पाशुपतज्ञानप्रश्नः — Inquiry into Pāśupata Knowledge (Paśu–Pāśa–Paśupati)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । किं तत्पाशुपतं ज्ञानं कथं पशुपतिश्शिवः । कथं धौम्याग्रजः पृष्टः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा

ऋषय ऊचुः—किं तत्पाशुपतं ज्ञानं? कथं पशुपतिः शिवः? कथं धौम्याग्रजः पृष्टः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा?

Verse 2

एतत्सर्वं समाचक्ष्व वायो शंकरविग्रह । तत्समो न हि वक्तास्ति त्रैलोक्येष्वपरः प्रभुः

एतत्सर्वं समाचक्ष्व वायो शंकरविग्रह। तत्समो न हि वक्तास्ति त्रैलोक्येष्वपरः प्रभुः।

Verse 3

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां महर्षीणां प्रभंजनः । संस्मृत्य शिवमीशानं प्रवक्तुमुपचक्रमे

सूत उवाच—एवं तेषां महर्षीणां वचः श्रुत्वा प्रभञ्जनः। ईशानं शिवमीशानं संस्मृत्य वक्तुमारभत॥

Verse 4

वायुरुवाच । पुरा साक्षान्महेशेन श्रीकंठाख्येन मन्दरे । देव्यै देवेन कथितं ज्ञानं पाशुपतं परम्

वायुरुवाच—पुरा मन्दरे श्रीकण्ठाख्येन साक्षान्महेशेन। देव्यै देवेन कथितं पाशुपतं परं ज्ञानम्॥

Verse 5

तदेव पृष्टं कृष्णेन विष्णुना विश्वयोनिना । पशुत्वं च सुरादीनां पतित्वं च शिवस्य च

तदेव कृष्णेन विष्णुना विश्वयोनिना पृष्टम्। सुरादीनां पशुत्वं च शिवस्य पतित्वं च॥

Verse 6

यथोपदिष्टं कृष्णाय मुनिना ह्युपमन्युना । तथा समासतो वक्ष्ये तच्छृणुध्वमतंद्रिताः

यथोपदिष्टं कृष्णाय मुनिना ह्युपमन्युना तथा समासतो वक्ष्ये; तच्छृणुध्वमतन्द्रिताः।

Verse 7

पुरोपमन्युमासीनं विष्णुःकृष्णवपुर्धरः । प्रणिपत्य यथान्यायमिदं वचनमब्रवीत्

पुरोपमन्युमासीनं विष्णुः कृष्णवपुर्धरः। प्रणिपत्य यथान्यायमिदं वचनमब्रवीत्॥

Verse 8

श्रीकृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि देव्यै देवेन भाषितम् । दिव्यं पाशुपतं ज्ञानं विभूतिं वास्य कृत्स्नशः

श्रीकृष्ण उवाच— भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि देव्यै देवेन भाषितम्। दिव्यं पाशुपतं ज्ञानं विभूतिं चास्य कृत्स्नशः॥

Verse 9

कथं पशुपतिर्देवः पशवः के प्रकीर्तिताः । कैः पाशैस्ते निबध्यंते विमुच्यंते च ते कथम्

कथं देवः पशुपतिरुच्यते? के च पशवः परिकीर्तिताः? कैः पाशैस्ते निबध्यन्ते, कथं च तैः पाशैर्विमुच्यन्ते?

Verse 10

इति संचोदितः श्रीमानुपमन्युर्महात्मना । प्रणम्य देवं देवीं च प्राह पुष्टो यथा तथा

इति महात्मना संचोदितः श्रीमानुपमन्युः । देवं देवीं च प्रणम्य यथासंचोदितं पुष्टः प्राह ॥

Verse 11

उपमन्युरुवाच । ब्रह्माद्याः स्थावरांताश्च देवदेवस्य शूलिनः । पशवः परिकीर्त्यंते संसारवशवर्तिनः

उपमन्युरुवाच—ब्रह्माद्याः स्थावरान्ताश्च देवदेवस्य शूलिनः । पशवः परिकीर्त्यन्ते संसारवशवर्तिनः ॥

Verse 12

तेषां पतित्वाद्देवेशः शिवः पशुपतिः स्मृतः । मलमायादिभिः पाशैः स बध्नाति पशून्पतिः

तेषां पतित्वाद्देवेशः शिवः पशुपतिः स्मृतः । मलमायादिभिः पाशैः स बध्नाति पशून्पतिः ॥

Verse 13

स एव मोचकस्तेषां भक्त्या सम्यगुपासितः । चतुर्विंशतितत्त्वानि मायाकर्मगुणा अमी

स एव मोचकस्तेषां भक्त्या सम्यगुपासितः । चतुर्विंशतितत्त्वानि मायाकर्मगुणा अमी ॥

Verse 14

विषया इति कथ्यन्ते पाशा जीवनिबन्धनाः । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यंतान् पशून्बद्ध्वा महेश्वरः

विषया इति कथ्यन्ते पाशाः जीवनिबन्धनाः; ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तान् पशून् बद्ध्वा महेश्वरः (नियच्छति)।

Verse 15

पाशैरेतैः पतिर्देवः कार्यं कारयति स्वकम् । तस्याज्ञया महेशस्य प्रकृतिः पुरुषोचिताम्

एतैः पाशैः पतिः देवः स्वकं कार्यं कारयति; महेशस्य आज्ञया प्रकृतिः पुरुषोचितां प्रवृत्तिं करोति।

Verse 16

बुद्धिं प्रसूते सा बुद्धिरहंकारमहंकृतिः । इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रापञ्चकं तथा

तस्मात् बुद्धिः प्रसूयते; तस्याः बुद्धेः अहंकारः—अहंकृतिः। तस्मादिन्द्रियाणि दशैकं च, तथा तन्मात्रापञ्चकं च जायते।

Verse 17

शासनाद्देवदेवस्य शिवस्य शिवदायिनः । तन्मात्राण्यपि तस्यैव शासनेन महीयसा

देवदेवस्य शिवस्य शिवदायिनः महाशासनात्; तन्मात्राण्यपि तस्यैव आज्ञया महीयसा धार्यन्ते नियन्त्र्यन्ते च।

Verse 18

महाभूतान्यशेषाणि भावयंत्यनुपूर्वशः । ब्रह्मादीनां तृणान्तानां देहिनां देहसंगतिम्

महाभूतान्यशेषाणि क्रमशो भावयन्ति; ब्रह्मादीनां तृणान्तानां देहिनां देहसङ्गतिं जनयन्ति।

Verse 19

महाभूतान्यशेषाणि जनयंति शिवाज्ञया । अध्यवस्यति वै बुद्धिरहंकारोभिमन्यते

महाभूतान्यशेषाणि जनयन्ति शिवाज्ञया । अध्यवस्यति वै बुद्धिरहंकारोऽभिमन्यते ॥

Verse 20

चित्तं चेतयते चापि मनः संकल्पयत्यपि । श्रोत्रादीनि च गृह्णन्ति शब्दादीन्विषयान् पृथक्

चित्तं चेतयते चापि मनः संकल्पयत्यपि । श्रोत्रादीनि च गृह्णन्ति शब्दादीन् विषयान् पृथक् ॥

Verse 21

स्वानेव नान्यान्देवस्य दिव्येनाज्ञाबलेन वै । वागादीन्यपि यान्यासंस्तानि कर्मेन्द्रियाणि च

स्वानेव नान्यान् देवस्य दिव्येनाज्ञाबलेन वै । वागादीन्यपि यान्यासंस्तानि कर्मेन्द्रियाणि च ॥

Verse 22

यथा स्वं कर्म कुर्वन्ति नान्यत्किंचिच्छिवाज्ञया । शब्दादयोपि गृह्यंते क्रियन्ते वचनादयः

यथा स्वं स्वं कर्म कुर्वन्ति प्राणिनो नान्यत्किञ्चन शिवाज्ञया विना। तथा शब्दादयोऽपि गृह्यन्ते, वचनादयश्च तस्यैव नियोगशक्त्या क्रियन्ते॥

Verse 23

अविलंघ्या हि सर्वेषामाज्ञा शंभोर्गरीयसी । अवकाशमशेषाणां भूतानां संप्रयच्छति

अविलङ्घ्या हि सर्वेषामाज्ञा शम्भोर्गरीयसी। अवकाशमशेषाणां भूतानां सम्प्रयच्छति॥

Verse 24

आकाशः परमेशस्य शासनादेव सर्वगः । प्राणाद्यैश्च तथा नामभेदैरंतर्बहिर्जगत्

परमेशशासनादेव सर्वग आकाश उच्यते । प्राणादिनामभेदैश्चान्तर्बहिर्जगतः क्रिया ॥

Verse 25

बिभर्ति सर्वं शर्वस्य शासनेन प्रभञ्जनः । हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि

शर्वशासनतो वायुः प्रभञ्जनः सर्वं बिभर्ति । देवानां हव्यं वहति पितṝणां कव्यमप्यसौ ॥

Verse 26

पाकाद्यं च करोत्यग्निः परमेश्वरशासनात् । संजीवनाद्यं सर्वस्य कुर्वत्यापस्तदाज्ञया

परमेश्वरशासनादग्निः पाकाद्यं कर्म साधयेत् । तदाज्ञयैव चापोऽपि संजीवनादिकं विदुः ॥

Verse 27

विश्वम्भरा जगन्नित्यं धत्ते विश्वेश्वराज्ञया । देवान्पात्यसुरान् हंति त्रिलोकमभिरक्षति

विश्वेश्वरस्य शिवस्याज्ञया विश्वम्भरा शक्तिर्नित्यं जगद्धत्ते। देवान् पालयति, असुरान् हन्ति, त्रैलोक्यमभिरक्षति॥

Verse 28

आज्ञया तस्य देवेन्द्रः सर्वैर्देवैरलंघ्यया । आधिपत्यमपां नित्यं कुरुते वरुणस्सदा

तस्य शिवस्य सर्वदेवैरणलंघ्यया आज्ञया देवेन्द्रवरुणः सदा नित्यमपां आधिपत्यं करोति॥

Verse 29

पाशैर्बध्नाति च यथा दंड्यांस्तस्यैव शासनात् । ददाति नित्यं यक्षेन्द्रो द्रविणं द्रविणेश्वरः

यथा तस्यैव शासनात् पाशैर्दण्ड्यान् बध्नाति, तथा द्रविणेश्वरो यक्षेन्द्रः कुबेरोऽपि तदेवाज्ञामनुवर्त्य नित्यं द्रविणं ददाति।

Verse 30

पुण्यानुरूपं भूतेभ्यः पुरुषस्यानुशासनात् । करोति संपदः शश्वज्ज्ञानं चापि सुमेधसाम्

पुरुषस्य परमस्य अनुशासनात् भूतेभ्यः पुण्यानुरूपं फलप्राप्तिर्भवति; सुमेधसां च शश्वत् संपदं ज्ञानं च ददाति।

Verse 31

निग्रहं चाप्यसाधूनामीशानश्शिवशासनात् । धत्ते तु धरणीं मूर्ध्ना शेषः शिवनियोगतः

ईशानः शिवशासनात् असाधूनां निग्रहं करोति; शिवनियोगतः शेषोऽपि मूर्ध्ना धरणीं धत्ते।

Verse 32

यामाहुस्तामसीं रौद्रीं मूर्तिमंतकरीं हरेः । सृजत्यशेषमीशस्य शासनाच्चतुराननः

यां तामसीं रौद्रीं मूर्तिमन्तकरीं हरेः शक्तिमाहुः, तामशेषां सृष्टिं ईशस्य शासनात् चतुराननः सृजति।

Verse 33

अन्याभिर्मूर्तिभिः स्वाभिः पाति चांते निहन्ति च । विष्णुः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात्

विष्णुः स्वाभिरन्याभिर्मूर्तिभिः पाति, अन्ते च निहन्ति; कालकालस्य (शिवस्य) शासनात् एव विश्वं पालयते।

Verse 34

सृजते त्रसते चापि स्वकाभिस्तनुभिस्त्रिभिः । हरत्यंते जगत्सर्वं हरस्तस्यैव शासनात्

स्वकाभिस्तनुभिस्त्रिभिः सृजते त्रसते चापि; अन्ते तु हरः स्वशासनादेव जगत्सर्वं संहरति।

Verse 35

सृजत्यपि च विश्वात्मा त्रिधा भिन्नस्तु रक्षति । कालः करोति सकलं कालस्संहरति प्रजाः

सृजन्नपि विश्वात्मा त्रिधा भिन्न इव रक्षति; कालः सकलं करोति, काल एव प्रजाः संहरति।

Verse 36

कालः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात् । त्रिभिरंशैर्जगद्बिभ्रत्तेजोभिर्वृष्टिमादिशन्

कालः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात्; त्रिभिरंशैर्जगद्बिभ्रत्तेजोभिर्वृष्टिमादिशन्।

Verse 37

दिवि वर्षत्यसौ भानुर्देवदेवस्य शासनात् । पुष्णात्योषधिजातानि भूतान्याह्लादयत्यपि

देवदेवस्य शासनाद्दिवि वर्षत्यसौ भानुः; पुष्णात्योषधिजातानि भूतान्याह्लादयत्यपि।

Verse 38

देवैश्च पीयते चंद्रश्चन्द्रभूषणशासनात् । आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ मरुतस्तथा

चन्द्रभूषणशासनाद्देवैश्च पीयते चन्द्रः; आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ मरुतस्तथा—सर्वे तदाज्ञया धृताः।

Verse 39

खेचरा ऋषयस्सिद्धा भोगिनो मनुजा मृगाः । पशवः पक्षिणश्चैव कीटाद्याः स्थावराणि च

खेचराः ऋषयः सिद्धाः भोगिनो मनुजा मृगाः । पशवः पक्षिणश्चैव कीटाद्याः स्थावराणि च ॥

Verse 40

नद्यस्समुद्रा गिरयः काननानि सरांसि च । वेदाः सांगाश्च शास्त्राणि मंत्रस्तोममखादयः

नद्यः समुद्रा गिरयः काननानि सरांसि च । वेदाः सांगाश्च शास्त्राणि मन्त्रस्तोममखादयः ॥

Verse 41

कालाग्न्यादिशिवांतानि भुवनानि सहाधिपैः । ब्रह्मांडान्यप्यसंख्यानि तेषामावरणानि च

कालाग्न्यादिशिवान्तानि भुवनानि सहाधिपैः । ब्रह्माण्डान्यप्यसंख्यानि तेषामावरणानि च ॥

Verse 42

वर्तमानान्यतीतानि भविष्यन्त्यपि कृत्स्नशः । दिशश्च विदिशश्चैव कालभेदाः कलादयः

वर्तमानान्यतीतानि भविष्यन्त्यपि कृत्स्नशः ज्ञायन्ते; दिशश्च विदिशश्च, कालभेदाः कलादयश्च सर्वेऽपि तत्रावभासन्ते।

Verse 43

यच्च किंचिज्जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयते ऽपि वा । तत्सर्वं शंकरस्याज्ञा बलेन समधिष्ठितम्

यच्च किंचिज्जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयतेऽपि वा, तत्सर्वं शंकरस्याज्ञाबलेन समधिष्ठितं नियन्त्रितं च।

Verse 44

आज्ञाबलात्तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः । ज्योतिर्गणाः शक्रमुखाश्च देवाः स्थिरं चिरं वा चिदचिद्यदस्ति

आज्ञाबलात् तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः। ज्योतिर्गणाः शक्रमुखाश्च देवाः स्थिरं चिरं वा चिदचिद्यदस्ति॥

Verse 45

उपमन्युरुवाच । अत्याश्चर्यमिदं कृष्ण शंभोरमितकर्मणः । आज्ञाकृतं शृणुष्वैतच्छ्रुतं श्रुतिमुखे मया

उपमन्युरुवाच—अत्याश्चर्यमिदं कृष्ण शम्भोरमितकर्मणः। आज्ञाकृतमिदं कर्म शृणुष्व, यन्मया श्रुतिमुखात् श्रुतम्॥

Verse 46

पुरा किल सुराः सेंद्रा विवदंतः परस्परम् । असुरान्समरे जित्वा जेताहमहमित्युत

पुरा किल सुराः सेन्द्रा विवदन्तः परस्परम्। असुरान् समरे जित्वा जेताहमहमित्यब्रुवन्॥

Verse 47

तदा महेश्वरस्तेषां मध्यतो वरवेषधृक् । स्वलक्षणैर्विहीनांगः स्वयं यक्ष इवाभवत्

तदा महेश्वरस्तेषां मध्यतो वरवेषधृक्। स्वलक्षणैर्विहीनाङ्गः स्वयं यक्ष इवाभवत्॥

Verse 48

स तानाह सुरानेकं तृणमादाय भूतले । य एतद्विकृतं कर्तुं क्षमते स तु दैत्यजित्

स तानाह सुरान् एकं तृणमादाय भूतले। य एतद्विकृतं कर्तुं क्षमते स तु दैत्यजित्॥

Verse 49

यक्षस्य वचनं श्रुत्वा वज्रपाणिः शचीपतिः । किंचित्क्रुद्धो विहस्यैनं तृणमादातुमुद्यतः

यक्षस्य वचनं श्रुत्वा वज्रपाणिः शचीपतिः। किंचित्क्रुद्धो विहस्यैनं तृणमादातुमुद्यतः॥

Verse 50

न तत्तृणमुपदातुं मनसापि च शक्यते । यथा तथापि तच्छेत्तुं वज्रं वज्रधरो ऽसृजत्

न तत्तृणमुपदातुं मनसापि च शक्यते। यथा तथापि तच्छेत्तुं वज्रं वज्रधरोऽसृजत्॥

Verse 51

तद्वज्रं निजवज्रेण संसृष्टमिव सर्वतः । तृणेनाभिहतं तेन तिर्यगग्रं पपात ह

तद्वज्रं निजवज्रेण संसृष्टमिव सर्वतः। तृणेनाभिहतं तेन तिर्यगग्रं पपात ह॥

Verse 52

ततश्चान्ये सुसंरब्धा लोकपाला महाबलाः । ससृजुस्तृणमुद्दिश्य स्वायुधानि सहस्रशः

ततश्चान्ये सुसंरब्धा लोकपाला महाबलाः। ससृजुस्तृणमुद्दिश्य स्वायुधानि सहस्रशः॥

Verse 53

प्रजज्ज्वाल महावह्निः प्रचंडः पवनो ववौ । प्रवृद्धो ऽपांपतिर्यद्वत्प्रलये समुपस्थिते

प्रजज्वाल महावह्निः प्रचण्डः पवनो ववौ। प्रवृद्धोऽपांपतिर्यद्वत् प्रलये समुपस्थिते॥

Verse 54

एवं देवैस्समारब्धं तृणमुद्दिश्य यत्नतः । व्यर्थमासीदहो कृष्ण यक्षस्यात्मबलेन वै

एवं देवैस्समारब्धं तृणमुद्दिश्य यत्नतः । व्यर्थमासीदहो कृष्ण यक्षस्यात्मबलेन वै ॥

Verse 55

तदाह यक्षं देवेंद्रः को भवानित्यमर्षितः । ततस्स पश्यतामेव तेषामंतरधादथ

तदाह यक्षं देवेंद्रः को भवानित्यमर्षितः । ततस्स पश्यतामेव तेषामंतरधादथ ॥

Verse 56

तदंतरे हैमवती देवी दिव्यविभूषणा । आविरासीन्नभोरंगे शोभमाना शुचिस्मिता

तदंतरे हैमवती देवी दिव्यविभूषणा । आविरासीन्नभोरंगे शोभमाना शुचिस्मिता ॥

Verse 57

तां दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा देवाः शक्रपुरोगमाः । प्रणम्य यक्षं पप्रच्छुः को ऽसौ यक्षो विलक्षणः

तां दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा देवाः शक्रपुरोगमाः । प्रणम्य यक्षं पप्रच्छुः—कोऽसौ यक्षो विलक्षणः ॥

Verse 58

सा ऽब्रवीत्सस्मितं देवी स युष्माकमगोचरः । तेनेदं भ्रम्यते चक्रं संसाराख्यं चराचरम्

साऽब्रवीत्सस्मितं देवी—स युष्माकमगोचरः । तेनेदं भ्रम्यते चक्रं संसाराख्यं चराचरम् ॥

Verse 59

तेनादौ क्रियते विश्वं तेन संह्रियते पुनः । न तन्नियन्ता कश्चित्स्यात्तेन सर्वं नियम्यते

तेनादौ क्रियते विश्वं तेन संह्रियते पुनः। न तन्नियन्ता कश्चित् स्यात् तेन सर्वं नियम्यते॥

Verse 60

इत्युक्त्वा सा महादेवी तत्रैवांतरधत्त वै । देवाश्च विस्मिताः सर्वे तां प्रणम्य दिवं ययुः

इत्युक्त्वा सा महादेवी तत्रैवाऽन्तर्हिता बभूव । सर्वे देवाः विस्मिताः तां प्रणम्य ततः स्वर्गं जग्मुः ॥