अन्तराय-उपसर्ग-विवेचनम् / Analysis of Yogic Obstacles (Antarāyas) and Upasargas
अस्मिन्नध्याये उपमन्युः योगाभ्यासिनां (युञ्जतां पुंसाम्) अन्तरायान् सूक्ष्मतया निरूपयति। स दश मुख्यविघ्नान् गणयति—आलस्यं, तीव्रव्याधिः, प्रमादः, मार्गे वा देशे संशयः, चित्तस्य अस्थैर्यम्, अश्रद्धा, विपर्ययः, दुःखम्, दौर्मनस्यम्, विषयेषु चित्तविक्षेपः—ततश्च तेषां लक्षणानि निदानवत् व्याचष्टे। व्याधेः देहकर्महेतुत्वं, संशयस्य द्विधाभावः, अस्थैर्यस्य आधाराभावः, अश्रद्धायाः भावशून्यता, विपर्ययस्य विपरीतबुद्धिः इति प्रतिपाद्यते। दुःखं त्रिविधं—आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकम्; दौर्मनस्यं कामविघातजन्यम्; विक्षेपः नानाविषयेषु मनसो विसरणम्। एते विघ्नाः प्रशमिताः सन्ति चेत् योगिनः सिद्धिसमीपसूचकाः ‘दैव’ उपसर्गाः अपि जायन्ते, ये मोहयितुं शक्नुवन्ति; तेषां षट्—प्रतिभा, श्रवणम्, वार्ता, दर्शनम्, आस्वादः, वेदना। अध्यायस्य सारः—विघ्नोपसर्गयोः विवेकं कृत्वा साधनां मोक्षलक्ष्ये स्थिरीकर्तुम्।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । आलस्यं व्याधयस्तीव्राः प्रमादः स्थानसंशयः । अनवस्थितचित्तत्वमश्रद्धा भ्रांतिदर्शनम्
उपमन्युरुवाच—आलस्यं, तीव्रा व्याधयः, प्रमादः, स्थानसंशयः, अनवस्थितचित्तत्वम्, अश्रद्धा, भ्रान्तिदर्शनं—एते शिवपूजायोगमार्गे साधकस्य विघ्नाः।
Verse 2
दुःखानि दौर्मनस्यं च विषयेषु च लोलता । दशैते युञ्जतां पुंसामन्तरायाः प्रकीर्तिताः
दुःखानि, दौर्मनस्यं, विषयेषु च लोलता—एते चान्ये च, दशसंख्यका, योगे युञ्जतां पुंसामन्तरायाः प्रकीर्तिताः।
Verse 3
आलस्यमलसत्त्वं तु योगिनां देहचेतनोः । धातुवैषम्यजा दोषा व्याधयः कर्मदोषजाः
योगिनां देहचेतनोः आलस्यं मलसत्त्वं च प्रभावयतः। धातुवैषम्यजाताः दोषाः, कर्मदोषजाताश्च व्याधयः।
Verse 4
प्रमादो नाम योगस्य साधना नाम भावना । इदं वेत्युभयाक्रान्तं विज्ञानं स्थानसंशयः
योगे प्रमादो नाम महादोषः, साधना तु भावना नाम। ‘इदं’ ‘वेत्य’ उभयाक्रान्तं विज्ञानं स्थानसंशयात्मकं भवति॥
Verse 5
अप्रतिष्ठा हि मनसस्त्वनवस्थितिरुच्यते । अश्रद्धा भावरहिता वृत्तिर्वै योगवर्त्मनि
अप्रतिष्ठा इति मनसः अनवस्थितिः कथ्यते। योगवर्त्मनि अश्रद्धा-भावरहिता या चित्तवृत्तिः, सा अपि निश्चयेन तादृशी अनवस्थितिः॥
Verse 6
विपर्यस्ता मतिर्या सा भ्रांतिरित्यभिधीयते । दुःखमज्ञानजं पुंसां चित्तस्याध्यात्मिकं विदुः
विपर्यस्ता या मतिः सा ‘भ्रान्तिः’ इत्यभिधीयते। अज्ञानजं पुंसां दुःखं चित्तस्य आध्यात्मिकं क्लेशं विद्वांसो विदुः॥
Verse 7
आधिभौतिकमंगोत्थं यच्च दुःखं पुरा कृतैः । आधिदैविकमाख्यातमशन्यस्त्रविषादिकम्
आधिभौतिकं अङ्गोत्थं यत् दुःखं पुराकृतैः। आधिदैविकमाख्यातम् अशनि-अस्त्र-विषादिकम्॥
Verse 8
इच्छाविघातजं मोक्षं दौर्मनस्यं प्रचक्षते । विषयेषु विचित्रेषु विभ्रमस्तत्र लोलता
इच्छाविघातजं मोक्षं दौर्मनस्यं प्रचक्षते। विषयेषु विचित्रेषु विभ्रमः, तत्र लोलता॥
Verse 9
शान्तेष्वेतेषु विघ्नेषु योगासक्तस्य योगिनः । उपसर्गाः प्रवर्तंते दिव्यास्ते सिद्धिसूचकाः
शान्तेष्वेतेषु विघ्नेषु योगासक्तस्य योगिनः । उपसर्गाः प्रवर्तन्ते दिव्यास्ते सिद्धिसूचकाः ॥
Verse 10
प्रतिभा श्रवणं वार्ता दर्शनास्वादवेदनाः । उपसर्गाः षडित्येते व्यये योगस्य सिद्धयः
प्रतिभा श्रवणं वार्ता दर्शनास्वादवेदनाः । उपसर्गाः षडित्येते व्यये योगस्य सिद्धयः ॥
Verse 11
सूक्ष्मे व्यवहिते ऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते । प्रतिभा कथ्यते यो ऽर्थे प्रतिभासो यथातथम्
सूक्ष्मे व्यवहितेऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते । प्रतिभा कथ्यते योऽर्थे प्रतिभासो यथातथम् ॥
Verse 12
श्रवणं सर्वशब्दानां श्रवणे चाप्रयत्नतः । वार्त्ता वार्त्तासु विज्ञानं सर्वेषामेव देहिनाम्
श्रवणं सर्वशब्दानां श्रवणे चाप्रयत्नतः । वार्त्ता वार्त्तासु विज्ञानं सर्वेषामेव देहिनाम् ॥
Verse 13
दर्शनं नाम दिव्यानां दर्शनं चाप्रयत्नतः । तथास्वादश्च दिव्येषु रसेष्वास्वाद उच्यते
दर्शनं नाम दिव्यानां दर्शनं चाप्रयत्नतः । तथास्वादश्च दिव्येषु रसेष्वास्वाद उच्यते ॥
Verse 14
स्पर्शनाधिगमस्तद्वद्वेदना नाम विश्रुता । गन्धादीनां च दिव्यानामाब्रह्मभुवनाधिपाः
स्पर्शनाधिगमः तथैव ‘वेदना’ इति विश्रुतः। गन्धानां चादिदिव्यानां भोगो ब्रह्मभुवनाधिपपर्यन्तं सर्वलोकाधिपैः।
Verse 15
संतिष्ठन्ते च रत्नानि प्रयच्छंति बहूनि च । स्वच्छन्दमधुरा वाणी विविधास्यात्प्रवर्तते
तत्र रत्नानि सन्तिष्ठन्ते बहूनि च प्रयच्छन्ति। स्वच्छन्दमधुरा वाणी नानाविधा प्रवर्तते।
Verse 16
रसायनानि सर्वाणि दिव्याश्चौषधयस्तथा । सिध्यंति प्रणिपत्यैनं दिशंति सुरयोषितः
रसायनानि सर्वाणि दिव्याश्चौषधयस्तथा। एनं प्रणिपत्य सिद्ध्यन्ति, सुरयोषितश्च दिशंति तं प्रति मार्गम्।
Verse 17
योगसिद्ध्यैकदेशे ऽपि दृष्टे मोक्षे भवेन्मतिः । दृष्टमेतन्मया यद्वत्तद्वन्मोक्षो भवेदिति
योगसिद्ध्यैकदेशेऽपि दृष्टे मोक्षे भवेन्मतिः। यद्वन्मया प्रत्यक्षं दृष्टं तद्वन्मोक्षोऽपि निश्चयेन भविष्यतीति॥
Verse 18
कृशता स्थूलता बाल्यं वार्धक्यं चैव यौवनम् । नानाचातिस्वरूपं च चतुर्णां देहधारणम्
कृशता स्थूलता बाल्यं वार्धक्यं चैव यौवनम्। नानाविधातिस्वरूपं च चतुर्णां देहधारणम्॥
Verse 19
पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर्गन्धसंग्रहः । एवमष्टगुणं प्राहुः पैशाचं पार्थिवं पदम्
पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर्गन्धसंग्रहः। एवं पैशाचं पार्थिवं पदमष्टगुणं मुनयः प्राहुः॥
Verse 20
जले निवसनं चैव भूम्यामेवं विनिर्गमः । इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः
जलेऽपि निवसति, भूमौ च यथेष्टं विनिर्गच्छति। इच्छाशक्तिसमन्वितः स न दुःखितः; स्वयमेव समुद्रमपि पातुं समर्थः॥
Verse 21
यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस्तत्रैव जलदर्शनम् । विना कुम्भादिकं पाणौ जलसञ्चयधारणम्
यत्र यत्रेच्छति लोकेऽस्मिंस्तत्र तत्रैव जलं दृश्यते। कुम्भादिकं विना हस्तेऽपि जलसञ्चयं संगृह्य धारयितुं शक्नोति॥
Verse 22
यद्वस्तु विरसञ्चापि भोक्तुमिच्छति तत्क्षणात् । रसादिकं भवेच्चान्यत्त्रयाणां देहधारणम्
यद्वस्तु विरसं स्वभावतः, भोक्तुमिच्छति चेत् तत्क्षणात्। रसादिसम्पन्नं भवति; ततोऽन्यच्च जायते—त्रयाणां देहधारणम्॥
Verse 23
निर्व्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवैश्च समन्वितम् । तदिदं षोडशगुणमाप्यमैश्वर्यमद्भुतम्
शरीरं निर्व्रणं भवति, पार्थिवैश्च गुणैः समन्वितम्। एतदद्भुतमाप्यमैश्वर्यं षोडशगुणं प्राप्यते॥
Verse 24
शरीरादग्निनिर्माणं तत्तापभयवर्जनम् । शक्तिर्जगदिदं दग्धुं यदीच्छेदप्रयत्नतः
शरीरादग्निनिर्माणं तत्तापभयवर्जनम् । जगद्दग्धुं समर्थोऽसौ यदीच्छेत् प्रयत्नतः ॥
Verse 25
द्वाभ्यां देहविनिर्माणमाप्यैश्वर्यसमन्वितम् । एतच्चतुर्विंशतिधा तैजसं परिचक्षते
द्वाभ्यां देहविनिर्माणमाप्यैश्वर्यसमन्वितम् । एतत्तैजसमित्युक्तं चतुर्विंशतिधा स्मृतम् ॥
Verse 26
मनोजवत्वं भूतानां क्षणादन्तःप्रवेशनम् । पर्वतादिमहाभारधारणञ्चाप्रयत्नतः
मनोजवत्वं भूतानां क्षणादन्तःप्रवेशनम् । पर्वतादिमहाभारधारणं चाप्रयत्नतः ॥
Verse 27
गुरुत्वञ्च लघुत्वञ्च पाणावनिलधारणम् । अंगुल्यग्रनिपाताद्यैर्भूमेरपि च कम्पनम्
गुरुत्वं लघुत्वं च स एव प्रकाशयति; पाणौ प्राणवायुमपि धारयितुं नियन्तुं च समर्थः। अङ्गुल्यग्रनिपातप्रहारादिभिर्भूमिरपि कम्पते।
Verse 28
एकेन देहनिष्पत्तिर्युक्तं भोगैश्च तैजसैः । द्वात्रिंशद्गुणमैश्वर्यं मारुतं कवयो विदुः
एकेन देहनिष्पत्तिर्युक्तं भोगैश्च तैजसैः । द्वात्रिंशद्गुणमैश्वर्यं मारुतं कवयो विदुः ॥
Verse 29
छायाहीनविनिष्पत्तिरिन्द्रियाणामदर्शनम् । खेचरत्वं यथाकाममिन्द्रियार्थसमन्वयः
छायाहीनविनिष्पत्तिरिन्द्रियाणामदर्शनम् । खेचरत्वं यथाकाममिन्द्रियार्थसमन्वयः ॥
Verse 30
आकाशलंघनं चैव स्वदेहे तन्निवेशनम् । आकाशपिण्डीकरणमशरीरत्वमेव च
आकाशलंघनं चैव स्वदेहे तन्निवेशनम् । आकाशपिण्डीकरणमशरीरत्वमेव च ॥
Verse 31
अनिलैश्वर्यसंयुक्तं चत्वारिंशद्गुणं महत् । ऐन्द्रमैश्वर्यमाख्यातमाम्बरं तत्प्रचक्षते
अनिलैश्वर्यसंयुक्तं महदैश्वर्यं चत्वारिंशद्गुणं स्मृतम् । तदिन्द्रमैश्वर्यमित्युक्तमाम्बरं लोकमाश्रितम् ॥
Verse 32
यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गमः । सर्वस्याभिभवश्चैव सर्वगुह्यार्थदर्शनम्
यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गमः । सर्वस्याभिभवश्चैव सर्वगुह्यार्थदर्शनम् ॥
Verse 33
कर्मानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम् । संसारदर्शनं चैव भोगैरैन्द्रैस्समन्वितम्
कर्मानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम् । संसारदर्शनं चैव भोगैरैन्द्रैस्समन्वितम् ॥
Verse 34
एतच्चांद्रमसैश्वर्यं मानसं गुणतो ऽधिकम् । छेदनं ताडनं चैव बंधनं मोचनं तथा
एतच्चांद्रमसैश्वर्यं मानसं गुणतोऽधिकम् । छेदनं ताडनं चैव बन्धनं मोचनं तथा ॥
Verse 35
ग्रहणं सर्वभूतानां संसारवशवर्तिनाम् । प्रसादश्चापि सर्वेषां मृत्युकालजयस्तथा
ग्रहणं सर्वभूतानां संसारवशवर्तिनाम् । प्रसादश्चापि सर्वेषां मृत्युकालजयस्तथा ॥
Verse 36
आभिमानिकमैश्वर्यं प्राजापत्यं प्रचक्षते । एतच्चान्द्रमसैर्भोगैः षट्पञ्चाशद्गुणं महत्
आभिमानिकमैश्वर्यं प्राजापत्यं प्रचक्षते । एतच्चान्द्रमसैर्भोगैः षट्पञ्चाशद्गुणं महत् ॥
Verse 37
सर्गः संकल्पमात्रेण त्राणं संहरणं तथा । स्वाधिकारश्च सर्वेषां भूतचित्तप्रवर्तनम्
सर्गः संकल्पमात्रेण त्राणं संहरणं तथा । स्वाधिकारश्च सर्वेषां भूतचित्तप्रवर्तनम् ॥
Verse 38
असादृश्यं च सर्वस्य निर्माणं जगतः पृथक् । शुभाशुभस्य करणं प्राजापत्यैश्च संयुतम्
स सर्वेषां भूतानां नानात्वं जनयति, जगतः पृथक् पृथक् निर्माणं करोति; प्राजापत्यशक्तिसंयुक्तः शुभाशुभफलयोः कारणं भवति।
Verse 39
चतुष्षष्ठिगुणं ब्राह्ममैश्वर्यं च प्रचक्षते । बौद्धादस्मात्परं गौणमैश्वर्यं प्राकृतं विदुः
ब्राह्ममैश्वर्यं चतुष्षष्ठिगुणं प्रचक्षते; बौद्धादपि परं यद्गौणमैश्वर्यं, तत् प्राकृतमिति विदुः।
Verse 40
वैष्णवं तत्समाख्यातं तस्यैव भुवनस्थितिः । ब्रह्मणा तत्पदं सर्वं वक्तुमन्यैर्न शक्यते
तद् वैष्णवमिति समाख्यातं, तस्मिन्नेव भुवनस्थितिः; तत्पदं सर्वं ब्रह्मणा वक्तुं शक्यते, अन्यैस्तु न शक्यते।
Verse 41
तत्पौरुषं च गौणं च गणेशं पदमैश्वरम् । विष्णुना तत्पदं किंचिज्ज्ञातुमन्यैर्न शक्यते
तत् पौरुषं च गौणं च पदमैश्वरं गणेशस्यैव। तद् पदं विष्णुनापि किंचिदेव ज्ञातुं शक्यते, अन्यैस्तु सर्वथा न शक्यते॥
Verse 42
विज्ञानसिद्धयश्चैव सर्वा एवौपसर्गिकाः । निरोद्धव्या प्रयत्नेन वर्राग्येण परेण तु
विज्ञानजन्याः सर्वाः सिद्धय एवौपसर्गिकाः। ताः प्रयत्नेन निरोद्धव्याः, परवैराग्येण विशेषतः॥
Verse 43
प्रतिभासेष्वशुद्धेषु गुणेष्वासक्तचेतसः । न सिध्येत्परमैश्वर्यमभयं सार्वकामिकम्
प्रतिभासेष्वशुद्धेषु गुणेष्वासक्तचेतसः । न सिध्येत्परमैश्वर्यमभयं सार्वकामिकम् ॥
Verse 44
तस्माद्गुणांश्च भोगांश्च देवासुरमहीभृताम् । तृणवद्यस्त्यजेत्तस्य योगसिद्धिः परा भवेत्
तस्माद्गुणांश्च भोगांश्च देवासुरमहीभृताम् । तृणवद्यस्त्यजेत्तस्य योगसिद्धिः परा भवेत् ॥
Verse 45
अथवानुग्रहेच्छायां जगतो विचरेन्मुनिः । यथाकामंगुणान्भोगान्भुक्त्वा मुक्तिं प्रयास्यति
अथवानुग्रहेच्छायां जगतो विचरेन्मुनिः । यथाकामंगुणान्भोगान्भुक्त्वा मुक्तिं प्रयास्यति ॥
Verse 46
विजने जंतुरहिते निःशब्दे बाधवर्जिते । सुप्रलिप्ते स्थले सौम्ये गन्धधूपादिवासिते
विजने जंतुरहिते निःशब्दे बाधवर्जिते । सुप्रलिप्ते स्थले सौम्ये गन्धधूपादिवासिते ॥
Verse 47
मुक्तपुष्पसमाकीर्णे वितानादि विचित्रिते । कुशपुष्पसमित्तोयफलमूलसमन्विते
मुक्तापुष्पसमाकीर्णे वितानादिविचित्रिते। कुशपुष्पसमित्तोयफलमूलसमन्विते॥
Verse 48
नाग्न्यभ्याशे जलाभ्याशे शुष्कपर्णचये ऽपि वा । न दंशमशकाकीर्णे सर्पश्वापदसंकुले
नाग्न्यभ्याशे जलाभ्याशे शुष्कपर्णचयेऽपि वा। न दंशमशकाकीर्णे सर्पश्वापदसंकुले॥
Verse 49
न च दुष्टमृगाकीर्णे न भये दुर्जनावृते । श्मशाने चैत्यवल्मीके जीर्णागारे चतुष्पथे
न च दुष्टमृगाकीर्णे न भये दुर्जनावृते। श्मशाने चैत्यवल्मीके जीर्णागारे चतुष्पथे॥
Verse 50
नदीनदसमुद्राणां तीरे रथ्यांतरे ऽपि वा । न जीर्णोद्यानगोष्ठादौ नानिष्टे न च निंदिते
नदीनदसमुद्रतीरेषु रथ्यामध्येऽपि वा, जीर्णोद्यानगोष्ठादिषु, अनिष्टे निन्दिते च स्थाने शिवव्रतं न कर्तव्यम्।
Verse 51
नाजीर्णाम्लरसोद्गारे न च विण्मूत्रदूषिते । नच्छर्द्यामातिसारे वा नातिभुक्तौ श्रमान्विते
अजीर्णाम्लरसोद्गारे, विण्मूत्रदूषिते, छर्द्यामतिसारे, अतिभुक्तौ, श्रमान्विते च शिवव्रतं न समाचरेत्।
Verse 52
न चातिचिंताकुलितो न चातिक्षुत्पिपासितः । नापि स्वगुरुकर्मादौ प्रसक्तो योगमाचरेत्
न चातिचिन्ताकुलितो न चातिक्षुत्पिपासितः । नापि स्वगुरुकर्मादौ प्रसक्तो योगमाचरेत् ॥
Verse 53
युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टश्च कर्मसु । युक्तनिद्राप्रबोधश्च सर्वायासविवर्जितः
युक्ताहारविहारः स्यात्, कर्मसु युक्तचेष्टकः। युक्तनिद्राप्रबोधश्च, सर्वायासविवर्जितः॥
Verse 54
आसनं मृदुलं रम्यं विपुलं सुसमं शुचि । पद्मकस्वस्तिकादीनामभ्यसेदासनेषु च
आसनं मृदुलं रम्यं विपुलं सुसमं शुचि। पद्मकस्वस्तिकादीनामभ्यसेदासनेषु च॥
Verse 55
अभिवंद्य स्वगुर्वंतानभिवाद्याननुक्रमात् । ऋजुग्रीवशिरोवक्षा नातिष्ठेच्छिष्टलोचनः
अभिवन्द्य स्वगुर्वन्तानभिवाद्याननुक्रमात्। ऋजुग्रीवशिरोवक्षा नातिष्ठेच्छिष्टलोचनः॥
Verse 56
किंचिदुन्नामितशिरा दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् । दंताग्रसंस्थिता जिह्वामचलां सन्निवेश्य च
किंचिदुन्नामितशिरा दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत्। दन्ताग्रसंस्थिता जिह्वामचलां सन्निवेश्य च॥
Verse 57
पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस्तथा प्रजननं पुनः । ऊर्वोरुपरि संस्थाप्य बाहू तिर्यगयत्नतः
पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस्तथा प्रजननं पुनः । ऊर्वोरुपरि संस्थाप्य बाहू तिर्यगयत्नतः ॥
Verse 58
दक्षिणं करपृष्ठं तु न्यस्य वामतलोपरि । उन्नाम्य शनकैः पृष्ठमुरो विष्टभ्य चाग्रतः
दक्षिणकरपृष्ठं वामतलोपरि न्यस्य, शनकैः पृष्ठमुत्थाप्य, अग्रतः उरः सुदृढं विष्टभ्य स्थितः स्यात्।
Verse 59
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् । संभृतप्राणसंचारः पाषाण इव निश्चलः
स्वनासिकाग्रं संप्रेक्ष्य दिशश्चानवलोकयन्, संभृतप्राणसंचारः पाषाण इव निश्चलः स्थितः।
Verse 60
स्वदेहायतनस्यांतर्विचिंत्य शिवमंबया । हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयज्ञेन पूजयेत्
स्वदेहायतनान्तः शिवमम्बया सह विचिन्त्य, हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयज्ञेन तं पूजयेत्।
Verse 61
मूले नासाग्रतो नाभौ कंठे वा तालुरंध्रयोः । भ्रूमध्ये द्वारदेशे वा ललाटे मूर्ध्नि वा स्मरेत्
मूले नासाग्रतो नाभौ कण्ठे वा तालुरन्ध्रयोः। भ्रूमध्ये द्वारदेशे वा ललाटे मूर्ध्नि वा स्मरेत्॥
Verse 62
परिकल्प्य यथान्यायं शिवयोः परमासनम् । तत्र सावरणं वापि निरावरणमेव वा
परिकल्प्य यथान्यायं शिवयोः परमासनम्। तत्र सावरणं वापि निरावरणमेव वा॥
Verse 63
द्विदलेषोडशारे वा द्वादशारे यथाविधि । दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे शिवं स्मरेत्
द्विदल-षोडशार-पद्मे वा द्वादशारे यथाविधि । दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे वा शिवं स्मरेत् ॥
Verse 64
भ्रुवोरंतरतः पद्मं द्विदलं तडिदुज्ज्वलम् । भ्रूमध्यस्थारविन्दस्य क्रमाद्वै दक्षिणोत्तरे
भ्रुवोरन्तरदेशे तु पद्मं द्विदलं तडिदुज्ज्वलम् । भ्रूमध्यस्थितारविन्दे दक्षिणोत्तरपर्णे क्रमात् ॥
Verse 65
विद्युत्समानवर्णे च पर्णे वर्णावसानके । षोडशारस्य पत्राणि स्वराः षोडश तानि वै
विद्युत्समानवर्णे पर्णे वर्णाः सम्यग्व्यवस्थिताः । षोडशारस्य पत्राणि स्वराः षोडश तानि वै ॥
Verse 66
पूर्वादीनि क्रमादेतत्पद्मं कन्दस्य मूलतः । ककारादिटकारांता वर्णाः पर्णान्यनुक्रमात्
पूर्वादिदिक्क्रमात् पद्मं कन्दमूलात् व्यवस्थितम् । ककारादिटकारान्ता वर्णाः पर्णानि च क्रमात् ॥
Verse 67
भानुवर्णस्य पद्मस्य ध्येयं तद्१ हृदयान्तरे । गोक्षीरधवलस्योक्ता डादिफान्ता यथाक्रमम्
हृदयान्तरे भानुवर्णं पद्मं तद्ध्येयमित्युदितम्। गोक्षीरधवलं प्रोक्तं डादिफान्तं यथाक्रमम्॥
Verse 68
अधो दलस्याम्बुजस्य एतस्य २ च दलानि षट् । विधूमांगारवर्णस्य वर्णा वाद्याश्च लान्तिमाः
अधोऽस्याम्बुजस्याधःस्थिते पद्मे एतयोर्द्वयोः परं षड्दलानि सन्ति। तेषां वर्णा विधूमाङ्गारसदृशा भवन्ति, तदनुरूपाश्च नादाः (वाद्याः) कथ्यन्ते।
Verse 69
मूलाधारारविंदस्य हेमाभस्य यथाक्रमम् । वकारादिसकारान्ता वर्णाः पर्णमयाः स्थिताः
मूलाधारारविन्दं हेमाभं यथाक्रमम्। तत्र वकारादिसकारान्ता वर्णाः पर्णेषु क्रमशः स्थिताः।
Verse 70
एतेष्वथारविंदेषु यत्रैवाभिरतं मनः । तत्रैव देवं देवीं च चिंतयेद्धीरया धिया
एतेष्वारविन्देषु यत्रैव मनोऽभिरमते। तत्रैव स्थिरधीः साधकः शिवं शक्तिं च धीरया धिया चिन्तयेत्।
Verse 71
अंगुष्ठमात्रममलं दीप्यमानं समंततः । शुद्धदीपशिखाकारं स्वशक्त्या पूर्णमण्डितम्
अङ्गुष्ठमात्रममलं सर्वतः परिदीप्यमानम्। शुद्धदीपशिखाकारं स्वशक्त्या पूर्णमण्डितम्।
Verse 72
इन्दुरेखासमाकारं तारारूपमथापि वा । नीवारशूकस्सदृशं बिससुत्राभमेव वा
इन्दुरेखासमाकारं तारारूपमथापि वा। नीवारशूकसदृशं बिससूत्राभमेव वा॥
Verse 73
कदम्बगोलकाकारं तुषारकणिकोपमम् । क्षित्यादितत्त्वविजयं ध्याता यद्यपि वाञ्छति
कदम्बगोलकाकारं तुषारकणिकोपमम्। क्षित्यादितत्त्वविजयं ध्याता यद्यपि वाञ्छति॥
Verse 74
तत्तत्तत्त्वाधिपामेव मूर्तिं स्थूलां विचिंतयेत् । सदाशिवांता ब्रह्माद्यभवाद्याश्चाष्टमूर्तयः
तत्तत्तत्त्वाधिपामेव मूर्तिं स्थूलां विचिन्तयेत्। सदाशिवान्ता ब्रह्माद्यभवाद्याश्चाष्टमूर्तयः॥
Verse 75
शिवस्य मूर्तयः स्थूलाः शिवशास्त्रे विनिश्चिताः । घोरा मिश्रा प्रशान्ताश्च मूर्तयस्ता मुनीश्वरैः
शिवस्य मूर्तयः स्थूलाः शिवशास्त्रे विनिश्चिताः। घोरा मिश्राः प्रशान्ताश्च मूर्तयस्ता मुनीश्वरैः॥
Verse 76
फलाभिलाषरहितैश्चिन्त्याश्चिन्ताविशारदैः । घोराश्चेच्चिंतिताः कुर्युः पापरोगपरिक्षयम्
फलाभिलाषरहितैः स्थिरचिन्ताविशारदैः साधकैः शिवस्य घोररूपा मन्त्राश्च यदा चिन्त्यन्ते, तदा ते पापानां पापजव्याधीनां च पूर्णपरिक्षयं कुर्वन्ति।
Verse 77
चिरेण मिश्रे सौम्ये तु न सद्यो न चिरादपि । सौम्ये मुक्तिर्विशेषेण शांतिः प्रज्ञा प्रसिध्यति
मिश्रे सौम्ये च मार्गे तु फलसिद्धिर्न सद्यः, न चिरादपि। सौम्ये तु विशेषेण मोक्षः प्रतिष्ठते, शान्तिः प्रज्ञा च प्रसिध्यति॥
Verse 78
सिध्यंति सिद्धयश्चात्र क्रमशो नात्र संशयः
अत्र सिद्धयः क्रमशः सिध्यन्ति, नात्र संशयः।
Frequently Asked Questions
The sampled portion is primarily didactic rather than event-driven: Upamanyu instructs on yogic psychology—cataloguing antarāyas and upasargas—rather than narrating a discrete mythic episode.
The text reframes inner disturbances and extraordinary perceptions as mapable states in sādhana: obstacles are to be diagnosed and removed, while siddhi-like upasargas are to be recognized without attachment so liberation remains the telos.
Six upasargas are highlighted as siddhi-indicating manifestations: pratibhā (intuitive insight), śravaṇa (extraordinary hearing), vārtā (receiving communications), darśana (visions), āsvāda (heightened taste), and vedanā (heightened sensation).