प्रणवविभागः—वेदस्वरूपत्वं लिङ्गे च प्रतिष्ठा (The Division of Oṃ, Its Vedic Forms, and Its Placement in the Liṅga)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अथाविरभवत्तत्र सनादं शब्दलक्षणम् । ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ब्रह्मणः प्रतिपादकम्

उपमन्युरुवाच— अथ तत्र सनादं शब्दलक्षणम् आविरभवत्; ‘ॐ’ इत्येकाक्षरं ब्रह्म, ब्रह्मणः प्रतिपादकम्।

Verse 2

तदप्यविदितं तावद्ब्रह्मणा विष्णुना तथा । रजसा तमसा चित्तं तयोर्यस्मात्तिरस्कृतम्

तदपि तावत् ब्रह्मणा विष्णुना च अविदितम्; रजसा तमसा च तयोर् चित्तं यस्मात् तिरस्कृतम्।

Verse 3

तदा विभक्तमभवच्चतुर्धैकं तदक्षरम् । अ उ मेति त्रिमात्राभिः परस्ताच्चार्धमात्रया

तदा तदेकमक्षरं चतुर्धा विभक्तमभवत्। अ-उ-मेति त्रिमात्राभिः, परस्तादर्धमात्रया॥

Verse 4

तत्राकारः श्रितो भागे ज्वलल्लिंगस्य दक्षिणे । उकारश्चोत्तरे तद्वन्मकारस्तस्य मध्यतः

तत्र ज्वलल्लिङ्गस्य दक्षिणभागे ‘अ’कारः प्रतिष्ठितः; तथैवोत्तरभागे ‘उ’कारः, तस्य मध्यदेशे ‘म’कारः स्थितः।

Verse 5

अर्धमात्रात्मको नादः श्रूयते लिंगमूर्धनि । विभक्ते ऽपि तदा तस्मिन्प्रणवे परमाक्षरे

लिङ्गमूर्धनि अर्धमात्रात्मको नादः श्रूयते; प्रणवे परमाक्षरे विभक्तेऽपि तस्मिन्सूक्ष्मो नाद एव परतत्त्वतया अवशिष्यते।

Verse 6

विभावार्थं च तौ देवौ न किंचिदवजग्मतुः । वेदात्मना तदाव्यक्तः प्रणवो विकृतिं गतः

विभावार्थं तौ देवौ यत्नवन्तौ न किंचिदप्यवजग्मतुः; तदा वेदात्मा अव्यक्तः प्रणवः विकृतिं गतः, तयोर्बोधाय व्यक्ततां जगाम।

Verse 7

तत्राकारो ऋगभवदुकारो यजुरव्ययः । मकारस्साम संजातो नादस्त्वाथर्वणी श्रुतिः

तत्र ‘अ’कारो ऋग्वेदोऽभवत्, ‘उ’कारोऽव्ययो यजुर्वेदः; ‘म’कारः सामवेदः संजातः, नादस्त्वथर्वणी श्रुतिरभवत्।

Verse 8

ऋगयं स्थापयामास समासात्त्वर्थमात्मनः । रजोगुणेषु ब्रह्माणं मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि

ऋग्वेदं स्थापयामास समासात् स्वार्थमात्मनः प्रकाशयन्; रजोगुणेषु ब्रह्माणं मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि आद्यं न्ययोजयत्।

Verse 9

सृष्टिं लोकेषु पृथिवीं तत्त्वेष्वात्मानमव्ययम् । कलाध्वनि निवृत्तिं च सद्यं ब्रह्मसु पञ्चसु

लोकेषु सृष्टिरूपः सः, तत्त्वेषु पृथिवी, तत्त्वेष्वात्मा अव्ययः। कलाध्वनि निवृत्तिश्च स एव; पञ्चसु ब्रह्मसु सद्यः सन्निहितः॥

Verse 10

लिंगभागेष्वधोभागं बीजाख्यं कारणत्रये । चतुःषष्टिगुणैश्वर्यं बौद्धं यदणिमादिषु

लिङ्गभागेषु अधोभागो बीजाख्यः, कारणत्रये स्थितः। स च चतुःषष्टिगुणैश्वर्यसम्पन्नो बौद्धः, अणिमादिषु यः॥

Verse 11

तदित्थमर्थैर्दशभिर्व्याप्तं विश्वमृचा जगत् । अथोपस्थापयामास स्वार्थं दशविधं यजुः

एवं दशार्थैर्व्याप्तं विश्वं जगच्च ऋचा। अथ यजुः स्वार्थं दशविधं पृथक् उपस्थापयामास॥

Verse 12

सत्त्वं गुणेषु विष्णुं च मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि । स्थितिं लोकेष्वंतरिक्षं विद्यां तत्त्वेषु च त्रिषु

गुणेषु सत्त्वं स एव, विष्णुश्च मूर्तिषु आद्यः। क्रियास्वपि क्रियाशक्तिः; लोकेषु स्थितिरंतरिक्षं च। तत्त्वेषु त्रिषु विद्या स एव॥

Verse 13

कलाध्वसु प्रतिष्ठां च वामं ब्रह्मसु पञ्चसु । मध्यं तु लिंगभागेषु योनिं च त्रिषु हेतुषु

कलाध्वसु प्रतिष्ठाशक्तिं ध्यायेत; पञ्चसु ब्रह्मसु वामं भावं; लिङ्गभागेषु मध्यं; त्रिषु हेतुषु योनिं कारणरूपाम्।

Verse 14

प्राकृतं च यथैश्वर्यं तस्माद्विश्वं यजुर्मयम् । ततोपस्थापयामास सामार्थं दशधात्मनः

ईश्वर्यस्य यथानुरूपं स प्राकृतं क्रमं च न्यधात्। तस्माद् यजुर्मयं विश्वं व्यजृम्भयत्, ततः दशधात्मनः सामर्थ्यं संस्थापयामास॥

Verse 15

तमोगुणेष्वथो रुद्रं मूर्तिष्वाद्यं क्रियासु च । संहृतिं त्रिषु लोकेषु तत्त्वेषु शिवमुत्तमम्

तमोगुणे स रुद्रः, मूर्तिष्वाद्यः, क्रियासु संहृतिशक्तिः। त्रिषु लोकेषु संहृतिरूप एव, तत्त्वेषु च शिवोत्तमः॥

Verse 16

विद्याकलास्वघोरं च तथा ब्रह्मसु पञ्चसु । लिंगभागेषु पीठोर्ध्वं बीजिनं कारणत्रये

विद्याकलास्वघोरः स, तथा पञ्चसु ब्रह्मसु। लिङ्गभागेषु पीठोर्ध्वं बीजिनं ध्यायते, कारणत्रये चाधिपः॥

Verse 17

पौरुषं च तथैश्वर्यमित्थं साम्ना ततं जगत् । अथाथर्वाह नैर्गुण्यमर्थं प्रथममात्मनः

पौरुषं तथैश्वर्यं साम्ना जगदिदं ततं। अथाथर्वा निरर्गुण्यं प्रथमं स्वात्मनः पदं व्याचष्ट॥

Verse 18

ततो महेश्वरं साक्षान्मूर्तिष्वपि सदाशिवम् । क्रियासु निष्क्रियस्यापि शिवस्य परमात्मनः

ततो महेश्वरं साक्षात् मूर्तिष्वपि सदाशिवम्। क्रियासु निष्क्रियस्यापि शिवस्य परमात्मनः॥

Verse 19

भूतानुग्रहणं चैव मुच्यंते येन जंतवः । लोकेष्वपि यतो वाचो निवृत्ता मनसा सह

भूतानां अनुग्रहेणैव येन जंतवो मुच्यन्ते; यतः सर्वलोकेष्वपि वाक् मनसा सह निवर्तते, तं न प्राप्नोति।

Verse 20

तदूर्ध्वमुन्मना लोकात्सोमलोकमलौकिकम् । सोमस्सहोमया यत्र नित्यं निवसतीश्वरः

तदूर्ध्वम् उन्मना-लोकात् सोमलोकः अलौकिकः; यत्र सोमः होमया सह नित्यं निवसति, तत्रेश्वरोऽपि सदा वसति।

Verse 21

तदूर्ध्वमुन्मना लोकाद्यं प्राप्तो न निवर्तते । शांतिं च शांत्यतीतां च व्यापिकां चै कलास्वपि

तदूर्ध्वम् उन्मना-लोकात् यं प्राप्य न निवर्तते; तत्र शान्तिं च शान्त्यतीतां च व्यापिकां कलास्वपि अनुभवति।

Verse 22

तत्पूरुषं तथेशानं ब्रह्म ब्रह्मसु पञ्चसु । मूर्धानमपि लिंगस्य नादभागेष्वनुत्तमम्

तत्पुरुषं तथेशानं ब्रह्म पञ्चसु ब्रह्मसु; लिङ्गस्य मूर्धानं प्रोक्तं नादभागेष्वनुत्तमम्।

Verse 23

यत्रावाह्य समाराध्यः केवलो निष्कलः शिवः । तत्तेष्वपि तदा बिंदोर्नादाच्छक्तेस्ततः परात्

यत्रावाह्य सम्यगर्च्यः केवलो निष्कलः शिवः, तत्र तत्त्वेष्वपि स बिन्दोः परो नादात् परः शक्तेः परतरः प्रतीयते।

Verse 24

तत्त्वादपि परं तत्त्वमतत्त्वं परमार्थतः । कारणेषु त्रयातीतान्मायाविक्षोभकारणात्

परमार्थतः स तत्त्वादपि परं तत्त्वम्, अतत्त्वं च; कारणत्रयातीतो मायाविक्षोभकारणभूतः स एव।

Verse 25

अनंताच्छुद्धविद्यायाः परस्ताच्च महेश्वरात् । सर्वविद्येश्वराधीशान्न पराच्च सदाशिवात्

अनन्तात् शुद्धविद्यायाः परतः, महेश्वरात् परतः; सर्वविद्येश्वराधीशात् सदाशिवात् परं नास्ति।

Verse 26

सर्वमंत्रतनोर्देवाच्छक्तित्रयसमन्वितात् । पञ्चवक्त्राद्दशभुजात्साक्षात्सकलनिष्कलात्

सर्वमन्त्रतनुर्देवः शक्तित्रयसमन्वितः; पञ्चवक्त्रो दशभुजः साक्षात् सकलनिष्कलः शिवः।

Verse 27

तस्मादपि पराद्बिंदोरर्धेदोश्च ततः परात् । ततः परान्निशाधीशान्नादाख्याच्च ततः परात्

तस्मादपि परो बिन्दुः, अर्धमात्रात् ततः परम्; निशाधीशात् परो नादः, नादात् परं परं शिवः पतिः।

Verse 28

ततः परात्सुषुम्नेशाद्ब्रह्मरंध्रेश्वरादपि । ततः परस्माच्छक्तेश्च परस्ताच्छिवतत्त्वतः

ततः परात्सुषुम्नेशाद्ब्रह्मरन्ध्रेश्वरादपि । ततः परस्माच्छक्तेश्च परस्ताच्छिवतत्त्वतः ॥

Verse 29

परमं कारणं साक्षात्स्वयं निष्कारणं शिवम् । कारणानां च धातारं ध्यातारां ध्येयमव्ययम्

शिवः साक्षात् परमं कारणं, स्वयमेव निष्कारणः। स सर्वकारणधाता, ध्यातॄणां ध्येयमव्ययम्॥

Verse 30

परमाकाशमध्यस्थं परमात्मोपरि स्थितं । सर्वैश्वर्येण संपन्नं सर्वेश्वरमनीश्वरम्

परमाकाशमध्यस्थं परमात्मोपरि स्थितम्। सर्वैश्वर्यसमायुक्तं सर्वेश्वरमनीश्वरम्॥

Verse 31

ऐश्वर्याच्चापि मायेयादशुद्धान्मानुषादिकात् । अपराच्च परात्त्याज्यादधिशुद्धाध्वगोचरात्

मायेयादैश्वर्यभुवि मानुषाद्यशुचिं स्थितिम्। त्यजेदपरपरं तत्त्वं, अधिशुद्धाध्वगोचरात्॥

Verse 32

तत्पराच्छुद्धविद्याद्यादुन्मनांतात्परात्परात् । परमं परमैश्वर्यमुन्मनाद्यमनादि च

ततः पराच्छुद्धविद्याद्या, ततोऽप्युन्मना परा। परात्परं परमं ऐश्वर्यम्, उन्मनाद्यमनादि च॥

Verse 33

अपारमपराधीनं निरस्तातिशयं स्थिरम् । इत्थमर्थैर्दशविधैरियमाथर्वणी श्रुतिः

अपारमपराधीनं निरस्तातिशयं स्थिरम् । इत्थमर्थैर्दशविधैरियमाथर्वणी श्रुतिः ॥

Verse 34

यस्माद्गरीयसी तस्माद्विश्वं व्याप्तमथर्वणात् । ऋग्वेदः पुनराहेदं जाग्रद्रूपं मयोच्यते

यस्माद् गरीयसी तस्मादथर्वणो वेदः समग्रं विश्वं व्याप्नोति। पुनश्च ऋग्वेदो ब्रूते—एतद् मया जाग्रद्रूपम् इति कथ्यते॥

Verse 35

येनाहमात्मतत्त्वस्य नित्यमस्म्यभिधायकः । यजुर्वेदो ऽवदत्तद्वत्स्वप्नावस्था मयोच्यते

येनाहम् आत्मतत्त्वस्य नित्यं प्रकाशकोऽस्मि, तेनैव यजुर्वेदो मया स्वप्नावस्थास्वरूप इति निर्दिष्टः॥

Verse 36

भोग्यात्मना परिणता विद्यावेद्या यतो मयि । साम चाह सुषुप्त्याख्यमेवं सर्वं मयोच्यते

भोग्यात्मना परिणता या विद्या, सा मय्येव स्थितत्वाद् वेद्या भवति। सा च सुषुप्त्याख्या; एवं सर्वं मयोच्यते॥

Verse 37

ममार्थेन शिवेनेदं तामसेनाभिधीयते । अथर्वाह तुरायाख्यं तुरीयातीतमेव च

ममार्थेन शिवेनैव तामसेनेदं निरूप्यते। अथर्वाह इति चोच्यते, तुरा इति प्रसिद्धं, तुरीयातीतमेव च॥

Verse 38

मयाभिधीयते तस्मादध्वातीतपदोस्म्यहम् । अध्वात्मकं तु त्रितयं शिवविद्यात्मसंज्ञितम्

तस्माद् मया अभिधीयते—अध्वातीतपदेऽहम् अवस्थितः; अध्वात्मकं तु त्रितयं ‘शिवविद्यात्म’ इति संज्ञितम्।

Verse 39

तत्त्रैगुण्यं त्रयीसाध्यं संशोध्यं च पदैषिणा । अध्वातीतं तुरीयाख्यं निर्वाणं परमं पदम्

तत्त्रैगुण्यं त्रयीसाध्यं सम्यग् विशोध्य पदैषिणा । अध्वातीतं तुरीयाख्यं निर्वाणं परमं पदम् ॥

Verse 40

तदतीतं च नैर्गुण्यादध्वनोस्य विशोधकम् । द्वयोः प्रमापको नादो नदांतश्च मदात्मकः

तदतीतं च नैर्गुण्यादध्वनोऽस्य विशोधकम् । द्वयोः प्रमापको नादो नादान्तश्च मदात्मकः ॥

Verse 41

तस्मान्ममार्थस्वातंत्र्यात्प्रधानः परमेश्वरः । यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्रधान्ययोगतः

तस्मान्ममार्थस्वातन्त्र्यात् प्रधानः परमेश्वरः । यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्रधान्ययोगतः ॥

Verse 42

समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते । सवार्थवाचकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम्

समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते । सवार्थवाचकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम् ॥

Verse 43

तेनोमिति जगत्कृत्स्नं कुरुते प्रथमं शिवः । शिवो हि प्रणवो ह्येष प्रणवो हि शिवः स्मृतः

ततः ‘ॐ’ इति उच्चार्य शिवः प्रथमं जगत्कृत्स्नं सृजति। शिव एव हि एषः प्रणवः, प्रणवोऽपि शिवः स्मृतः॥

Verse 44

वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यंतं विद्यते यतः । चिंतया रहितो रुद्रो वाचोयन्मनसा सह

वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते यतः। तस्माच्चिन्तारहितो रुद्रो वाचोऽपि मनसा सह अतिक्रामति॥

Verse 45

अप्राप्य तन्निवर्तंते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः । एकाक्षरादकाराख्यादात्मा ब्रह्माभिधीयते

तं परं न प्राप्य वाचो निवर्तन्ते। स तु एकाक्षरेण सूच्यते; तस्मादेकाक्षरादकाराख्यादात्मा ब्रह्मेति कथ्यते॥

Verse 46

एकाक्षरादुकाराख्याद्द्विधा विष्णुरुदीर्यते । एकाक्षरान्मकाराख्याच्छिवो रुद्र उदाहृतः

एकाक्षरादुकाराख्याद् विष्णुर्द्विधा प्रकीर्त्यते। एकाक्षरान्मकाराख्याच्छिवो रुद्र उदाहृतः॥

Verse 47

दक्षिणांगान्महेशस्य जातो ब्रह्मात्मसंज्ञिकः । वामांगादभवद्विष्णुस्ततो विद्येति संज्ञितः

दक्षिणाङ्गान्महेशस्य जातो ब्रह्मात्मसंज्ञिकः। वामाङ्गादभवद्विष्णुस्ततो विद्येति संज्ञितः॥

Verse 48

हृदयान्नीलरुद्रो भूच्छिवस्य शिवसंज्ञिकः । सृष्टेः प्रवर्तको ब्रह्मा स्थितेर्विष्णुर्विमोहकः

हृदयात् शिवस्य नीलरुद्रोऽभूत्, स एव “शिव” इति संज्ञया प्रसिद्धः। सृष्टेः प्रवर्तको ब्रह्मा, स्थितेः विष्णुः, स च विमोहकः।

Verse 49

संहारस्य तथा रुद्रस्तयोर्नित्यं नियामकः । तस्मात्त्रयस्ते कथ्यंते जगतः कारणानि च

संहारकर्त्ता रुद्रः, तयोः (सृष्टि-स्थित्योः) नित्यं नियामकश्च। तस्मात् ते त्रयः जगतः कारणानि इति कथ्यन्ते।

Verse 50

कारणत्रयहेतुश्च शिवः परमकारणम् । अर्थमेतमविज्ञाय रजसा बद्धवैरयोः

कारणत्रयस्य हेतुः शिवः, स एव परमकारणम्। एतदर्थम् अविज्ञाय रजसा बद्धाः प्राणिनः परस्परवैरं यान्ति।

Verse 51

युवयोः प्रतिबोधाय मध्ये लिंगमुपस्थितम् । एवमोमिति मां प्राहुर्यदिहोक्तमथर्वणा

युवयोः प्रतिबोधाय मध्ये लिङ्गम् उपस्थितम्। ‘एवम् ओम्’ इति मां प्राहुः, यदिह अथर्वणा उक्तम्।

Verse 52

ऋचो यजूंषि सामानि शाखाश्चान्याः सहस्रशः । वेदेष्वेवं स्वयं वक्त्रैर्व्यक्तमित्यवदत्स्वपि

ऋचो यजूंषि सामानि सहस्रशः शाखाश्चान्याः। वेदेष्वेवं स्ववक्त्रैरिव व्यक्तं, इति स्वयम् अपि अवदत्।

Verse 53

स्वप्नानुभूतमिव तत्ताभ्यां नाध्यवसीयते । तयोस्तत्र प्रबोधाय तमोपनयनाय च

स्वप्नानुभूतमिव तत् ताभ्यां न निश्चीयते। तयोः प्रबोधाय तत्र तमोऽपनयनाय चोपदेशः प्रवर्तते॥

Verse 54

लिंगेपि मुद्रितं सर्वं यथा वेदैरुदाहृतम् । तद्दृष्ट्वा मुद्रितं लिंगे प्रसादाल्लिंगिनस्तदा

लिङ्गेऽपि सर्वं मुद्रितं यथा वेदैरुदाहृतम्। तद् दृष्ट्वा लिङ्गे मुद्रितं लिङ्गिनः प्रसादं तदा लेभिरे॥

Verse 55

प्रशांतमनसौ देवौ प्रबुद्धौ संबभूवतुः । उत्पत्तिं विलयं चैव यथात्म्यं च षडध्वनाम्

प्रशान्तमनसौ देवौ प्रबुद्धौ संबभूवतुः। उत्पत्तिं विलयं चैव षडध्वनाम् यथात्म्यं च बुबुधाते॥

Verse 56

ततः परतरं धाम धामवंतं च पूरुषम् । निरुत्तरतरं ब्रह्म निष्कलं शिवमीश्वरम्

ततः परतरं धाम धामवन्तं च पूरुषम्। निरुत्तरतरं ब्रह्म निष्कलं शिवमीश्वरम्॥

Verse 57

पशुपाशमयस्यास्य प्रपञ्चस्य सदा पतिम् । अकुतोभयमत्यंतमवृद्धिक्षयमव्ययम्

पशुपाशमयस्यास्य प्रपञ्चस्य सदा पतिम्। अकुतोभयमत्यन्तमवृद्धिक्षयमव्ययम्॥

Verse 58

वाह्यमाभ्यंतरं व्याप्तं वाह्याभ्यंतरवर्जितम् । निरस्तातिशयं शश्वद्विश्वलोकविलक्षणम्

स बहिरन्तरं सर्वं व्याप्त्वा तिष्ठति, बहिरन्तरभेदवर्जितः। निरतिशयः शाश्वतः, विश्वलोकव्यवस्थाभ्यः सदा विलक्षणः॥

Verse 59

अलक्षणमनिर्देश्यमवाङ्मनसगोचरम् । प्रकाशैकरसं शांतं प्रसन्नं सततोदितम्

अलक्षणोऽनिर्देश्यः, वाङ्मनसयोः अगोचरः। प्रकाशैकरसः शान्तः, प्रसन्नः सततोदितः॥

Verse 60

सर्वकल्याणनिलयं शक्त्या तादृशयान्वितम् । ज्ञात्वा देवं विरूपाक्षं ब्रह्मनारायणौ तदा

सर्वकल्याणनिलयं तादृश्या शक्त्या समन्वितम्। देवं विरूपाक्षं ज्ञात्वा तदा ब्रह्मनारायणौ॥

Verse 61

रचयित्वांजलिं मूर्ध्नि भीतौ तौ वाचमूचतुः । ब्रह्मोवाच । अज्ञो वाहमभिज्ञो वा त्वयादौ देव निर्मितः

तौ भीतौ मूर्ध्न्यञ्जलिं कृत्वा वाचमूचतुः। ब्रह्मोवाच—अज्ञो वा अहम् अभिज्ञो वा त्वयादौ देव निर्मितः॥

Verse 62

ईदृशीं भ्रांतिमापन्न इति को ऽत्रापराध्यति । आस्तां ममेदमज्ञानं त्वयि सन्निहते प्रभो

ईदृशीं भ्रान्तिमापन्ने कः खल्वत्रापराध्यति। आस्तां ममेदमज्ञानं त्वयि सन्निहिते प्रभो॥

Verse 63

निर्भयः को ऽभिभाषेत कृत्यं स्वस्य परस्य वा । आवयोर्देवदेवस्य विवादो ऽपि हि शोभनः

निर्भयः कः स्वस्य परस्य वा कर्तव्यं वक्तुमर्हति? तथापि देवदेवविषये आवयोर्विवादोऽपि शोभन एव, यतः स यथोचितनिर्णयार्थः।

Verse 64

पादप्रणामफलदो नाथस्य भवतो यतः । विष्णुरुवाच । स्तोतुं देव न वागस्ति महिम्नः सदृशी तव

यतो भवान् नाथः पादप्रणामफलप्रदः। विष्णुरुवाच—देव, तव महिम्नः स्तोतुं वागपि न समर्था; न काचिदपि तव महिम्ना सदृशी।

Verse 65

प्रभोरग्रे विधेयानां तूष्णींभावो व्यतिक्रमः । किमत्र संघटेत्कृत्यमित्येवावसरोचितम्

प्रभोः पुरतः विधेयजनानां तूष्णींभावोऽपि व्यतिक्रमः। अत्र किम् कर्तव्यमिति एव समयोचितं।

Verse 66

अजानन्नपि यत्किंचित्प्रलप्य त्वां नतो ऽस्म्यहम् । कारणत्वं त्वया दत्तं विस्मृतं तव मायया

अजानन्नपि यत्किंचित् प्रलप्य, त्वां नतोऽस्म्यहम्। त्वया दत्तं कारणत्वं तव मायया मया विस्मृतम्।

Verse 67

मोहितो ऽहंकृतश्चापि पुनरेवास्मि शासितः । विज्ञापितैः किं बहुभिर्भीतोस्मि भृशमीश्वर

मोहितोऽहंकृतश्चापि पुनरेवास्मि शासितः। विज्ञापितैः किं बहुभिः? भीतोऽस्मि भृशमीश्वर।

Verse 68

यतो ऽहमपरिच्छेद्यं त्वां परिच्छेत्तुमुद्यतः । त्वामुशंति महादेवं भीतानामार्तिनाशनम्

यतोऽहमपरिच्छेद्यं त्वां परिच्छेत्तुमुद्यतः। तस्मात् त्वां महादेवं भीतानामार्तिनाशनं जनाः स्तुवन्ति॥

Verse 69

अतो व्यतिक्रमं मे ऽद्य क्षंतुमर्हसि शंकर । इति विज्ञापितस्ताभ्यामीश्वराभ्यां महेश्वरः

अतो व्यतिक्रमं मेऽद्य क्षन्तुमर्हसि शंकर। इति विज्ञापितस्ताभ्याम् ईश्वराभ्यां महेश्वरः॥

Verse 70

प्रीतो ऽनुगृह्य तौ देवौ स्मितपूर्वमभाषत । ईश्वर उवाच । वत्सवत्स विधे विष्णो मायया मम मोहितौ

प्रीतोऽनुगृह्य तौ देवौ स्मितपूर्वमभाषत। ईश्वर उवाच—वत्स वत्स! विधे विष्णो! मायया मम मोहितौ॥

Verse 71

युवां प्रभुत्वे ऽहंकृत्य बुद्धवैरो परस्परम् । विवादं युद्धपर्यंतं कृत्वा नोपरतौ किल

युवां प्रभुत्वेऽहंकृत्य बुद्धवैरो परस्परम्। विवादं युद्धपर्यन्तं कृत्वा नोपरतौ किल॥

Verse 72

ततश्च्छिन्ना प्रजासृष्टिर्जगत्कारणभूतयोः । अज्ञानमानप्रभवाद्वैमत्याद्युवयोरपि

ततश्छिन्ना प्रजासृष्टिर्जगत्कारणभूतयोः। अज्ञानमानप्रभवाद् वैमत्याद्युवयोरपि॥

Verse 73

तन्निवर्तयितुं युष्मद्दर्पमोहौ मयैव तु । एवं निवारितावद्यलिंगाविर्भावलीलया

युष्माकं दर्पमोहयोर्निवृत्त्यर्थं मयैवैतत्कृतम्। एवं मम लिङ्गाविर्भावलीलया अद्य युवां निवारितौ निरुद्धौ च।

Verse 74

तस्माद्भूयो विवादं च व्रीडां चोत्सृज्य कृत्स्नशः । यथास्वं कर्म कुर्यातां भवंतौ वीतमत्सरौ

तस्माद्भूयो विवादं व्रीडां च समूलमुत्सृज्य। वीतमत्सरौ युवां यथास्वं कर्म यथाविधि कुरुताम्।

Verse 75

पुरा ममाज्ञया सार्धं समस्तज्ञानसंहिताः । युवाभ्यां हि मया दत्ता कारणत्वप्रसिद्धये

पुरा ममाज्ञया युवाभ्यां समस्तज्ञानसंहिताः। मयैव दत्ताः कारणत्वप्रसिद्धये सुनिश्चितम्।

Verse 76

मंत्ररत्नं च सूत्राख्यं पञ्चाक्षरमयं परम् । मयोपदिष्टं सर्वं तद्युवयोरद्य विस्मृतम्

मन्त्ररत्नं च सूत्राख्यं पञ्चाक्षरमयं परम्। मयोपदिष्टं तत्सर्वं युवयोरद्य विस्मृतम्।

Verse 77

ददामि च पुनः सर्वं यथापूर्वं ममाज्ञया । यतो विना युवां तेन न क्षमौ सृष्टिरक्षणे

ददामि च पुनः सर्वं यथापूर्वं ममाज्ञया। यतो विना युवां तेन न क्षमौ सृष्टिरक्षणे।

Verse 78

एवमुक्त्वा महादेवो नारायणपितामहौ । मंत्रराजं ददौ ताभ्यां ज्ञानसंहितया सह

एवमुक्त्वा महादेवो नारायणपितामहौ। मन्त्रराजं ददौ ताभ्यां ज्ञानसंहितया सह॥

Verse 79

तौ लब्ध्वा महतीं दिव्यामाज्ञां माहेश्वरीं पराम् । महार्थं मंत्ररत्नं च तथैव सकलाः कलाः

तौ महतीं दिव्यामाज्ञां माहेश्वरीं पराम् अवाप्य, महार्थं मन्त्ररत्नं तथा सकलाः कलाः समग्राः प्राप्नुताम्।

Verse 80

दंडवत्प्रणतिं कृत्वा देवदेवस्य पादयोः । अतिष्ठतां वीतभयावानंदास्तिमितौ तदा

देवदेवस्य पादयोर्दण्डवत्प्रणतिं कृत्वा, तौ तदा वीतभयौ आनन्दास्तिमितौ स्थितौ।

Verse 81

एतस्मिन्नंतरे चित्रमिंद्रजालवदैश्वरम् । लिंगं क्वापि तिरोभूतं न ताभ्यामुपलभ्यते

एतस्मिन्नन्तरे चित्रमिन्द्रजालवदैश्वरम्; लिङ्गं क्वापि तिरोभूतं, न ताभ्यामुपलभ्यते।

Verse 82

ततो विलप्य हाहेति सद्यःप्रणयभंगतः । किमसत्यमिदं वृत्तमिति चोक्त्वा परस्परम्

ततो हाहेति विलप्य, सद्यःप्रणयभङ्गतः; किमसत्यमिदं वृत्तमिति चोक्त्वा परस्परम्।

Verse 83

अचिंत्यवैभवं शंभोर्विचिंत्य च गतव्यथौ । अभ्युपेत्य परां मैत्रीमालिंग्य च परस्परम्

अचिन्त्यवैभवं शम्भोर्विचिन्त्य च गतव्यथौ। अभ्युपेत्य परां मैत्रीम् आलिङ्ग्य च परस्परम्॥

Verse 84

जगद्व्यापारमुद्दिश्य जग्मतुर्देवपुंगवौ । ततः प्रभृति शक्राद्याः सर्व एव सुरासुराः

जगतः क्षेमपालनव्यवस्थां मनसि निधाय देवपुङ्गवौ तत्र जग्मतुः। ततः प्रभृति शक्रादयः सर्वे देवासुराश्च यथायोग्यं प्रवृत्ताः।

Verse 85

ऋषयश्च नरा नागा नार्यश्चापि विधानतः । लिंगप्रतिष्ठा कुर्वंति लिंगे तं पूजयंति च

ऋषयश्च नराश्च नागाश्च नार्यश्चापि विधानतः। लिङ्गप्रतिष्ठां कुर्वन्ति लिङ्गे तं शिवं पूजयन्ति च॥