शिवस्य विश्वव्याप्तिः—अष्टमूर्तिः पञ्चब्रह्म च | Śiva’s Cosmic Pervasion: Aṣṭamūrti and the Pañcabrahma Forms
उपमन्युः कृष्णं शिक्षयति यत् परमात्मा महेश्वरः स्वमूर्तिभिः समस्तं चराचरजगत् व्याप्य धारयति। जगत् शिवस्य अष्टमूर्तौ निबद्धं सूत्रे मणय इव स्थितमिति निरूप्य, ततो दिव्यरूपाणि तथा पञ्चब्रह्मतनवः—ईशानः, तत्पुरुषः, अघोरः, वामदेवः, सद्योजातः—सर्वव्यापकाः, किञ्चिदपि अव्याप्तं नास्तीति प्रतिपाद्यन्ते। ईशानः क्षेत्रज्ञ-भोक्तृभावस्य, तत्पुरुषः अव्यक्त-गुणभोग्यस्य, अघोरः बुद्धितत्त्वस्य धर्मादिसहितस्य, वामदेवः अहंकारस्य, सद्योजातः मनसः अधिष्ठाता इति कथ्यते। इन्द्रिय-करण-विषय-भूतसम्बन्धोऽपि दर्श्यते—श्रोत्र-वाक्-शब्द-व्योम, त्वक्-पाणि-स्पर्श-वायु, चक्षुः-चरण-रूप-अग्नि, रसना-पायु-रस-आपः, घ्राण-उपस्थ-गन्ध-भूः। अन्ते एतासां मूर्तीनां कीर्तिः पूजनीयता च एकमेव श्रेयःकारणमिति निष्कर्षः।
Shlokas
Verse 1
तस्य देवादिदेवस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत् । तस्मिन्व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इव । शर्वो भवस्तथा रुद्र उग्रो भीमः पशोः पतिः
देवादिदेवस्य तस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत् । तस्मिन्व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इव ॥ शर्वो भवस्तथा रुद्र उग्रो भीमः पशोः पतिः ॥
Verse 3
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो महेशानस्सदाशिवः । मूर्तयस्तस्य विज्ञेया याभिर्विश्वमिदं ततम् । अथान्याश्चापि तनवः पञ्च ब्रह्मसमाह्वयाः । तनूभिस्ताभिराव्याप्तमिह किंचिन्न विद्यते
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो महेशानः सदाशिवः । मूर्तयस्तस्य विज्ञेया याभिर्विश्वमिदं ततम् ॥ अथान्याश्चापि तनवः पञ्च ब्रह्मसमाह्वयाः । तनूभिस्ताभिराव्याप्तमिह किंचिन्न विद्यते ॥
Verse 5
ईशानः पुरुषो ऽघोरो वामः सद्यस्तथैव च । ब्रह्माण्येतानि देवस्य मूर्तयः पञ्च विश्रुताः । ईशानाख्या तु या तस्य मूर्तिराद्या गरीयसी । भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति
ईशानः पुरुषोऽघोरो वामः सद्यस्तथैव च—देवस्यैताः पञ्च मूर्तयो ब्रह्माणि विश्रुताः। तासु ईशानाख्या मूर्तिराद्या गरीयसी; सा प्रकृतेः साक्षाद् भोक्तारं क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति।
Verse 7
स्थाणोस्तत्पुरुषाख्या या मूर्तिर्मूर्तिमतः प्रभोः । गुणाश्रयात्मकं भोग्यमव्यक्तमधितिष्ठति । धर्माद्यष्टांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः । अधितिष्ठत्यघोराख्या मूर्तिरत्यंतपूजिता
स्थाणोः प्रभोर्मूर्तिमतः तत्पुरुषाख्या या मूर्तिः, सा गुणाश्रयात्मकं भोग्यमव्यक्तमधितिष्ठति। पिनाकिनो धर्माद्यष्टाङ्गसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं च अघोराख्या मूर्तिरत्यन्तपूजिता अधितिष्ठति।
Verse 9
वामदेवाह्वयां मूर्तिं महादेवस्य वेधसः । अहंकृतेरधिष्ठात्रीमाहुरागमवेदिनः । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिं शम्भोरमितवर्चसः । मानसः समधिष्ठात्रीं मतिमंतः प्रचक्षते
वामदेवाह्वया मूर्तिर्महादेवस्य अहंकृतेरधिष्ठात्री इति आगमविदः प्राहुः। सद्योजाताह्वया मूर्तिः शम्भोः अमितवर्चसः मनसः समधिष्ठात्री इति मतिमन्तः प्रचक्षते।
Verse 11
श्रोत्रस्य वाचः शब्दस्य विभोर्व्योम्नस्तथैव च । ईश्वरीमीश्वरस्येमामीशाख्यां हि विदुर्बुधाः । त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरीं मूर्तिमैश्वरीम् । पुरुषाख्यं विदुस्सर्वे पुराणार्थविशारदाः
श्रोत्र-वाक्-शब्द-व्योम्नां सर्वव्यापिनः विभोः या ईशाख्या ईश्वरी शक्तिः, तामेतां बुधाः विदुः। तथा त्वक्-पाणि-स्पर्श-प्राणवायूनामधिष्ठात्रीं परमेश्वरस्य ऐश्वरीं मूर्तिं पुराणार्थविशारदाः सर्वे ‘पुरुषाख्या’ इति विदुः।
Verse 13
चक्षुषश्चरणस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च । अघोराख्यामधिष्ठात्रीं मूर्तिमाहुर्मनीषिणः । रसनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च । ईश्वरीं वामदेवाख्यां मूर्तिं तन्निरतां विदुः
चक्षुषश्चरणस्य रूपस्य वह्नेस्तथैव च याधिष्ठात्री सा मূर्तिरघोराख्या इति मनीषिणः प्राहुः। रसनायाः पायोश्च रसस्यापां च याधिष्ठात्री सा ईश्वरी वामदेवाख्या मूर्तिः तत्रैव निष्ठिता इति विदुः।
Verse 15
घ्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिमीश्वरीं संप्रचक्षते । मूर्तयः पञ्च देवस्य वंदनीयाः प्रयत्नतः । श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः
घ्राणोपस्थगन्धभुवः अधिष्ठात्रीं ‘सद्योजाताह्वया’ ईश्वरीं मूर्तिं प्रचक्षते। देवस्य पञ्च मूर्तयः प्रयत्नतो वन्दनीयाः; श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं, श्रेयसामेकहेतवः।
Verse 17
ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः
ईशानः स महादेवः मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः।
Verse 19
भूम्यंभोग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः । अधिष्ठिता महेशस्य शर्वाद्यैरष्टमूर्तिभिः । चराचरात्मकं विश्वं धत्ते विश्वंभरात्मिका । शार्वीर्शिवाह्वया मूर्तिरिति शास्त्रस्य निश्चयः
भूम्यापोऽग्निर्मरुद्व्योम क्षेत्रज्ञोऽर्कनिशाकरौ। महेशस्य शर्वाद्यैरष्टमूर्तिभिरधिष्ठिताः। तया विश्वंभरात्मिकया चराचरात्मकं जगद्ध्रियते। शार्वी शिवार्ह्वया मूर्तिरिति शास्त्रनिश्चयः।
Verse 21
संजीवनं समस्तस्य जगतस्सलिलात्मिका । भावीति गीयते मूर्तिभवस्य परमात्मनः । बहिरंतर्गता विश्वं व्याप्य तेजोमयी शुभा । रौद्री रुद्राव्यया मूर्तिरास्थिता घोररूपिणी
सा समस्तजगतः संजीवनशक्तिः सलिलात्मिका; तस्मात् ‘भावी’ इति गीयते मूर्तिभवस्य परमात्मनः। बहिरन्तर्गता विश्वं व्याप्य तेजोमयी शुभा; रौद्री रुद्राव्यया मूर्तिरास्थिता घोररूपिणी॥
Verse 23
स्पंदयत्यनिलात्मदं बिभर्ति स्पंदते स्वयम् । औग्रीति कथ्यते सद्भिर्मूर्तिरुग्रस्य वेधसः । सर्वावकाशदा सर्वव्यापिका गगनात्मिका । मूर्तिर्भीमस्य भीमाख्या भूतवृंदस्य भेदिका
सा अनिलात्मदं स्पन्दयति बिभर्ति स्पन्दते स्वयम्; तस्माद् औग्रीति कथ्यते सद्भिर्मूर्तिरुग्रस्य वेधसः। सर्वावकाशदा सर्वव्यापिका गगनात्मिका; मूर्तिर्भीमस्य भीमाख्या भूतवृन्दस्य भेदिका॥
Verse 25
सर्वात्मनामधिष्ठात्री सर्वक्षेत्रनिवासिनी । मूर्तिः पशुपतेर्ज्ञेया पशुपाशनिकृंतनी । दीपयंती जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वया । ईशानाख्यमहेशस्य मूर्तिर्दिवि विसर्पति
सा सर्वात्मनामधिष्ठात्री सर्वक्षेत्रनिवासिनी। पशुपतेर्मूर्तिर्ज्ञेया पशुपाशनिकृन्तनी॥ ‘दिवाकर’समाह्वया जगत्सर्वं दीपयन्ती, ईशानाख्या महेशस्य मूर्तिर्दिवि विसर्पति॥
Verse 27
आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः । महादेवस्य सा मूर्तिर्महादेवसमाह्वया । आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिः शिवस्य परमात्मनः । व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम्
यो विश्वमाप्याययति निशाकरः अमृतांशुः। सा महादेवस्य मूर्तिर्महादेवसमाह्वया॥ शिवस्य परमात्मन आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिः। व्यापिकेतरमूर्तीनां तस्माद्विश्वं शिवात्मकम्॥
Verse 29
वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुष्यंति वै यथा । शिवस्य पूजया तद्वत्पुष्यत्यस्य वपुर्जगत् । सर्वाभयप्रदानं च सर्वानुग्रहणं तथा । सर्वोपकारकरणं शिवस्याराधनं विदुः
वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुष्यन्ति वै यथा। शिवस्य पूजया तद्वत् पुष्यत्यस्य वपुर्जगत्॥ सर्वाभयप्रदानं च सर्वानुग्रहणं तथा। सर्वोपकारकरणं शिवस्याराधनं विदुः॥
Verse 31
यथेह पुत्रपौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो भवेत्पिता । तथा सर्वस्य संप्रीत्या प्रीतो भवति शंकरः । देहिनो यस्य कस्यापि क्रियते यदि निग्रहः । अनिष्टमष्टमूर्तेस्तत्कृतमेव न संशयः
यथेह पुत्रपौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो भवेत्पिता। तथा सर्वस्य संप्रीत्या प्रीतो भवति शंकरः॥ देहिनो यस्य कस्यापि क्रियते यदि निग्रहः। अनिष्टमष्टमूर्तेस्तत्कृतमेव न संशयः॥
Verse 33
अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठाय स्थितं शिवम् । भजस्व सर्वभावेन रुद्रः परमकारणम्
अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठाय स्थितं शिवम्। भजस्व सर्वभावेन रुद्रः परमकारणम्॥
Frequently Asked Questions
No discrete narrative event dominates; the chapter is primarily a doctrinal instruction where Upamanyu teaches Kṛṣṇa Śiva’s cosmic pervasion and the structured scheme of His mūrtis (aṣṭamūrti and pañcabrahma).
They function as presiding principles (adhiṣṭhātṛs) over key tattvas of experience—kṣetrajña/bhoktṛ, avyakta, buddhi, ahaṃkāra, and manas—showing that cognition and embodiment are grounded in Śiva’s fivefold presence.
The chapter highlights Śiva’s aṣṭamūrti and especially the pañcabrahma (Īśāna, Tatpuruṣa, Aghora, Vāmadeva, Sadyojāta), applying them to systematic correspondences with sense faculties, organs, their objects, and elements (e.g., śrotra–śabda–vyoman; cakṣus–rūpa–agni; rasanā–rasa–āpas).