शिवज्ञान-प्रश्नः तथा सृष्टौ शिवस्य स्वयमाविर्भावः (Inquiry into Śiva-knowledge and Śiva’s self-manifestation in creation)
अध्यायेऽस्मिन् कृष्णः शरणागतानां मोक्षप्रदं शिवोपदिष्टं वेदसारं यथार्थतया निवेदयितुं प्रार्थयते। स तु गूढो बह्वर्थो भक्तिहीनानाम् अयोग्यानां च दुर्लभ इति प्रतिपाद्यते। ततः कृष्णः तस्मिन् मतौ पूजाविधानं, अधिकारिणः, ज्ञानयोगयोः पथसंबन्धं च पृच्छति। उपमन्युः वेदाभिप्रायानुगुणं संक्षिप्तं शैवसूत्रं स्तुतिनिन्दारहितं शीघ्रनिश्चयकरं च दर्शयन् विस्तरस्य अशक्यत्वं वदति, संक्षेपेण कथयिष्यामीति। अनन्तरं सृष्टिकथायां प्रागव्यक्ते जगति स्थाणुर्महेश्वरः कारणशक्तिसहितः स्वयमेव प्रभुराविर्भवति, ततः देवानां प्रथमं ब्रह्माणं सृजति। ब्रह्मा स्वजनकं देवाधिदेवं पश्यति, स चोत्पन्नं ब्रह्माणं पश्यतीति परस्परदर्शनं निरूप्यते, शिवस्य पूर्वस्वप्रकाशात् सृष्टिकर्तृत्वक्रमः प्रवर्तते इति सिद्ध्यति।
Shlokas
Verse 1
कृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवेन परिभाषितम् । वेदसारे शिवज्ञानं स्वाश्रितानां विमुक्तये
कृष्ण उवाच— भगवन्, शिवेनैव परिभाषितं वेदसारभूतं शिवज्ञानं स्वाश्रितानां विमुक्तये श्रोतुमिच्छामि।
Verse 2
अभक्तानामबुद्धीनामयुक्तानामगोचरम् । अर्थैर्दशर्धैः संयुक्तं गूढमप्राज्ञनिंदितम्
अभक्तानामबुद्धीनामयुक्तानामगोचरम्। दशार्थैः संयुक्तं ह्येतद्गूढं, अप्राज्ञैर्निंदितं च।
Verse 3
वर्णाश्रमकृतैर्धर्मैर्विपरीतं क्वचित्समम् । वेदात्षडंगादुद्धृत्य सांख्याद्योगाच्च कृत्स्नशः
वर्णाश्रमकृतैर्धर्मैः क्वचिद्विपरीतं क्वचित्समम्। वेदात् षडङ्गसमेतादुद्धृत्य, सांख्याद्योगाच्च कृत्स्नशः।
Verse 4
शतकोटिप्रमाणेन विस्तीर्णं ग्रंथसंख्यया । कथितं परमेशेन तत्र पूजा कथं प्रभोः
शतकोटिप्रमाणेन ग्रन्थसंख्यया विस्तीर्णं परमेश्वरेण कथितम्। तादृशे महाविस्तारे, प्रभो, तत्र भगवतः पूजा कथं विधीयते?
Verse 5
कस्याधिकारः पूजादौ ज्ञानयोगादयः कथम् । तत्सर्वं विस्तरादेव वक्तुमर्हसि सुव्रत
पूजादौ कस्याधिकारः? ज्ञानयोगादयः कथं प्रवर्तन्ते? तत्सर्वं विस्तरेणैव वक्तुमर्हसि, सुव्रत।
Verse 6
उपमन्युरुवाच । शैवं संक्षिप्य वेदोक्तं शिवेन परिभाषितम् । स्तुतिनिंदादिरहितं सद्यः प्रत्ययकारणम्
उपमन्युरुवाच—वेदोक्तात् शैवं संक्षिप्य शिवेनैव परिभाषितम्। स्तुतिनिन्दादिरहितं सद्यः प्रत्ययहेतुकम्॥
Verse 7
गुरुप्रसादजं दिव्यमनायासेन मुक्तिदम् । कथयिष्ये समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः
गुरोः प्रसादसमुत्थं दिव्यं तदुपदेशरूपं अनायासेनैव मुक्तिप्रदं भवति। तस्य विस्तरो वक्तुं न शक्यः; अतः समासेन कथयिष्ये।
Verse 8
सिसृक्षया पुराव्यक्ताच्छिवः स्थाणुर्महेश्वरः । सत्कार्यकारणोपेतस्स्वयमाविरभूत्प्रभुः
सिसृक्षया पुरा अव्यक्तात् शिवः स्थाणुर्महेश्वरः। सत्कार्यकारणभावोपेतः प्रभुः स्वयमेव आविरभूत्।
Verse 9
जनयामास च तदा ऋषिर्विश्वाधिकः प्रभुः । देवानां प्रथमं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मणस्पतिम्
तदा विश्वाधिकः प्रभुः ऋषिरिव महातेजाः ब्रह्माणं ब्रह्मणस्पतिं देवानां प्रथमं देवं जनयामास।
Verse 10
ब्रह्मापि पितरं देवं जायमानं न्यवैक्षत । तं जायमानं जनको देवः प्रापश्यदाज्ञया
ब्रह्मापि जायमानं देवं पितरं न्यवैक्षत। आज्ञया तं जायमानं जनको देवः प्रापश्यत्।
Verse 11
दृष्टो रुद्रेण देवो ऽसावसृजद्विश्वमीश्वरः । वर्णाश्रमव्यवस्थां च चकार स पृथक्पृथक्
रुद्रेण दृष्टोऽसौ देवः ईश्वरः विश्वमसृजत्। स च वर्णाश्रमव्यवस्थां पृथक्पृथक् न्यधात्।
Verse 12
सोमं ससर्ज यज्ञार्थे सोमाद्द्यौस्समजायत । धरा च वह्निः सूर्यश्च यज्ञो विष्णुश्शचीपतिः
यज्ञार्थं सोमं ससर्ज; सोमाद् द्यौः समजायत। धरा च वह्निः सूर्यश्च यज्ञो विष्णुः शचीपतिः॥
Verse 13
ते चान्ये च सुरा रुद्रं रुद्राध्यायेन तुष्टुवुः । प्रसन्नवदनस्तस्थौ देवानामग्रतः प्रभुः
ते चान्ये च सुरा रुद्रं रुद्राध्यायेन तुष्टुवुः। प्रसन्नवदनस्तस्थौ देवानामग्रतः प्रभुः॥
Verse 14
अपहृत्य स्वलीलार्थं तेषां ज्ञानं महेश्वरः । तमपृच्छंस्ततो देवाः को भवानिति मोहिताः
स्वलीलार्थं महेश्वरस्तेषां ज्ञानमपाहरत्। ततो देवाः समपृच्छन्—को भवानिति मोहिताः॥
Verse 15
सो ऽब्रवीद्भगवान्रुद्रो ह्यहमेकः पुरातनः । आसं प्रथममेवाहं वर्तामि १ च सुरोत्तमाः
ततोऽब्रवीद्भगवान् रुद्रो—ह्यहमेकः पुरातनः। आसं प्रथममेवाहं वर्तामि च सुरोत्तमाः॥
Verse 16
भविष्यामि च मत्तोन्यो व्यतिरिक्तो न कश्चन । अहमेव जगत्सर्वं तर्पयामि स्वतेजसा
अहमेव भविष्यामि; मत्तोऽन्यो व्यतिरिक्तो न कश्चन। अहमेव जगत्सर्वं स्वतेजसा तर्पयामि धारयामि च॥
Verse 17
अपश्यंतस्तमीशानं स्तुवंतश्चैव सामभिः । व्रतं पाशुपतं कृत्वा त्वथर्वशिरसि स्थितम्
अपश्यन्तस्तमीशानं स्तुवन्तश्चैव सामभिः । व्रतं पाशुपतं कृत्वा त्वथर्वशिरसि स्थिताः ॥
Verse 18
भस्मसंछन्नसर्वांगा बभूवुरमरास्तदा । अथ तेषां प्रसादार्थं पशूनां पतिरीश्वरः
तदा अमराः सर्वाङ्गेषु भस्मना संछन्ना बभूवुः। अथ तेषां प्रसादाय पशूनां पतिर् ईश्वरः प्रादुरभवत्।
Verse 20
सगणश्चोमया सार्धं सान्निध्यमकरोत्प्रभुः । यं विनिद्रा जितश्वासा योगिनो दग्धकिल्बिषाः
प्रभुः सगणः उमया सार्धं सान्निध्यमकरोत्। यं विनिद्रा जितश्वासा दग्धकिल्बिषा योगिनो ध्यायन्ति।
Verse 21
हृदि पश्यंति तं देवं ददृशुर्देवपुंगवाः । यामाहुः परमां शक्तिमीश्वरेच्छानुवर्तिनीम्
तं देवं हृदि पश्यन्तो देवपुंगवाः ददृशुः। यामाहुः परमां शक्तिम् ईश्वरेच्छानुवर्तिनीम्।
Verse 22
तामपश्यन्महेशस्य वामतो वामलोचनाम् । ये विनिर्धूतसंसाराः प्राप्ताः शैवं परं पदम्
तामपश्यन्महेशस्य वामतो वामलोचनाम् । यत्कृपया विनिर्धूतसंसाराः शैवं परं पदं प्राप्नुवन्ति ॥
Verse 23
नित्यसिद्धाश्च ये वान्यं ते च दृष्टा गणेश्वराः । अथ तं तुष्टुवुर्देवा देव्या सह महेश्वरम्
नित्यसिद्धाश्च ये तत्र ते च दृष्टा गणेश्वराः । अथ देवा देव्या सह महेश्वरं तुष्टुवुः ॥
Verse 24
स्तोत्रैर्माहेश्वरैर्दिव्यैः श्रोतैः पौराणिकैरपि । देवो ऽपि देवानालोक्य घृणया वृषभध्वजः
स्तोत्रैर्माहेश्वरैर्दिव्यैः श्रोतैः पौराणिकैरपि । देवानालोक्य देवोऽपि घृणया वृषभध्वजः ॥
Verse 25
अर्थमहत्तमं देवाः पप्रच्छुरिममादरात् । देवा ऊचुः । भगवन्केन मार्गेण पूजनीयो ऽसि भूतले
अर्थमहत्तमं ज्ञातुं देवा आदरात्पप्रच्छुः । देवा ऊचुः— भगवन् केन मार्गेण पूजनीयोऽसि भूतले ॥
Verse 26
कस्याधिकारः पूजायां वक्तुमर्हसि तत्त्वतः । ततः सस्मितमालोक्य देवीं देववरोहरः
कस्याधिकारः पूजायां वक्तुमर्हसि तत्त्वतः । ततः सस्मितमालोक्य देवीं देववरोहरः ॥
Verse 27
स्वरूपं दर्शयामास घोरं सूर्यात्मकं परम् । सर्वैश्वर्यगुणोपेतं सर्वतेजोमयं परम्
स्वरूपं दर्शयामास घोरं सूर्यात्मकं परम् । सर्वैश्वर्यगुणोपेतं सर्वतेजोमयं परम् ॥
Verse 28
शक्तिभिर्मूर्तिभिश्चांगैर्ग्रहैर्देवैश्च संवृतम् । अष्टबाहुं चतुर्वक्त्रमर्धनारीकमद्भुतम्
शक्तिभिर्मूर्तिभिश्चांगैर्ग्रहैर्देवैश्च संवृतम् । अष्टबाहुं चतुर्वक्त्रमर्धनारीकमद्भुतम् ॥
Verse 29
दृष्ट्वैवमद्भुताकारं देवा विष्णुपुरोगमाः । बुद्ध्वा दिवाकरं देवं देवीं चैव निशाकरम्
दृष्ट्वैवमद्भुताकारं देवा विष्णुपुरोगमाः । बुद्ध्वा दिवाकरं देवं देवीं चैव निशाकरम् ॥
Verse 30
पञ्चभूतानि शेषाणि तन्मयं च चराचरम् । एवमुक्त्वा नमश्चक्रुस्तस्मै चार्घ्यं प्रदाय वै
“पञ्चभूतानि शेषाणि तन्मयानि चराचरम्। ” इत्युक्त्वा ते तस्मै नमश्चक्रुः, अर्घ्यं च विधिवत् प्रददुः।
Verse 32
सिंदूरवर्णाय सुमण्डलाय सुवर्णवर्णाभरणाय तुभ्यम् । पद्माभनेत्राय सपंकजाय ब्रह्मेन्द्रनारायणकारणाय
सिंदूरवर्णाय सुमण्डलाय सुवर्णवर्णाभरणाय तुभ्यम् । पद्माभनेत्राय सपंकजाय ब्रह्मेन्द्रनारायणकारणाय ॥
Verse 33
सुरत्नपूर्णं ससुवर्णतोयं सुकुंकुमाद्यं सकुशं सपुष्पम् । प्रदत्तमादाय सहेमपात्रं प्रशस्तमर्घ्यं भगवन्प्रसीद
सुरत्नपूर्णं ससुवर्णतोयं सुकुंकुमाद्यं सकुशं सपुष्पम् । प्रदत्तमादाय सहेमपात्रं प्रशस्तमर्घ्यं भगवन्प्रसीद ॥
Verse 34
नमश्शिवाय शांताय सगणायादिहेतवे । रुद्राय विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मणे सूर्यमूर्तये
नमः शिवाय शान्ताय सगणायादिहेतवे। रुद्राय विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मणे सूर्यमूर्तये नमः॥
Verse 35
यश्शिवं मण्डले सौरे संपूज्यैव समाहितः । प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने प्रदद्यादर्घ्यमुत्तमम्
यः शिवं मण्डले सौरे समाहितः समर्चयेत्। प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने तस्मै दद्यादर्घ्यमुत्तमम्॥
Verse 36
प्रणमेद्वा पठेदेताञ्छ्लोकाञ्छ्रुतिमुखानिमान् । न तस्य दुर्ल्लभं किंचिद्भक्तश्चेन्मुच्यते दृढम्
प्रणमेद्वा पठेद्वापि श्रुतिमुखानिमान् श्लोकान्। न तस्य दुर्लभं किञ्चिद् भक्तश्चेन्मुच्यते ध्रुवम्॥
Verse 37
तस्मादभ्यर्चयेनित्यं शिवमादित्यरूपिणम् । धर्मकामार्थमुक्त्यर्थं मनसा कर्मणा गिरा
तस्मादभ्यर्चयेनित्यं शिवमादित्यरूपिणम् । धर्मकामार्थमुक्त्यर्थं मनसा कर्मणा गिरा ॥
Verse 38
अथ देवान्समालोक्य मण्डलस्थो महेश्वरः । सर्वागमोत्तरं दत्त्वा शास्त्रमंतरधाद्धरः
अथ देवान्समालोक्य मण्डलस्थो महेश्वरः । सर्वागमोत्तरं दत्त्वा शास्त्रमंतरधाद्धरः ॥
Verse 39
तत्र पूजाधिकारो ऽयं ब्रह्मक्षत्रविशामिति । ज्ञात्वा प्रणम्य देवेशं देवा जग्मुर्यथागतम्
तत्र ज्ञात्वा यत् पूजाधिकारोऽयं ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानाम् इति। देवा देवेशं प्रणम्य यथागतम् एव जग्मुः॥
Verse 40
अथ कालेन महता तस्मिञ्छास्त्रे तिरोहिते । भर्तारं परिपप्रच्छ तदंकस्था महेश्वरी
अथ कालेन महता तस्मिञ्छास्त्रे तिरोहिते। तदङ्कस्था महेश्वरी भर्तारं पुनः परिपप्रच्छ॥
Verse 41
तया स चोदितो देवो देव्या चन्द्रविभूषणः । अवदत्करमुद्धृत्य शास्त्रं सर्वागमोत्तरम्
तया चोदितो देवो देव्या चन्द्रविभूषणः। करमुद्धृत्य शास्त्रं सर्वागमोत्तरम् अवदत्॥
Verse 42
प्रवर्तितं च तल्लोके नियोगात्परमेष्ठिनः । मयागस्त्येन गुरुणा दधीचेन महर्षिणा
प्रवर्तितं च तल्लोके नियोगात्परमेष्ठिनः । मयागस्त्येन गुरुणा दधीचेन महर्षिणा ॥
Verse 43
स्वयमप्यवतीर्योर्व्यां युगावर्तेषु शूलधृक् । स्वाश्रितानां विमुक्त्यर्थं कुरुते ज्ञानसंततिम्
स्वयमेव शूलधरो भगवान् युगपरिवर्तेषु लोकेऽवतीर्य, स्वाश्रितानां मोक्षार्थं तारकज्ञानस्य अविच्छिन्नां परम्परां प्रवर्तयति।
Verse 44
ऋभुस्सत्यो भार्गवश्च ह्यंगिराः सविता द्विजाः । मृत्युः शतक्रतुर्धीमान्वसिष्ठो मुनिपुंगवः
ऋभुः सत्यो भार्गवश्चाङ्गिराश्च, सविता द्विजः; मृत्युः, धीरः शतक्रतुः (इन्द्रः), तथा मुनिपुङ्गवो वसिष्ठः—एतेऽत्रोक्ताः।
Verse 45
सारस्वतस्त्रिधामा च त्रिवृतो मुनिपुंगवः । शततेजास्स्वयं धर्मो नारायण इति श्रुतः
सारस्वत इति, त्रिधामेति, त्रिवृत इति च मुनिपुङ्गवः प्रसिद्धः; शततेजाः इति, साक्षाद्धर्म इति, तथा नारायण इति च श्रूयते।
Verse 46
स्वरक्षश्चारुणिर्धीमांस्तथा चैव कृतंजयः । कृतंजयो भरद्वाजो गौतमः कविरुत्तमः
स्वरक्षश्चारुणिर्धीमान् तथा चैव कृतंजयः; कृतंजयो भरद्वाजो गौतमः कविरुत्तमः—एते पूज्याः ऋषयः परिगण्यन्ते।
Verse 47
वाचःस्रवा मुनिस्साक्षात्तथा सूक्ष्मायणिः शुचिः । तृणबिंदुर्मुनिः कृष्णः शक्तिः शाक्तेय उत्तरः
वाचःस्रवा मुनिः साक्षात् तथा सूक्ष्मायणिः शुचिः । तृणबिन्दुर्मुनिः कृष्णः शक्तिः शाक्तेय उत्तरः—एतेऽत्र कीर्तिताः पूज्याः ॥
Verse 48
जातूकर्ण्यो हरिस्साक्षात्कृष्णद्वैपायनो मुनिः । व्यासावताराञ्छृण्वंतु कल्पयोगेश्वरान्क्रमात्
जातूकर्ण्यो हरिः साक्षात् कृष्णद्वैपायनो मुनिः । व्यासावतारान् शृण्वन्तु कल्पयोगेश्वरान् क्रमात् ॥
Verse 49
लैंगे व्यासावतारा हि द्वापरां तेषु सुव्रताः । योगाचार्यावताराश्च तथा शिष्येषु शूलिनः
लैङ्गे द्वापरे तेषु व्यासावतारा हि सुव्रताः । योगाचार्यावताराश्च तथा शिष्येषु शूलिनः ॥
Verse 50
तत्र तत्र विभोः शिष्याश्चत्वारः स्युर्महौजसः । शिष्यास्तेषां प्रशिष्याश्च शतशो ऽथ सहस्रशः
तत्र तत्र विभोः शिष्याश्चत्वारः स्युः महौजसः । शिष्यास्तेषां प्रशिष्याश्च शतशोऽथ सहस्रशः ॥
Verse 51
तेषां संभावनाल्लोके शैवाज्ञाकरणादिभिः । भाग्यवंतो विमुच्यंते भक्त्या चात्यंतभाविताः
तेषां संभावनाल्लोके शैवाज्ञाकरणादिभिः । भाग्यवन्तो विमुच्यन्ते भक्त्या चात्यन्तभाविताः ॥
Frequently Asked Questions
Śiva’s self-manifestation prior to creation and the subsequent generation of Brahmā as the first deva—establishing Śiva as the source of creative agency.
It signals layered hermeneutics: the doctrine is not merely informational but initiatory, requiring bhakti, disciplined intellect, and guruprasāda for correct apprehension and soteriological efficacy.
Śiva is identified as Sthāṇu and Maheśvara, emphasizing both steadfast transcendence (Sthāṇu) and sovereign causal lordship (Maheśvara) in the emergence of creation.