शिवस्य परापरब्रह्मस्वरूपनिर्णयः / Determination of Śiva as Higher and Lower Brahman
अध्यायेऽस्मिन् उपमन्युः उपदिशति यत् चराचरं जगत् सर्वं देवदेवस्यैव विग्रहः; पाशगौरवात् बद्धजीवाः तद् न पश्यन्ति। एकमेव तत्त्वं बहुधा कथ्यते इति, अविकल्पपरमावस्थाम् अजानतामपि मुनिनां वचनभेदः निरूप्यते। अपरब्रह्म तत्त्वेन्द्रियान्तःकरणविषयसमूहः, परब्रह्म तु चिदात्मका शुद्धचैतन्यरूपा इति भेदः। ‘ब्रह्म’ शब्दस्य बृहत्त्व-बृंहणत्वाभ्यां व्युत्पत्तिः, उभयमपि ब्रह्माधिपतेः प्रभोः स्वरूपमेव इति च। विश्वं विद्या-अविद्याभ्यां विन्यस्तम्—विद्या सत्यानुगता सवितर्का संवित्, अविद्या अचेतना मिथ्याग्रहणरूपा; भ्रान्तिः यथार्थसंवित्तिश्च विविच्य, सत्-असतोरुभयस्येश्वरः शिवः तयोः विशेषणयोः तथा तद्ज्ञानफलयोश्च नियन्ता इति निष्कर्षः।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । विग्रहं देवदेवस्य विश्वमेतच्चराचरम् । तदेवं न विजानंति पशवः पाशगौरवात्
उपमन्युरुवाच । विग्रहं देवदेवस्य विश्वमेतच्चराचरम् । तदेवं न विजानंति पशवः पाशगौरवात् ॥
Verse 2
तमेकमेव बहुधा वदंति यदुनंदन । अजानन्तः परं भावमविकल्पं महर्षयः
तमेकमेव बहुधा वदंति यदुनंदन । अजानन्तः परं भावमविकल्पं महर्षयः ॥
Verse 3
अपरं ब्रह्मरूपं च परं ब्रह्मात्मकं तथा । केचिदाहुर्महादेवमनादिनिधनं परम्
अपरं ब्रह्मरूपं च परं ब्रह्मात्मकं तथा । केचिदाहुर्महादेवमनादिनिधनं परम् ॥
Verse 4
भूतेंद्रियांतःकरणप्रधानविषयात्मकम् । अपरं ब्रह्म निर्दिष्टं परं ब्रह्म चिदात्मकम्
भूतैः इन्द्रियैः अन्तःकरणेन प्रधानेन विषयैश्च यदात्मकं तदपरं ब्रह्म निर्दिश्यते; यत् तु शुद्धचैतन्यस्वरूपं तत् परं ब्रह्म।
Verse 5
बृहत्त्वाद्बृहणत्वाद्वा ब्रह्म चेत्यभिधीयते । उभे ते ब्रह्मणो रूपे ब्रह्मणो ऽधिपतेः प्रभोः
बृहत्त्वाद् बृहणत्वाद् वा ‘ब्रह्म’ इति अभिधीयते; उभे ते ब्रह्मणो रूपे, ब्रह्मणोऽधिपतेः प्रभोः।
Verse 6
विद्या ऽविद्यात्मकं चैव विश्वं विश्वगुरोर्विभोः । रूपमेव न संदेहो विश्वं तस्य वशे यतः
विद्याऽविद्यात्मकं चैव विश्वं विश्वगुरोर्विभोः। रूपमेव न संदेहो विश्वं तस्य वशे यतः॥
Verse 7
भ्रांतिर्विद्या परा चेति शार्वं रूपं परं विदुः । अयथाबुद्धिरर्थेषु बहुधा भ्रांतिरुच्यते
भ्रांतिर्विद्या परा चेति शार्वं रूपं परं विदुः। अयथाबुद्धिरर्थेषु बहुधा भ्रांतिरुच्यते॥
Verse 8
यथार्थाकारसंवित्तिर्विद्येति परिकीर्त्यते । विकल्परहितं तत्त्वं परमित्यभिधीयते
यथार्थाकारसंवित्तिर्विद्येति परिकीर्त्यते। विकल्परहितं तत्त्वं परमित्यभिधीयते॥
Verse 9
वैपरीत्यादसच्छब्दः कथ्यते वेदवादिभिः । तयोः पतित्वात्तु शिवः सदसत्पतिरुच्यते
वैपरीत्यादसच्छब्दः कथ्यते वेदवादिभिः। तयोः पतित्वात्तु शिवः सदसत्पतिरुच्यते॥
Verse 10
क्षराक्षरात्मकं प्राहुः क्षराक्षरपरं परे । क्षरस्सर्वाणि भूतानि कूटस्थो ऽक्षर उच्यते
क्षराक्षरात्मकं प्राहुः क्षराक्षरपरं परे । क्षरस्सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥
Verse 11
उभे ते परमेशस्य रूपे तस्य वशे यतः । तयोः परः शिवः शांतः क्षराक्षरापरस्स्मृतः
उभे ते परमेशस्य रूपे तस्य वशे यतः । तयोः परः शिवः शांतः क्षराक्षरापरस्स्मृतः ॥
Verse 12
समष्टिव्यष्ठिरूपं च समष्टिव्यष्टिकारणम् । वदंति मुनयः केचिच्छिवं परमकारणम्
समष्टिव्यष्ठिरूपं च समष्टिव्यष्टिकारणम् । वदंति मुनयः केचिच्छिवं परमकारणम् ॥
Verse 13
समष्टिमाहुरव्यक्तं व्यष्टिं व्यक्तं तथैव च । ते रूपे परमेशस्य तदिच्छायाः प्रवर्तनात्
समष्टिमाहुरव्यक्तं व्यष्टिं व्यक्तं तथैव च । ते रूपे परमेशस्य तदिच्छायाः प्रवर्तनात् ॥
Verse 14
तयोः कारणभावेन शिवं परमकारणम् । कारणार्थविदः प्राहुः समष्टिव्यष्टिकारणम्
तयोः कारणभावेन शिवः परमकारणं निगद्यते। कारणार्थविदो जनाः तं समष्टिव्यष्ट्योः कारणं वदन्ति॥
Verse 15
जातिव्यक्तिस्वरूपीति कथ्यते कैश्चिदीश्वरः । या पिंडेप्यनुवर्तेत सा जातिरिति कथ्यते
कैश्चिदीश्वरः जातिव्यक्तिस्वरूप इति कथ्यते। या पिण्डेऽप्यनुवर्तते सा जातिरिति निगद्यते॥
Verse 16
व्यक्तिर्व्यावृत्तिरूपं तं पिण्डजातेः समाश्रयम् । जातयो व्यक्तयश्चैव तदाज्ञापरिपालिताः
व्यक्तिर्व्यावृत्तिरूपा सा पिण्डजातेः समाश्रया। जातयो व्यक्तयश्चैव तदाज्ञापरिपालिताः॥
Verse 17
यतस्ततो महादेवो जातिव्यक्तिवपुः स्मृतः । प्रधानपुरुषव्यक्तकालात्मा कथ्यते शिवः
तस्मान्महादेवो जातिव्यक्तिवपुः स्मृतः। प्रधानपुरुषव्यक्तकालात्मा शिव उच्यते॥
Verse 18
प्रधानं प्रकृतिं प्राहुःक्षेत्रज्ञं पुरुषं तथा । त्रयोविंशतितत्त्वानि व्यक्तमाहुर्मनीषिणः
प्रधानं प्रकृतिं प्राहुः क्षेत्रज्ञं पुरुषं तथा। त्रयोविंशतितत्त्वानि व्यक्तमाहुर्मनीषिणः॥
Verse 19
कालः कार्यप्रपञ्चस्य परिणामैककारणम् । एषामीशो ऽधिपो धाता प्रवर्तकनिवर्तकः
कालः कार्यप्रपञ्चस्य परिणामैककारणम्। एषामीशोऽधिपो धाता प्रवर्तकनिवर्तकः॥
Verse 20
आविर्भावतिरोभावहेतुरेकः स्वराडजः । तस्मात्प्रधानपुरुषव्यक्तकालस्वरूपवान्
आविर्भावतिरोभावयोः कारणं एक एव स्वराडजः। तस्मादेव प्रधानपुरुषव्यक्तकालरूपाणि प्रवर्तन्ते॥
Verse 21
हेतुर्नेताधिपस्तेषां धाता चोक्ता महेश्वरः । विराड्ढिरण्यगर्भात्मा कैश्चिदीशो निगद्यते
हेतुर्नेता अधिपस्तेषां धाता चेति महेश्वरः। विराड्ढिरण्यगर्भात्मा इशः कैश्चिदुदाहृतः॥
Verse 22
हिरण्यगर्भो लोकानां हेतुर्विश्वात्मको विराट् । अंतर्यामी परश्चेति कथ्यते कविभिश्शिवः
हिरण्यगर्भो लोकानां हेतुर्विश्वात्मको विराट्। अंतर्यामी परश्चेति शिवः कविभिरुच्यते॥
Verse 23
प्राज्ञस्तैजसविश्वात्मेत्यपरे संप्रचक्षते । तुरीयमपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः
प्राज्ञस्तैजसविश्वात्मेति केचिद्वदन्ति तं प्रभुम्। तुरीयं केचिदाहुः, सौम्यं केचिद्विदुः परम्॥
Verse 24
माता मानं च मेयं च मतिं चाहुरथापरे । कर्ता क्रिया च कार्यं च करणं कारणं परे
माता मानं च मेयं च मतिं चापरे प्रचक्षते। कर्ता क्रिया च कार्यं च करणं कारणं परे॥
Verse 25
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यात्मेत्यपरे संप्रचक्षते । तुरीयमपरे प्राहुस्तुर्यातीतमितीतरे
केचिदात्मानं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु स्थितमित्याहुः। अपरे तुरीयं वदन्ति; अन्ये तु तुरीयातीतं सर्वावस्थातीतं परं तत्त्वमिति प्राहुः॥
Verse 26
तमाहुर्विगुणं केचिद्गुणवन्तं परे विदुः । केचित्संसारिणं प्राहुस्तमसंसारिणं परे
केचिदेनं विगुणं वदन्ति, परे गुणवन्तं विदुः। केचित्संसारिणं प्राहुः, परे त्वसंसारिणं शिवं प्रचक्षते॥
Verse 27
स्वतंत्रमपरे प्राहुरस्वतंत्रं परे विदुः । घोरमित्यपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः
केचिदेनं स्वतंत्रमित्याहुः, परेऽस्वतंत्रं विदुः। घोरमित्यपरे प्राहुः, सौम्यमेव परे विदुः॥
Verse 28
रागवंतं परे प्राहुर्वीतरागं तथा परे । निष्क्रियं च परे प्राहुः सक्रियं चेतरे जनाः
रागवन्तं परे प्राहुः, परे वीतरागमेव तम्। निष्क्रियं केचिदाहुः, सक्रियं चेतरे जनाः॥
Verse 29
निरिंद्रियं परे प्राहुः सेंद्रियं च तथापरे । ध्रुवमित्यपरे प्राहुस्तमध्रुवामितीरते
निरिन्द्रियं परे प्राहुः, सेन्द्रियं च तथापरे। ध्रुवमित्यपरे प्राहुः, तमध्रुवमिति चापरे॥
Verse 30
अरूपं केचिदाहुर्वै रूपवंतं परे विदुः । अदृश्यमपरे प्राहुर्दृश्यमित्यपरे विदुः
अरूपं केचिदाहुर्वै रूपवन्तं परे विदुः । अदृश्यं केचिदाहुर्दृश्यं चापरे विदुः ॥
Verse 31
वाच्यमित्यपरे प्राहुरवाच्यमिति चापरे । शब्दात्मकं परे प्राहुश्शब्दातीतमथापरे
वाच्यं इति केचिद् वदन्ति, अवाच्यं इति चापरे। केचिद् एनं शब्दस्वरूपं प्राहुः, अपरे तु शब्दातीतं शिवं मन्यन्ते॥
Verse 32
केचिच्चिन्तामयं प्राहुश्चिन्तया रहितं परे । ज्ञानात्मकं परे प्राहुर्विज्ञानमिति चापरे
केचिद् एनं चिन्तामयं प्राहुः, परे चिन्तारहितं विदुः। केचिद् ज्ञानात्मकं प्राहुः, अपरे तु विज्ञानमिति कीर्तयन्ति॥
Verse 33
केचिच्ज्ञेयमिति प्राहुरज्ञेयमिति केचन । परमेके तमेवाहुरपरं च तथा परे
केचिद् एनं ज्ञेयमिति प्राहुः, केचनाज्ञेयमिति वदन्ति। परे तमेव परमं ब्रुवते, अपरे चापरं तद्रूपमपि कथयन्ति॥
Verse 34
एवं विकल्प्यमानं तु याथात्म्यं परमेष्ठिनः । नाध्यवस्यंति मुनयो नानाप्रत्ययकारणात्
एवं विकल्प्यमानं तु परमेष्ठिनो याथात्म्यम्। नाध्यवस्यन्ति मुनयो नानाप्रत्ययकारणात्॥
Verse 35
ये पुनस्सर्वभावेन प्रपन्नाः परमेश्वरम् । ते हि जानंत्ययत्नेन शिवं परमकारणम्
ये पुनः सर्वभावेन प्रपन्नाः परमेश्वरम् । ते हि जानन्त्ययत्नेन शिवं परमकारणम् ॥
Verse 36
यावत्पशुर्नैव पश्यत्यनीशं १ पुराणं भुवनस्येशितारम् । तावद्दुःखे वर्तते बद्धपाशः संसारे ऽस्मिञ्चक्रनेमिक्रमेण
यावत् पशुः अनादिमीशं पुराणं भुवनस्येशितारं न पश्यति, तावत् बद्धपाशः दुःखे वर्तते, अस्मिन् संसारे चक्रनेमिक्रमेण पुनःपुनः परिवर्तते।
Verse 37
यदा २ पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदाविद्वान्पुण्यपापे विधूय निरंजनः परममुपैति साम्यम्
यदा पश्यः रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिं पश्यति, तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः सन् परमं साम्यमुपैति।
Frequently Asked Questions
The sampled portion is primarily doctrinal rather than event-driven: Upamanyu teaches metaphysical identity of Śiva and the cosmos, not a discrete mythic episode.
It encodes a non-dual theological claim: multiplicity (carācaram) is not outside Śiva but a manifestation-mode, while Śiva remains the transcendent, vikalpa-free reality.
Para/apara Brahman; vidyā/avidyā; yathārtha-saṃvitti/bhrānti; and sat/asat—each pair is subordinated to Śiva as their presiding ground.