Adhyaya 36
Vayaviya SamhitaUttara BhagaAdhyaya 3670 Verses

लिङ्ग-बेर-प्रतिष्ठाविधिः / The Procedure for Installing the Liṅga and the Bera (Icon)

अध्यायः ३६ उपदेशरूपे संवादे प्रवर्तते। कृष्णः शिवोक्तं लिङ्गस्य च बेरस्य च श्रेष्ठं प्रतिष्ठाविधिं पृच्छति। उपमन्युः विधिक्रमं निर्दिशति—अशुभवर्जिते शुभे दिने (शुक्लपक्षे) ग्रहणम्, शास्त्रमित्या लिङ्गनिर्माणम्, भूमिपरीक्षया शुभदेशचयनम्। पूर्वोपचाराः, प्रथमं गणेशपूजा, ततः स्थलशुद्धिः, स्नानस्थाने लिङ्गनयनम्। शिल्पशास्त्रानुसारं सुवर्णलेखनीया कुंकुमादिरञ्जकैः रेखाङ्कनम्। लिङ्गपिण्डिकयोः मृदाजलमिश्रैः पञ्चगव्येन च शोधनम्, वेदिकासहितं पूजनम्। ततः दिव्यजलाशये नीत्वा अधिवासार्थं स्थाप्यते। अधिवासमण्डपः तोरणैः, परिखाभिः, दर्भमालाभिः, अष्टदिग्गजैः, अष्टदिक्पालकलशैः, अष्टमङ्गलचिह्नैः च सुसंस्कृतः; दिक्पालपूजा क्रियते। मध्ये विशालं पीठं कमलासनचिह्नितं तेजस्वि काष्ठादिद्रव्येण स्थाप्यते; एवं शुद्धिदिक्क्रमदेवताक्रमसमन्वितः प्रतिष्ठाप्रवाहः निरूप्यते।

Shlokas

Verse 1

श्रीकृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि प्रतिष्ठाविधिमुत्तमम् । लिंगस्यापि च बेरस्य शिवेन विहितं यथा

श्रीकृष्ण उवाच— भगवन्, प्रतिष्ठाविधिमुत्तमं श्रोतुमिच्छामि; लिङ्गस्यापि च बेरस्य शिवेन यथा विहितं तथा।

Verse 2

उपमन्युरुवाच । अनात्मप्रतिकूले तु दिवसे शुक्लपक्षके । शिवशास्त्रोक्तमार्गेण कुर्याल्लिंगं प्रमाणवत्

उपमन्युरुवाच— अनात्मप्रतिकूले दिवसे शुक्लपक्षे च, शिवशास्त्रोक्तमार्गेण प्रमाणवत् शिवलिङ्गं कुर्यात्।

Verse 3

स्वीकृत्याथ शुभस्थानं भूपरीक्षां विधाय च । दशोपचारान्कुर्वीत लक्षणोद्धारपूर्वकान्

शुभस्थानं स्वीकृत्य, भूपरीक्षां विधाय च, लक्षणोद्धारपूर्वकान् दशोपचारान् कृत्वा शिवस्य विधिवत् प्रतिष्ठां कुर्यात्।

Verse 4

तेषां दशोपचाराणां पूर्वं पूज्य १ विनायकम् । स्थानशुद्ध्यादिकं कृत्वालिंगं स्नानालयं नयेत्

तेषां दशोपचाराणां मध्ये प्रथमं विनायकं पूजयेत्। ततः स्थानशुद्ध्यादिकं विधाय शिवलिङ्गं स्नानालयं नयेत्॥

Verse 5

शलाकया कांचनया २ कुंकुमादिरसाक्तया । लक्षितं लक्षणं शिल्पशास्त्रेण विलिखेत्ततः

ततः काञ्चनया शलाकया कुङ्कुमादिरसाक्तया। शिल्पशास्त्रविधानेन लक्षितं लक्षणं विलिखेत्॥

Verse 6

अष्टमृत्सलिलैर्वाथ पञ्चमृत्सलिलैस्तथा । लिङ्गं पिंडिकया सार्धं पञ्चगव्यैश्च शोधयेत्

अष्टमृत्तिकासलिलैर्वा पञ्चमृत्तिकासलिलैस्तथा। लिङ्गं पिण्डिकया सार्धं पञ्चगव्यैश्च शोधयेत्॥

Verse 7

सवेदिकं समभ्यर्च्य दिव्याद्यं तु जलाशयम् । नीत्वाधिवासयेत्तत्र लिंगं पिंडिकया सह

सवेदिकं जलाशयं समभ्यर्च्य दिव्याद्यं जलं ततः। नीत्वा तत्राधिवासयेल्लिङ्गं पिण्डिकया सह॥

Verse 8

अधिवासालये शुद्धे सर्वशोभासमन्विते । सतोरणे सावरणे दर्भमालासमावृते

अधिवासालये शुद्धे सर्वशोभासमन्विते। सतोरणे सावरणे दर्भमालासमावृते॥

Verse 9

दिग्गजाष्टकसंपन्ने दिक्पालाष्टघटान्विते । अष्टमंगलकैर्युक्ते कृतदिक्पालकार्चिते

दिग्गजाष्टकसम्पन्ने दिक्पालाष्टघटान्विते । अष्टमङ्गलकैर्युक्ते कृतदिक्पालकार्चिते ॥

Verse 10

तेजसं दारवं वापि कृत्वा पद्मासनांकितम् । विन्यसेन्मध्यतस्तत्र विपुलं पीठकालयम्

तेजसं दारवं वापि कृत्वा पद्मासनाङ्कितम् । विन्यसेन्मध्यतस्तत्र विपुलं पीठकालयम् ॥

Verse 11

द्वारपालान्समभ्यर्च्य भद्रादींश्चतुरःक्रमात् । समुद्रश्च विभद्रश्च सुनंदश्च विनंदकः

द्वारपालान्समभ्यर्च्य भद्रादींश्चतुरः क्रमात् । समुद्रश्च विभद्रश्च सुनन्दश्च विनन्दकः ॥

Verse 12

स्नापयित्वा समभ्यर्च्य लिंगं वेदिकया सह । सकूर्चाभ्यां तु वस्त्राभ्यां समावेष्ट्यं समंततः

स्नापयित्वा समभ्यर्च्य लिङ्गं वेदिकया सह । सकूर्चाभ्यां तु वस्त्राभ्यां समावेष्ट्यं समन्ततः ॥

Verse 13

प्रापय्य शनकैस्तोयं पीठिकोपरि शाययेत् । प्राक्शिरस्कमधःसूत्रं पिंडिकां चास्य पश्चिमे

शनकैस्तोयं प्रापय्य पीठिकोपरि तं शाययेत् । प्राक्शिरस्कं विधायाधःसूत्रं स्थापयेत्, पिण्डिकां चास्य पश्चिमे न्यसेत् ॥

Verse 14

सर्वमंगलसंयुक्तं लिंगं तत्राधिवासयेत् । पञ्चरात्रं त्रिरात्रं वाप्येकरात्रमथापि वा

सर्वमङ्गलसंयुक्तं लिङ्गं तत्राधिवासयेत् । पञ्चरात्रं त्रिरात्रं वा एकरात्रमथापि वा ॥

Verse 15

विसृज्य पूजितं तत्र शोधयित्वा च पूर्ववत् । संपूज्योत्सवमार्गेण शयनालयमानयेत्

तत्र पूजितं विसृज्य शोधयित्वा च पूर्ववत् । संपूज्योत्सवमार्गेण शयनालयमानयेत् ॥

Verse 16

तत्रापि शयनस्थानं कुर्यान्मंडलमध्यतः । शुद्धैर्जलैः स्नापयित्वा लिंगमभ्यर्चयेत्क्रमात्

तत्रापि मण्डलमध्यतः शयनस्थानं कुर्यात् । शुद्धैर्जलैः स्नापयित्वा लिङ्गमभ्यर्चयेत् क्रमात् ॥

Verse 17

ऐशान्यां पद्ममालिख्य शुद्धलिप्ते महीतले । शिवकुंभं शोधयित्वा तत्रावाह्य शिवं यजेत्

ऐशान्यां पद्ममालिख्य शुद्धलिप्ते महीतले । शिवकुम्भं शोधयित्वा तत्रावाह्य शिवं यजेत् ॥

Verse 18

वेदीमध्ये सितं पद्मं परिकल्प्य विधानतः । तस्य पश्चिमतश्चापि चंडिकापद्ममालिखेत्

वेदीमध्ये विधानेन सितं पद्मं सम्यक् परिकल्प्य, तस्य पश्चिमे चण्डिकायाः पद्मासनं अपि आलेखयेत्।

Verse 19

क्षौमाद्यैर्वाहतैर्वस्त्रैः पुष्पैर्दर्भैरथापि वा । प्रकल्प्य शयनं तस्मिन्हेमपुष्पं विनिक्षिपेत्

क्षौमाद्यैर्वाहतैर्वस्त्रैः पुष्पैर्दर्भैरथापि वा शयनं प्रकल्प्य, तस्मिन् हेमपुष्पं विनिक्षिपेत्।

Verse 20

तत्र लिंगं समानीय सर्वमंगलनिःस्वनैः । रक्तेन वस्त्रयुग्मेन सकूर्चेन समंततः

तत्र लिङ्गं समानीय सर्वमङ्गलनिःस्वनैः, रक्तवस्त्रयुग्मेन सकूर्चेन समन्ततः परितः सम्यक् विन्यसेत्।

Verse 21

सह पिंडिकयावेष्ट्य शाययेच्च यथा पुरा । पुरस्तात्पद्ममालिख्य तद्दलेषु यथाक्रमम्

पिण्डिकया सह आवेष्ट्य यथा पुरा तथा शाययेत्। पुरस्तात् पद्मम् आलेख्य तद्दलेषु यथाक्रमम् प्रवर्तेत।

Verse 22

विद्येशकलशान्न्यस्येन्मध्ये शैवीं च वर्धनीम् । परीत्य पद्मत्रितयं जुहुयुर्द्विजसत्तमाः

विद्येशकलशान् न्यस्य, मध्ये शैवीं वर्धनीं च स्थापयेत्। पद्मत्रितयं परीत्य द्विजसत्तमाः जुहुयुः।

Verse 23

ते चाष्टमूर्तयः कल्प्याः पूर्वादिपरितः स्थिताः । चत्वारश्चाथ वा दिक्षु स्वध्येतारस्सजापकाः

ताश्चाष्टमूर्तयः सम्यक् ध्येयाः पूर्वादिदिक्परितः स्थिताः । दिक्षु चत्वारोऽपि स्वाध्यायपरायणाः जपकर्तारश्च सेवकाः निरन्तरं जपयज्ञे प्रवृत्ताः ॥

Verse 24

जुहुयुस्ते विरंच्याद्याश्चतस्रो मूर्तयः स्मृताः । दैशिकः प्रथमं तेषामैशान्यां पश्चिमे ऽथ वा

विरञ्च्याद्याश्चतस्रो मूर्तयः स्मृताः, ता जुहुयुः हविः । तेषां प्रथमं दैशिकं रूपम्—ऐशान्यां स्थाप्यं, अथवा पश्चिमेऽपि ॥

Verse 25

प्रधानहोमं कुर्वीत सप्तद्रव्यैर्यथाक्रमम् । आचार्यात्पादमर्धं वा जुहुयुश्चापरे द्विजाः

प्रधानहोमं सप्तद्रव्यैः क्रमशः समाचरेत् । आचार्योपदिष्टानुसारं केचिद् द्विजाः पादमर्धं वा हविर्जुहुयुः ॥

Verse 26

प्रधानमेकमेवात्र जुहुयादथ वा गुरुः । पूर्वं पूर्णाहुतिं हुत्वा घृतेनाष्टोत्तरं शतम्

अत्र प्रधानाहुतिं एकामेव जुहुयात्, अथवा गुरुरेव कुर्यात् । पूर्वं पूर्णाहुतिं कृत्वा घृतेनाष्टोत्तरशतं जुहुयात् ॥

Verse 27

मूर्ध्नि मूलेन लिंगस्य शिवहस्तं प्रविन्यसेत् । शतमर्धं तदर्धं वा क्रमाद्द्रव्यैश्च सप्तभिः

लिङ्गमूलानुसारं मूर्ध्नि मूलमन्त्रेण शिवहस्तं विन्यसेत् । सप्तद्रव्यैः क्रमात् शतं, तदर्धं, तदर्धं वा विधिवत् समाचरेत् ॥

Verse 28

हुत्वाहुत्वा स्पृशेल्लिंगं वेदिकां च पुनः पुनः । पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा क्रमाद्दद्याच्च दक्षिणाम्

हुत्वाहुत्वा स्पृशेल्लिङ्गं वेदिकां च पुनः पुनः । पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा क्रमाद्दद्याच्च दक्षिणाम् ॥

Verse 29

आचार्यात्पादमर्धं वा होत्ःणां स्थपतेरपि । तदर्धं देयमन्येभ्यः सदस्येभ्यश्च शक्तितः

दक्षिणायाः समुचितभागात् आचार्याय पादं वा अर्धं वा दद्यात्; तथा होतृभ्यः स्थपतये च। तस्य भागस्य अर्धं शक्तितः अन्येभ्यः ऋत्विग्भ्यः सदस्येभ्यश्च दातव्यम्।

Verse 30

ततः श्वभ्रे वृषं हैमं कूर्चं वापि निवेश्य च । मृदंभसा पञ्चगव्यैः पुनः शुद्धजलेन च

ततः श्वभ्रे हैमं वृषं कूर्चं वा निवेश्य, मृदा अम्भसा च पञ्चगव्यैः पुनः शुद्धजलेन च तं शोधयेत्।

Verse 31

शोधितां चंदनालिप्तां श्वभ्रे ब्रह्मशिलां क्षिपेत् । करन्यासं ततः कृत्वा नवभिः शक्तिनामभिः

शोधितां चन्दनालिप्तां ब्रह्मशिलां श्वभ्रे क्षिपेत्। ततः करन्यासं कृत्वा नवशक्तिनामभिः करौ संस्कुर्यात्।

Verse 32

हरितालादिधातूंश्च बीजगंधौषधैरपि । शिवशास्त्रोक्तविधिना क्षिपेद्ब्रह्मशिलोपरि

हरितालादिधातून् बीजगन्धान् औषधानि च, शिवशास्त्रोक्तविधिना ब्रह्मशिलोपरि निक्षिपेत्।

Verse 33

प्रतिलिंगं तु संस्थाप्य क्षीरं वृक्षसमुद्भवम् । स्थितं बुद्ध्वा तदुत्सृज्य लिंगं ब्रह्मशिलोपरि

प्रतिलिङ्गं तु संस्थाप्य वृक्षसमुद्भवं क्षीरं तस्मिन्नारोपयेत्। तत्र स्थिरं विज्ञाय तदुत्सृज्य ब्रह्मशिलोपरि लिङ्गं प्रतिष्ठापयेत्॥

Verse 34

प्रागुदक्प्रवरां किंचित्स्थापयेन्मूलविद्यया । पिंडिकां चाथ संयोज्य शाक्तं मूलमनुस्मरन्

मूलविद्यया किंचित् प्रागुदक्प्रवणं स्थापयेत्। अथ पिण्डिकां संयोज्य शाक्तं मूलमनुस्मरेत्॥

Verse 35

बन्धनं बंधकद्रव्यैः कृत्वा स्थानं विशोध्य च । दत्त्वा चार्घ्यं च पुष्पाणि कुर्युर्यवनिकां पुनः

बन्धकद्रव्यैर्बन्धनं कृत्वा स्थानं विशोध्य च। अर्घ्यं पुष्पाणि च दत्त्वा यवनिकां पुनः कुर्यात्॥

Verse 36

यथायोग्यं निषेकादि लिंगस्य पुरतस्तदा । आनीय शयनस्थानात्कलशान्विन्यसेत्क्रमात्

तदा लिङ्गस्य पुरतो यथायोग्यं निषेकादि समाचरेत्। शयनस्थानात् कलशानानीय क्रमाद्विन्यसेत्॥

Verse 37

महापूजामथारभ्य संपूज्य कलशान्दश । शिवमंत्रमनुस्मृत्य शिवकुंभजलांतरे

महापूजामारभ्य कलशान्दश सम्यक् समपूजयेत्। शिवमन्त्रमनुस्मृत्य शिवकुम्भजलान्तरे न्यसेत्॥

Verse 38

अंगुष्ठानामिकायोगादादाय तमुदीरयेत् । न्यसेदीशानभागस्य मध्ये लिंगस्य मंत्रवित्

अङ्गुष्ठानामिकायोगादादाय तमुदीरयेत्। न्यसेदीशानभागस्य मध्ये लिङ्गस्य मन्त्रवित्॥

Verse 39

शक्तिं न्यसेत्तथा विद्यां विद्येशांश्च यथाक्रमम् । लिङ्गमूले शिवजलैस्ततो लिंगं निषेचयेत्

शक्तिं न्यसेत्तथा विद्यां विद्येशांश्च यथाक्रमम्। लिङ्गमूले शिवजलैस्ततो लिङ्गं निषेचयेत्॥

Verse 40

वर्धन्यां पिंडिकालिंगं विद्येशकलशैः पुनः । अभिषिच्यासनं पश्चादाधाराद्यं प्रकल्पयेत्

वर्धन्यां पिण्डिकालिङ्गं संस्थाप्य विद्येशकलशैः पुनः अभिषिच्य, ततः आसनं चाधारादिकं यथाविधि प्रकल्पयेत्।

Verse 41

कृत्वा पञ्चकलान्यासं दीप्तं लिंगमनुस्मरेत् । आवाहयेच्छिवौ साक्षात्प्राञ्जलिः प्रागुदङ्मुखः

पञ्चकलान्यासं कृत्वा दीप्तं लिङ्गं मनसा ध्यायेत्। प्राञ्जलिः प्रागुदङ्मुखः साक्षाच्छिवावाहनं कुर्यात्।

Verse 42

सर्वाभरणशोभाढ्यं सर्वमंगलनिस्वनैः । ब्रह्मविष्णुमहेशार्कशक्राद्यैर्देवदानवैः

सर्वाभरणशोभाढ्यं सर्वमङ्गलनिस्वनैः। ब्रह्मविष्णुमहेशार्कशक्राद्यैर्देवदानवैः समुपेतं विराजते॥

Verse 43

आनंदक्लिन्नसर्वांगैर्विन्यस्तांजलिमस्तकैः । स्तुवद्भिरेव नृत्यद्भिर्नामद्भिरभितो वृतम्

आनन्दक्लिन्नसर्वाङ्गैः शिरसि विन्यस्ताञ्जलिभिः भक्तैः सर्वतो वृतम्। केचित् स्तुवन्तः केचित् नृत्यन्तः केचित् नमन्तो देवमर्चयन्ति॥

Verse 44

ततः पञ्चोपचारांश्च कृत्वा पूजां समापयेत् । नातः परतरः कश्चिद्विधिः पञ्चोपचारकात्

ततः पञ्चोपचारान् कृत्वा पूजां समापयेत्। पञ्चोपचारकाद् विधेः परो नास्ति कश्चन॥

Verse 45

प्रतिष्ठां लिंगवत्कुर्यात्प्रतिमास्वपि सर्वतः । लक्षणोद्धारसमये कार्यं नयनमोचनम्

प्रतिमास्वपि सर्वत्र लिङ्गवत् प्रतिष्ठां कुर्यात्। लक्षणोद्धारकाले तु नयनमोचनं कार्यमेव॥

Verse 46

जलाधिवासे शयने शाययेत्तान्त्वधोमुखीम् । कुम्भोदशायितां मंत्रैर्हृदि तां सन्नियोजयेत्

जलाधिवासकाले शयने तां तन्त्वधोमुखीं शाययेत्। कुम्भोदशायितां तां मन्त्रैर्हृदि सन्नियोजयेत्॥

Verse 47

कृतालयां परामाहुः प्रतिष्ठामकृतालयात् । शक्तः कृतालयः पश्चात्प्रतिष्ठाविधिमाचरेत्

कृतालये कृता प्रतिष्ठा परा इति आहुः; अकृतालयात् तु न्यूनतरा। अतः शक्तः सन् कृतालये पश्चात् प्रतिष्ठाविधिमाचरेत्।

Verse 48

अशक्तश्चेत्प्रतिष्ठाप्य लिंगं बेरमथापि वा । शक्तेरनुगुणं पश्चात्प्रकुर्वीत शिवालयम्

अशक्तश्चेत् प्रथमं लिङ्गं बेरं वा प्रतिष्ठापयेत्। ततः स्वशक्त्यनुसारं पश्चात् शिवालयं प्रकुर्वीत॥

Verse 49

गृहार्चां च पुनर्वक्ष्ये प्रतिष्ठाविधिमुत्तमम् । कृत्वा कनीयसंबेरं लिंगं वा लक्षणान्वितम्

गृहपूजायै पुनर्वक्ष्ये प्रतिष्ठाविधिमुत्तमम्। कृत्वा कनीयसं बेरं लिङ्गं वा लक्षणान्वितम्॥

Verse 50

अयने चोत्तरे प्राप्ते शुक्लपक्शे शुभे दिने । देवीं कृत्वा शुभे देशे तत्राब्जं पूर्ववल्लिखेत्

उत्तरेऽयने समुप्राप्ते शुक्लपक्षे शुभे दिने। शुभे देशे देवीं स्थाप्य तत्राब्जं पूर्ववल्लिखेत्॥

Verse 51

विकीर्य पत्रपुष्पाद्यैर्मध्ये कुंभं निधाय च । परितस्तस्य चतुरः कलशान् दिक्षु विन्यसेत्

पत्रपुष्पादिभिर्विकीर्य मध्ये कुम्भं निधाय च। परितस्तस्य चतुरः कलशान् दिक्षु विन्यसेत्॥

Verse 52

पञ्च ब्रह्माणि तद्बीजैस्तेषु पञ्चसु पञ्चभिः । न्यस्य संपूज्य मुद्रादि दर्शयित्वाभिरक्ष्य च

पञ्च ब्रह्ममन्त्रान् तद्बीजैः सह पञ्चसु स्थानेषु पञ्चभिः न्यासैः न्यस्य, सम्यक् संपूज्य; ततः मुद्रादीन् दर्शयित्वा अभिरक्ष्य च।

Verse 53

विशोध्य लिंगं बेरं वा मृत्तोयाद्यैर्यथा पुरा । स्थापयेत्पुष्पसंछन्नमुत्तरस्थे वरासने

मृत्तोयादिभिर्यथापूर्वं लिङ्गं बेरं वा विशोध्य, पुष्पसंछन्नं कृत्वा, उत्तरदिशि स्थिते वरासने स्थापयेत्।

Verse 54

निधाय पुष्पं शिरसि प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीजलैः । समभ्यर्च्य पुनः पुष्पैर्जयशब्दादिपूर्वकम्

शिरसि पुष्पं निधाय प्रोक्षणीजलैः प्रोक्षयेत्। ततः पुनः पुष्पैः समभ्यर्च्य, ‘जय’शब्दादि-मङ्गलघोषपूर्वकं प्रवर्तेत्।

Verse 55

कुम्भैरीशानविद्यांतैः स्नापयेन्मूलविद्यया । ततः पञ्चकलान्यासं कृत्वा पूजां च पूर्ववत्

कुम्भैः स्नापयेत्, अन्ते ईशानविद्यां जपन्, मूलविद्यया च विधिं समाचरेत्। ततः पञ्चकलान्यासं कृत्वा पूर्ववत् पूजां कुर्यात्।

Verse 56

नित्यमाराधयेत्तत्र देव्या देवं त्रिलोचनम् । एकमेवाथ वा कुंभं मूर्तिमन्त्रसमन्वितम्

तत्र नित्यं देव्याः सह त्रिलोचनं देवं आराधयेत्। अथवा मूर्तिमन्त्रसमन्वितं एकमेव कुम्भं पूजयेत्।

Verse 57

न्यस्य पद्मांतरे सर्वं शेषं पूर्ववदाचरेत् । अत्यंतोपहतं लिंगं विशोध्य स्थापयेत्पुनः

पद्मान्तरे सर्वं न्यस्य शेषं कर्म पूर्ववदाचरेत्। अत्यन्तोपहतं लिङ्गं सम्यग्विशोध्य पुनः स्थापयेत्॥

Verse 58

संप्रोक्षयेदुपहतमनागुपहतं यजेत् । लिंगानि बाणसंज्ञानि स्थापनीयानि वा न वा

उपहतं संप्रोक्षयेत्; अनागुपहतं तु यजेत्। बाणसंज्ञानि लिङ्गानि स्थापनीयानि वा न वा॥

Verse 59

तानि पूर्वं शिवेनैव संस्कृतानि यतस्ततः । शेषाणि स्थापनीयानि यानि दृष्टानि बाणवत्

तानि पूर्वं शिवेनैव यथातथ्येन संस्कृतानि। शेषाणि बाणवत् दृष्टानि समाहृत्य यथास्थानं स्थापयेत्॥

Verse 60

स्वयमुद्भूतलिंगे च दिव्ये चार्षे तथैव च । अपीठे पीठमावेश्य कृत्वा संप्रोक्षणं विधिम्

स्वयमुद्भूतलिङ्गे च दिव्ये चार्षे तथैव च। अपीठे पीठमावेश्य संप्रोक्षणविधिं चरेत्॥

Verse 61

यजेत्तत्र शिवं तेषां प्रतिष्ठा न विधीयते । दग्धं श्लथं क्षतांगं च क्षिपेल्लिंगं जलाशये

तत्र तेषां शिवं यजेत्; प्रतिष्ठा न विधीयते। दग्धं श्लथं क्षताङ्गं च लिङ्गं जलाशये क्षिपेत्॥

Verse 62

संधानयोग्यं संधाय प्रतिष्ठाविधिमाचरेत् । बेराद्वा विकलाल्लिंगाद्देवपूजापुरस्सरम्

सन्धानयोग्यं सम्यक् संधाय प्रतिष्ठाविधिमाचरेत्। बेराद्वा विकलाल्लिङ्गाद् देवपूजापुरस्सरम्॥

Verse 63

उद्वास्य हृदि संधानं त्यागं वा युक्तमाचरेत् । एकाहपूजाविहतौ कुर्याद्द्विगुणमर्चनम्

उद्वास्य यथाविधि देवसन्निधिं, हृदि शम्भुं संधाय स्मरेत्, अथवा त्यागमार्गं युक्त्या आचरेत्। एकाहपूजाविहतौ तु प्रायश्चित्तार्थं पुनःस्थापनार्थं च द्विगुणमर्चनं कुर्यात्॥

Verse 64

द्विरात्रे च महापूजां संप्रोक्षणमतः परम् । मासादूर्ध्वमनेकाहं पूजा यदि विहन्यते

द्विरात्रविघ्नितायां पूजायां महापूजां कृत्वा ततः परं संप्रोक्षणं विधिवत् आचरेत्। मासात् ऊर्ध्वं बहुदिनविघ्ने तु नियमेन पुनःस्थापनं कर्तव्यम्॥

Verse 65

प्रतिष्ठा प्रोच्यते कैश्चित्कैश्चित्संप्रोक्षणक्रमः । संप्रोक्षणे तु लिंगादेर्देवमुद्वास्य पूर्ववत्

केचित् एतां क्रियां ‘प्रतिष्ठा’ इति वदन्ति, केचित् ‘संप्रोक्षणक्रमः’ इति। संप्रोक्षणे तु लिङ्गादौ देवमुद्वास्य पूर्वोक्तविधिना, ततः शुद्धिकर्म समाचरेत्॥

Verse 66

अष्टपञ्चक्रमेणैव स्नापयित्वा मृदंभसा । गवां रसैश्च संस्नाप्य दर्भतोयैर्विशोध्य च

अष्टपञ्चक्रमेणैव मृद्भसामिश्रितेन तोयेन स्नापयेत्। ततः गोरसैः पुनः संस्नाप्य, दर्भसंस्कृततोयैः शुद्धिं समाचरेत्॥

Verse 67

प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीतोयैर्मूलेनाष्टोत्तरं शतम् । सपुष्पं सकुशं पाणिं न्यस्य लिंगस्य मस्तके

प्रोक्षणीयतोयैः लिङ्गं प्रोक्षयेत्, मूलेनाष्टोत्तरं शतं जपन्। सपुष्पं सकुशं पाणिं न्यस्य लिङ्गस्य मस्तके॥

Verse 68

पञ्चवारं जपेन्मूलमष्टोत्तरशतं ततः । ततो मूलेन मूर्धादिपीठांतं संस्पृशेदपि

पञ्चवारं मूलमन्त्रं जपेत्, ततः अष्टोत्तरशतवारं जपेत्। अनन्तरं तेनैव मूलमन्त्रेण मूर्धादिपीठान्तं यावत् देहपीठानि संस्पृशेत्, शिवपूजार्थं देहं संस्करोति।

Verse 69

पूजां च महतीं कुर्याद्देवमावाह्य पूर्ववत् । अलब्धे स्थापिते लिंगे शिवस्थाने जले ऽथ वा

पूर्ववत् देवं आवाह्य महतीं पूजां कुर्यात्। अलब्धे स्थापिते लिङ्गे शिवस्थाने जलेऽथ वा पूजनं कुर्यात्।

Verse 70

वह्नौ रवौ तथा व्योम्नि भगवंतं शिवं यजेत्

वह्नौ रवौ तथा व्योम्नि भगवन्तं शिवं यजेत्।

Frequently Asked Questions

The chapter centers on pratiṣṭhā—installing and consecrating the liṅga (and associated bera/icon) through site selection, purification, marking by śāstric rules, and adhivāsa in a properly prepared ritual pavilion.

Directional deities, pots, and the eight elephants encode the cosmos into the ritual space, making the installation a microcosmic re-ordering where Śiva’s presence is stabilized within a fully ‘mapped’ universe of directions and guardians.

Gaṇeśa (Vināyaka) is worshipped first, followed by strict purity operations (sthānaśuddhi, pañcagavya cleansing) and śilpaśāstra-compliant marking—presented as prerequisites for valid consecration.