॥