ध्यानप्रकारनिर्णयः / Determination of the Modes of Meditation (on Śrīkaṇṭha-Śiva)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । श्रीकंठनाथं स्मरतां सद्यः सर्वार्थसिद्धयः । प्रसिध्यंतीति मत्वैके तं वै ध्यायंति योगिनः

उपमन्युरुवाच—श्रीकण्ठनाथं स्मरतां सद्यः सर्वार्थसिद्धयः प्रसिध्यन्तीति मत्वा, योगिनस्तमेव ध्यायन्ति।

Verse 2

स्थित्यर्थं मनसः केचित्स्थूलध्यानं प्रकुर्वते । स्थूलं तु निश्चलं चेतो भवेत्सूक्ष्मे तु तत्स्थिरम्

मनसः स्थित्यर्थं केचित् स्थूलध्यानं प्रकुर्वते। स्थूले चेतो निश्चलं भवति, सूक्ष्मे तु तत् स्थिरं भवेत्।

Verse 3

शिवे तु चिंतिते साक्षात्सर्वाः सिध्यन्ति सिद्धयः । मूर्त्यंतरेषु ध्यातेषु शिवरूपं विचिंतयेत्

शिवे साक्षात् चिन्तिते सर्वाः सिद्धयः सिध्यन्ति। मूर्त्यन्तरेषु ध्यातेषु अपि शिवरूपमेव विचिन्तयेत्।

Verse 4

लक्षयेन्मनसः स्थैर्यं तत्तद्ध्यायेत्पुनः पुनः । ध्यानमादौ सविषयं ततो निर्विषयं जगुः

लक्षयेन्मनसः स्थैर्यं तत्तद्ध्यायेत्पुनः पुनः । ध्यानमादौ सविषयं ततो निर्विषयं जगुः ॥

Verse 5

तत्र निर्विषयं ध्यानं नास्तीत्येव सतां मतम् । बुद्धेर्हि सन्ततिः काचिद्ध्यानमित्यभिधीयते

तत्र निर्विषयं ध्यानं नास्तीत्येव सतां मतम् । बुद्धेर्हि सन्ततिः काचिद्ध्यानमित्यभिधीयते ॥

Verse 6

तेन निर्विषया बुद्धिः केवलेह प्रवर्तते । तस्मात्सविषयं ध्यानं बालार्ककिरणाश्रयम्

तेन निर्विषया बुद्धिः केवलेह प्रवर्तते । तस्मात्सविषयं ध्यानं बालार्ककिरणाश्रयम् ॥

Verse 7

सूक्ष्माश्रयं निर्विषयं नापरं परमार्थतः । यद्वा सविषयं ध्यानं तत्साकारसमाश्रयम्

सूक्ष्माश्रयं निर्विषयं ध्यानं परमार्थतः परब्रह्मैव; सविषयं तु ध्यानं साकारसमाश्रयं भवति।

Verse 8

निराकारात्मसंवित्तिर्ध्यानं निर्विषयं मतम् । निर्बीजं च सबीजं च तदेव ध्यानमुच्यते

निराकारात्मसंवित्तिर्निर्विषयं ध्यानमिति मतम्; तदेव निर्बीजं सबीजं चेति द्विविधं ध्यानमुच्यते।

Verse 9

निराकारश्रयत्वेन साकाराश्रयतस्तथा । तस्मात्सविषयं ध्यानमादौ कृत्वा सबीजकम्

निराकाराश्रयत्वेन साकाराश्रयतस्तथा । तस्मात् सविषयं ध्यानम् आदौ कृत्वा सबीजकम् ॥

Verse 10

अंते निर्विषयं कुर्यान्निर्बीजं सर्वसिद्धये । प्राणायामेन सिध्यंति देव्याः शांत्यादयः क्रमात्

अन्ते मनो निर्विषयं कृत्वा निर्बीजसमाधिं सर्वसिद्ध्यर्थं समाचरेत्। प्राणायामेन देव्याः शान्त्यादयः सिद्धयः क्रमेणैव प्राप्यन्ते॥

Verse 11

शांतिः प्रशांतिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च ततः परम् । शमः सर्वापदां चैव शांतिरित्यभिधीयते

शान्तिः प्रशान्तिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च ततः परम्। सर्वापदां मध्ये शमश्च—एतत्सर्वं ‘शान्तिः’ इत्युच्यते॥

Verse 12

तमसो ऽन्तबहिर्नाशः प्रशान्तिः परिगीयते । बहिरन्तःप्रकाशो यो दीप्तिरित्यभिधीयते

तमसोऽन्तर्बहिर्नाशः प्रशान्तिरिति कीर्त्यते। यो बहिरन्तः प्रकाशोऽसौ दीप्तिरित्यभिधीयते॥

Verse 13

स्वस्थता या तु सा बुद्धः प्रसादः परिकीर्तितः । कारणानि च सर्वाणि सबाह्याभ्यंतराणि च

या स्वस्था स्थितिरात्मनः सा बुधैः प्रसाद इति कीर्तिता। सा सर्वकारणानि गृह्णाति—बाह्यान्तराणि च॥

Verse 14

एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समाचरेत् । ज्ञानवैराग्यसंपन्नो नित्यमव्यग्रमानसः

एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समाचरेत्। ज्ञानवैराग्यसंपन्नो नित्यमव्यग्रमानसः॥

Verse 15

श्रद्दधानः प्रसन्नात्मा ध्याता सद्भिरुदाहृतः । ध्यै चिंतायां स्मृतो धातुः शिवचिंता मुहुर्मुहुः

श्रद्धावान् प्रसन्नचित्तः साधुभिर्ध्याता इति कीर्त्यते। ‘ध्यै’ धातुः चिन्तायामिति स्मृतः; अतः शिवस्य मुहुर्मुहुः निरन्तरचिन्तनं ध्यानम्।

Verse 17

योगाभ्यासस्तथाल्पे ऽपि यथा पापं विनाशयेत् । ध्यायतः क्षणमात्रं वा श्रद्धया परमेश्वरम्

योगाभ्यासोऽल्पोऽपि यथा पापं विनाशयेत्। तथा श्रद्धया परमेश्वरं क्षणमात्रं ध्यायतः अपि मलाः प्रलीयन्ते।

Verse 18

अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते । बुद्धिप्रवाहरूपस्य ध्यानस्यास्यावलंबनम्

अव्याक्षिप्तेन मनसा यत् स्थितं तद्ध्यानमिति कथ्यते। बुद्धिप्रवाहरूपस्यास्य ध्यानस्य स्थिरमालम्बनं धार्यम्।

Verse 19

ध्येयमित्युच्यते सद्भिस्तच्च सांबः स्वयं शिवः । विमुक्तिप्रत्ययं पूर्णमैश्वर्यं चाणिमादिकम्

सद्भिर्ध्येयमिति प्रोक्तं तच्च साम्बः स्वयं शिवः। तस्माद्ध्यानाद्विमुक्तेः प्रत्ययः पूर्णमैश्वर्यं चाणिमादिकं च जायते॥

Verse 20

शिवध्यानस्य पूर्णस्य साक्षादुक्तं प्रयोजनम् । यस्मात्सौख्यं च मोक्षं च ध्यानादभयमाप्नुयात्

शिवध्यानस्य पूर्णस्य साक्षादुक्तं प्रयोजनम्। यस्माद्ध्यानात्सौख्यं मोक्षं चाभयं च प्राप्नुयात्॥

Verse 21

तस्मात्सर्वं परित्यज्य ध्यानयुक्तो भवेन्नरः । नास्ति ध्यानं विना ज्ञानं नास्ति ध्यानमयोगिनः

तस्मात्सर्वं परित्यज्य ध्यानयुक्तो भवेन्नरः। ध्यानं विना न ज्ञानं स्यात्; अयोगिनो ध्यानं न जायते॥

Verse 22

ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः । ज्ञानं प्रसन्नमेकाग्रमशेषोपाधिवर्जितम्

यस्य ध्यानं च ज्ञानं च विद्यते, तेन भवार्णवः सम्यक्तीर्णः। तत् ज्ञानं प्रसन्नं प्रकाशमयं, एकाग्रं, सर्वोपाधिवर्जितं च।

Verse 23

योगाभ्यासेन युक्तस्य योगिनस्त्वेव सिध्यति । प्रक्षीणाशेषपापानां ज्ञाने ध्याने भवेन्मतिः

योगाभ्यासेन युक्तस्य योगिनः सिद्धिरेव सिध्यति। प्रक्षीणाशेषपापानां ज्ञाने ध्याने च मतिः स्वयमेव भवति।

Verse 24

पापोपहतबुद्धीनां तद्वार्तापि सुदुर्लभा । यथावह्निर्महादीप्तः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत्

पापोपहतबुद्धीनां तद्वार्तापि सुदुर्लभा । यथावह्निर्महादीप्तः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत् ॥

Verse 25

तथा शुभाशुभं कर्म ध्यानाग्निर्दहते क्षणात् । अत्यल्पो ऽपि यथा दीपः सुमहन्नाशयेत्तमः

तथैव ध्यानाग्निः क्षणादेव शुभाशुभकर्मणी दहति। यथात्यल्पोऽपि दीपः सुमहत्तमः समूलं नाशयति॥

Verse 26

योगाभ्यासस्तथाल्पो ऽपि महापापं विनाशयेत् । ध्यायतः क्षणमात्रं वा श्रद्धया परमेश्वरम्

योगाभ्यासोऽप्यल्पमात्रो महापापं विनाशयेत्। श्रद्धया परमेश्वरं क्षणमात्रं ध्यायतः पावनं भवति॥

Verse 27

यद्भवेत्सुमहच्छ्रेयस्तस्यांतो नैव विद्यते । नास्ति ध्यानसमं तीर्थं नास्ति ध्यानसमं तपः

यद्ध्यानात् सुमहच्छ्रेयः सम्भवति तस्यान्तो नैव विद्यते। नास्ति ध्यानसमं तीर्थं नास्ति ध्यानसमं तपः॥

Verse 28

नास्ति ध्यानसमो यज्ञस्तस्माद्ध्यानं समाचरेत् । तीर्थानि तोयपूर्णानि देवान्पाषाणमृन्मयान्

नास्ति ध्यानसमो यज्ञः तस्माद्ध्यानं समाचरेत्। तीर्थानि तोयपूर्णानि देवाḥ पाषाणमृन्मयाः॥

Verse 29

योगिनो न प्रपद्यंते स्वात्मप्रत्ययकारणात् । योगिनां च वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम्

स्वात्मप्रत्ययकारणाद्योगिनो न प्रपद्यन्ते; योगिनां वपुः सूक्ष्मं भवेत् प्रत्यक्षमैश्वरं शिवपतेः प्रसादतः।

Verse 30

यथा स्थूलमयुक्तानां मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् । यथेहांतश्चरा राज्ञः प्रियाः स्युर्न बहिश्चराः

यथा स्थूलं अयुक्तानां मृत्काष्ठादिभिः प्रकल्पितम्; तथा लोके राज्ञोऽन्तश्चराः प्रियाः, न बहिश्चराः।

Verse 31

तथांतर्ध्याननिरताः प्रियाश्शंभोर्न कर्मिणः । बहिस्करा यथा लोके नातीव फलभोगिनः

तथान्तर्ध्याननिरताः प्रियाः शम्भोर्न कर्मिणः; बहिष्कराः यथा लोके नातीव फलभोगिनः।

Verse 32

दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः । यद्यंतरा विपद्यंते ज्ञानयोगार्थमुद्यतः

दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने यथावृत्तं तथैव च । अत्रापि कर्मिणो जनाः ज्ञानयोगार्थमुद्यताः ॥ अन्तरायैर्विपद्यन्ते मार्गे मार्गे मुहुर्मुहुः ॥

Verse 33

योगस्योद्योगमात्रेण रुद्रलोकं गमिष्यति । अनुभूय सुखं तत्र स जातो योगिनां कुले

योगस्योद्योगमात्रेण रुद्रलोकं गमिष्यति । अनुभूय सुखं तत्र स जातो योगिनां कुले ॥

Verse 34

ज्ञानयोगं पुनर्लब्ध्वा संसारमतिवर्तते । जिज्ञासुरपि योगस्य यां गतिं लभते नरः

ज्ञानयोगं पुनर्लब्ध्वा संसारं समतिक्रमेत्। योगस्य जिज्ञासुरपि नरः सा एव गतिं लभते या योगेन प्रदीयते॥

Verse 35

न तां गतिमवाप्नोति सर्वैरपि महामखैः । द्विजानां वेदविदुषां कोटिं संपूज्य यत्फलम्

सा परमा गतिः सर्वैरपि महामखैर्न न प्राप्यते। न च वेदविदुषां द्विजानां कोटिं सम्यक् संपूज्य यत्फलं, तेनापि लभ्यते॥

Verse 36

भिक्षामात्रप्रदानेन तत्फलं शिवयोगिने । यज्ञाग्निहोत्रदानेन तीर्थहोमेषु यत्फलम्

शिवयोगिने भिक्षामात्रप्रदानेन तत्फलं लभ्यते। यज्ञेष्वग्निहोत्रदानेन तीर्थेषु होमेषु च यत्फलं, तदेव॥

Verse 37

योगिनामन्नदानेन तत्समस्तं फलं लभेत् । ये चापवादं कुर्वंति विमूढाश्शिवयोगिनाम्

योगिनामन्नदानेन तत्समस्तं फलं लभेत् । ये चापवादं कुर्वन्ति विमूढाः शिवयोगिनाम् ॥

Verse 38

श्रोतृभिस्ते प्रपद्यन्ते नरकेष्वामहीक्षयात् । सति श्रोतरि वक्तास्यादपवादस्य योगिनाम्

श्रोतृभिस्ते प्रपद्यन्ते नरकेष्वामहीक्षयात् । सति श्रोतरि वक्तास्यादपवादस्य योगिनाम् ॥

Verse 39

तस्माच्छ्रोता च पापीयान्दण्ड्यस्सुमहतां मतः । ये पुनः सततं भक्त्या भजंति शवयोगिनः

तस्मात् श्रोता यः पापीयान् भवति, सुमहतां मते स दण्ड्यः सुमहान्। ये पुनः सततं भक्त्या भजन्ति शिवयोगिनः, ते तु भिन्नवर्गाः।

Verse 40

ते विदंति महाभोगानंते योगं च शांकरम् । भोगार्थिभिर्नरैस्तस्मात्संपूज्याः शिवयोगिनः

ते महाभोगान् विदन्ति, अन्ते च शांकरं योगं विदन्ति। तस्मात् भोगार्थिभिर्नरैः शिवयोगिनः सम्यक् सम्पूज्याः।

Verse 41

प्रतिश्रयान्नपानाद्यैः शय्याप्रावरणादिभिः । योगधर्मः ससारत्वादभेद्यः पापमुद्गरैः

प्रतिश्रय-अन्नपानाद्यैः शय्या-प्रावरणादिभिश्च, योगधर्मः प्रतिष्ठाप्यते। ससारत्वात् स योगधर्मः पापमुद्गरैः अभेद्यः दृढो भवति।

Verse 42

वज्रतंदुलवज्ज्ञेयं तथा पापेन योगिनः । न लिप्यंते च तापौघैः पद्मपत्रं यथांभसा

पापविषये योगिनो वज्रतण्डुलवत् दृढा ज्ञेयाः। ते तापौघैर्न लिप्यन्ते, यथा पद्मपत्रम् अम्भसा न सिञ्च्यते॥

Verse 43

यस्मिन्देशे वसेन्नित्यं शिवयोगरतो मुनिः । सो ऽपि देशो भवेत्पूतः सपूत इति किं पुनः

यस्मिन् देशे शिवयोगरतः मुनिर्नित्यं वसेत्, स देशोऽपि पवित्रो भवेत्। स देशः पूतः चेत्, स मुनिः किमु नितरां पूतः सपूतः॥

Verse 44

तस्मात्सर्वं परित्यज्य कृत्यमन्यद्विचक्षणः । सर्वदुःखप्रहाणाय शिवयोगं समभ्यसेत्

तस्मात्सर्वं परित्यज्य कृत्यमन्यद्विचक्षणः । सर्वदुःखप्रहाणाय शिवयोगं समभ्यसेत् ॥

Verse 45

सिद्धयोगफलो योगी लोकानां हितकाम्यया । भोगान्भुक्त्वा यथाकामं विहरेद्वात्र वर्तताम्

सिद्धयोगफलो योगी लोकानां हितकाम्यया । भोगान्भुक्त्वा यथाकामं विहरेद्वात्र वर्तताम् ॥

Verse 46

अथवा क्षुद्रमित्येव मत्वा वैषयिकं सुखम् । त्यक्त्वा विरागयोगेन स्वेच्छया कर्म मुच्यताम्

अथवा क्षुद्रमित्येव मत्वा वैषयिकं सुखम् । त्यक्त्वा विरागयोगेन स्वेच्छया कर्म मुच्यताम् ॥

Verse 47

यस्त्वासन्नां मृतिं मर्त्यो दृष्टारिष्टं च भूयसा । स योगारम्भनिरतः शिवक्षेत्रं समाश्रयेत्

यः मर्त्यः आसन्नां मृतिं दृष्ट्वा भूयसा अरिष्टदर्शनं च कृत्वा, स योगारम्भनिरतः शिवक्षेत्रं समाश्रयेत्।

Verse 48

स तत्र निवसन्नेव यदि धीरमना नरः । प्राणान्विनापि रोगाद्यैः स्वयमेव परित्यजेत्

स तत्र निवसन्नेव यदि धीरमना नरः, रोगाद्यैः प्राणान् विनापि स्वयमेव परित्यजेत्।

Verse 49

कृत्वाप्यनशनं चैव हुत्वा चांगं शिवानले । क्षिप्त्वा वा शिवतीर्थेषु स्वदेहमवगाहनात्

कृत्वाप्यनशनं चैव हुत्वा चाङ्गं शिवानले । क्षिप्त्वा वा शिवतीर्थेषु स्वदेहमवगाहनात् ॥

Verse 50

शिवशास्त्रोक्तविधिवत्प्राणान्यस्तु परित्यजेत् । सद्य एव विमुच्येत नात्र कार्या विचारणा २

शिवशास्त्रोक्तविधिवत्प्राणान्यस्तु परित्यजेत् । सद्य एव विमुच्येत नात्र कार्या विचारणा ॥

Verse 51

रोगाद्यैर्वाथ विवशः शिवक्षेत्रं समाश्रितः । म्रियते यदि सोप्येवं मुच्यते नात्र संशयः

रोगाद्यैर्वाथ विवशः शिवक्षेत्रं समाश्रितः । म्रियते यदि सोऽप्येवं मुच्यते नात्र संशयः ॥

Verse 52

यथा हि मरणं श्रेष्ठमुशंत्यनशनादिभिः । शास्त्रविश्रंभधीरेण मनसा क्रियते यतः

यथा केचिदनशनादिभिरुपायैर्मरणं परमं श्रेय इति वदन्ति, तथा शास्त्रविश्रम्भेन धीरं मन एव तत्क्रियते।

Verse 53

शिवनिन्दारतं हत्वा पीडितः स्वयमेव वा । यस्त्यजेद्दुस्त्यजान्प्राणान्न स भूयः प्रजायते

शिवनिन्दारतं हत्वा स्वयमेव वा पीडितः सन् यः दुस्त्यजान् प्राणान् त्यजेत्, स पुनर्भवाय न जायते।

Verse 54

शिवनिन्दारतं हंतुमशक्तो यः स्वयं मृतः । सद्य एव प्रमुच्येत त्रिः सप्तकुलसंयुतः

शिवनिन्दारतं हन्तुमशक्तो यः स्वयं मृतः । सद्य एव प्रमुच्येत त्रिः सप्तकुलसंयुतः ॥

Verse 55

शिवार्थे यस्त्यजेत्प्राणाञ्छिवभक्तार्थमेव वा । न तेन सदृशः कश्चिन्मुक्तिमार्गस्थितो नरः

शिवार्थे यस्त्यजेत्प्राणाञ्छिवभक्तार्थमेव वा । न तेन सदृशः कश्चिन्मुक्तिमार्गस्थितो नरः ॥

Verse 56

तस्माच्छीघ्रतरा मुक्तिस्तस्य संसारमंडलात् । एतेष्वन्यतमोपायं कथमप्यवलम्ब्य वा

तस्माच्छीघ्रतरा मुक्तिस्तस्य संसारमण्डलात् । एतेष्वन्यतमोपायं कथमप्यवलम्ब्य वा ॥

Verse 57

षडध्वशुद्धिं विधिवत्प्राप्तो वा म्रियते यदि । पशूनामिव तस्येह न कुर्यादौर्ध्वदैहिकम्

षडध्वशुद्धिं विधिवत् प्राप्तो वा यदि म्रियते । तस्येह पशूनामिव न कुर्यादौर्ध्वदैहिकम् ॥

Verse 58

नैवाशौचं प्रपद्येत तत्पुत्रादिविशेषतः । शिवचारार्थमथवा शिवविद्यार्थमेव वा

नैवाशौचं प्रपद्येत तत्पुत्रादिविशेषतः । शिवचारार्थमथवा शिवविद्यार्थमेव वा ॥

Verse 59

अथैनमपि चोद्दिश्य कर्म चेत्कर्तुमीप्सितम् । कल्याणमेव कुर्वीत शक्त्या भक्तांश्च तर्पयेत्

अथ शिवमुद्दिश्य यदि कश्चित्कर्म कर्तुमिच्छेत्, तर्हि कल्याणमेव कुर्यात्; यथाशक्ति च भक्तान् तर्पयेदर्चयेत्।

Verse 60

धनं तस्य भजेच्छैवः शैवी चेतस्य सन्ततिः । नास्ति चेत्तच्छिवे दद्यान्नदद्यात्पशुसन्ततिः

शैवः शैवचित्तस्य शैवीसन्ततियुक्तस्य धनं भजेत्। तादृशी सन्ततिः नास्ति चेत् तद्धनं शिवाय दद्यात्; पशुसन्ततये न दद्यात्।