योगप्रकारनिर्णयः (Classification and Definition of Yoga)

Verse 1

श्रीकृष्ण उवाच । ज्ञाने क्रियायां चर्यायां सारमुद्धृत्य संग्रहात् । उक्तं भगवता सर्वं श्रुतं श्रुतिसमं मया

श्रीकृष्ण उवाच। ज्ञाने क्रियायां चर्यायां सारम् उद्धृत्य संग्रहात्, उक्तं भगवता सर्वं श्रुतं मया श्रुतिसमम्।

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामि योगं परमदुर्लभम् । साधिकारं च सांगं च सविधिं सप्रयोजनम्

इदानीं श्रोतुमिच्छामि योगं परमदुर्लभम्। साधिकारं च साङ्गं च सविधिं सप्रयोजनम्॥

Verse 3

यद्यस्ति मरणं पूर्वं योगाद्यनुपमर्दतः । सद्यः साधयितुं शक्यं येन स्यान्नात्महा नरः

यद्यस्ति मरणं पूर्वं योगाद्यनुपमर्दतः। सद्यः साधयितुं शक्यं येन स्यान्नात्महा नरः॥

Verse 4

तच्च तत्कारणं चैव तत्कालकरणानि च । तद्भेदतारतम्यं च वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

तच्च तत्कारणं चैव तत्कालकरणानि च। तद्भेदतारतम्यं च वक्तुमर्हसि तत्त्वतः॥

Verse 5

उपमन्युरुवाच । स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण सर्वप्रश्नार्थवेदिना । ततः क्रमेण तत्सर्वं वक्ष्ये शृणु समाहितः

उपमन्युरुवाच—हे कृष्ण, सर्वप्रश्नार्थवेदिन्, त्वया यथास्थाने पृष्टम्। अतः क्रमेण तत्सर्वं वक्ष्ये; त्वं समाहितचित्तः शृणु॥

Verse 6

निरुद्धवृत्त्यंतरस्यं शिवे चित्तस्य निश्चला । या वृत्तिः स समासेन योगः स खलु पञ्चधा

अन्तर्वृत्तिनिरोधेन शिवे चित्तस्य निश्चलता या वृत्तिः, सा संक्षेपेण योग इति कथ्यते; स च पञ्चधा भवति॥

Verse 7

मंत्रयोगःस्पर्शयोगो भावयोगस्तथापरः । अभावयोगस्सर्वेभ्यो महायोगः परो मतः

मन्त्रयोगः स्पर्शयोगो भावयोगस्तथापरः; अभावयोगः सर्वेभ्यः परो महायोगः इति मतः।

Verse 8

मंत्राभ्यासवशेनैव मंत्रवाच्यार्थगोचरः । अव्याक्षेपा मनोवृत्तिर्मंत्रयोग उदाहृतः

मन्त्राभ्यासबलादेव मनो मन्त्रवाच्यार्थे प्रविशति; अव्याक्षेपया स्थिरया मनोवृत्त्या यः संयोगः स मन्त्रयोग इति कथ्यते।

Verse 9

प्राणायाममुखा सैव स्पर्शे योगोभिधीयते । स मंत्रस्पर्शनिर्मुक्तो भावयोगः प्रकीर्तितः

प्राणायामादिमुखा सा साधना स्पर्शसहिते योग इति कथ्यते; मन्त्रस्पर्शादिनिर्मुक्ता तु सा भावयोग इति प्रकीर्तिता।

Verse 10

विलीनावयवं विश्वं रूपं संभाव्यते यतः । अभावयोगः संप्रोक्तो ऽनाभासाद्वस्तुनः सतः

यतो विलीनावयवं विश्वं एकरूपतया संभाव्यते, तस्माद् वस्तुनः सतः अनाभासरूपोऽयं ‘अभावयोगः’ इति संप्रोक्तः।

Verse 11

शिवस्वभाव एवैकश्चिंत्यते निरुपाधिकः । यथा शैवमनोवृत्तिर्महायोग इहोच्यते

निरुपाधिकः शिवस्वभाव एवैकः चिन्तनीयः; एवं शैवमनोवृत्तिः अत्र ‘महायोगः’ इति निगद्यते।

Verse 12

दृष्टे तथानुश्रविके विरक्तं विषये मनः । यस्य तस्याधिकारोस्ति योगे नान्यस्य कस्यचित्

दृष्टेषु तथानुश्रविकेषु विषयेषु विरक्तं मनो यस्य, तस्यैव योगेऽधिकारोऽस्ति; नान्यस्य कस्यचित्॥

Verse 13

विषयद्वयदोषाणां गुणानामीश्वरस्य च । दर्शनादेव सततं विरक्तं जायते मनः

विषयद्वयदोषाणां गुणानामीश्वरस्य च । दर्शनादेव सततं विरक्तं जायते मनः ॥

Verse 14

अष्टांगो वा षडंगो वा सर्वयोगः समासतः । यमश्च नियमश्चैव स्वस्तिकाद्यं तथासनम्

अष्टांगो वा षडंगो वा सर्वयोगः समासतः । यमश्च नियमश्चैव स्वस्तिकाद्यं तथासनम् ॥

Verse 15

प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च । समाधिरिति योगांगान्यष्टावुक्तानि सूरिभिः

प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च । समाधिरिति योगांगान्यष्टावुक्तानि सूरिभिः ॥

Verse 16

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारोथ धारणा । ध्यानं समाधिर्योगस्य षडंगानि समासतः

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारोथ धारणा । ध्यानं समाधिर्योगस्य षडंगानि समासतः ॥

Verse 17

पृथग्लक्षणमेतेषां शिवशास्त्रे समीरितम् । शिवागमेषु चान्येषु विशेषात्कामिकादिषु

एतेषां पृथग्लक्षणं शिवशास्त्रे समीरितम्। शिवागमेषु चान्येषु विशेषात् कामिकादिषु।

Verse 18

यम इत्युच्यते सद्भिः पञ्चावयवयोगतः । शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपः प्रणिधिरेव च

यम इति सद्भिः पञ्चावयवयोगतः कथ्यते—शौचं तुष्टिः तपश्चैव जपः प्रणिधिरेव च।

Verse 19

इति पञ्चप्रभेदस्स्यान्नियमः स्वांशभेदतः । स्वस्तिकं पद्ममध्येंदुं वीरं योगं प्रसाधितम्

एवं स्वांशभेदतः पञ्चप्रभेदो नियमः कथ्यते—स्वस्तिकं पद्ममध्येंदुं वीरं योगं प्रसाधितम्।

Verse 20

पर्यंकं च यथेष्टं च प्रोक्तमासनमष्टधा । प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनम्

पर्यङ्कं च यथेष्टं च प्रोक्तमासनमष्टधा। प्राणः स्वदेहजो वायुः तस्यायामो निरोधनम्॥

Verse 21

तद्रोचकं पूरकं च कुंभकं च त्रिधोच्यते । नासिकापुटमंगुल्या पीड्यैकमपरेण तु

तद्रोचकं पूरकं च कुंभकं च त्रिधोच्यते । नासिकापुटमंगुल्या पीड्यैकमपरेण तु ॥

Verse 22

औदरं रेचयेद्वायुं तथायं रेचकः स्मृतः । बाह्येन मरुता देहं दृतिवत्परिपूरयेत्

उदरात् वायुम् रेचयेत्—एष रेचकः स्मृतः। ततः बाह्येन मरुता देहं दृतिवत् परिपूरयेत्॥

Verse 23

नासापुटेनापरेण पूरणात्पूरकं मतम् । न मुंचति न गृह्णाति वायुमंतर्बहिः स्थितम्

अपरेण नासापुटेन पूरणात् ‘पूरक’ इति मतम्। न मुञ्चति न गृह्णाति वायुमन्तर्बहिः स्थितम्॥

Verse 24

संपूर्णं कुंभवत्तिष्ठेदचलः स तु कुंभक । रेचकाद्यं त्रयमिदं न द्रुतं न विलंबितम्

संपूर्णः कुम्भवत्तिष्ठेदचलः—स तु कुम्भकः। रेचकाद्यं त्रयमिदं न द्रुतं न विलम्बितम्॥

Verse 25

तद्यतः क्रमयोगेन त्वभ्यसेद्योगसाधकः । रेचकादिषु योभ्यासो नाडीशोधनपूर्वकः

तस्मात् क्रमयोगेन योगसाधकः समभ्यसेत्। रेचकादिषु योऽभ्यासो नाडीशोधनपूर्वकः॥

Verse 26

स्वेच्छोत्क्रमणपर्यंतः प्रोक्तो योगानुशासने । कन्यकादिक्रमवशात्प्राणायामनिरोधनम्

स्वेच्छोत्क्रमणपर्यन्तः प्रोक्तो योगानुशासने। कन्यकादिक्रमवशात् प्राणायामनिरोधनम्॥

Verse 27

तच्चतुर्धोपदिष्टं स्यान्मात्रागुणविभागतः । कन्यकस्तु चतुर्धा स्यात्स च द्वादशमात्रकः

तत् मन्त्ररूपं मात्रागुणविभागतो चतुर्धोपदिष्टं भवेत्। तथा ‘कन्यक’ इति नामापि चतुर्धा स्यात्, स च द्वादशमात्रकः॥

Verse 28

मध्यमस्तु द्विरुद्धातश्चतुर्विंशतिमात्रकः । उत्तमस्तु त्रिरुद्धातः षड्विंशन्मात्रकः परः

मध्यमः तु द्विरुद्धातो जातः चतुर्विंशतिमात्रकः। उत्तमः तु त्रिरुद्धातः परः, षड्विंशन्मात्रकः॥

Verse 29

स्वेदकंपादिजनकः प्राणायामस्तदुत्तरः । आनंदोद्भवरोमांचनेत्राश्रूणां विमोचनम्

तदनन्तरं प्राणायामः स्वेदकम्पादिजनकः। ततः परं आनन्दोद्भवरोमाञ्च-नेत्राश्रूणां विमोचनं भवति॥

Verse 30

जल्पभ्रमणमूर्छाद्यं जायते योगिनः परम् । जानुं प्रदक्षिणीकृत्य न द्रुतं न विलंबितम्

योगिनः परं पदं जायते—जल्पभ्रमणमूर्छादीनां निवृत्तिलक्षणम्। जानुं प्रदक्षिणीकृत्य, न द्रुतं न विलम्बितं साधनं समाचरेत्॥

Verse 31

अंगुलीस्फोटनं कुर्यात्सा मात्रेति प्रकीर्तिता । मात्राक्रमेण विज्ञेयाश्चोद्वातक्रमयोगतः

अङ्गुलीस्फोटनं कुर्यात् सा मात्रा इति प्रकीर्तिता। मात्राक्रमेण विज्ञेयाः चोद्वातक्रमयोगतः।

Verse 32

नाडीविशुद्धिपूर्वं तु प्राणायामं समाचरेत् । अगर्भश्च सगर्भश्च प्राणायामो द्विधा स्मृतः

नाडीविशुद्धिं कृत्वा पूर्वं ततः प्राणायामं समाचरेत्। प्राणायामो द्विविधः स्मृतः—अगर्भः सगर्भश्च॥

Verse 33

जपं ध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वयात् । अगर्भाद्गर्भसंयुक्तः प्राणायामःशताधिकः

जपो ध्यानं च विनागर्भं तदभावेन कीर्तितम्। तदन्वयात् सगर्भं स्यात्; गर्भयुक्तः शताधिकः॥

Verse 34

तस्मात्सगर्भं कुर्वन्ति योगिनः प्राणसंयमम् । प्राणस्य विजयादेव जीयंते देह १ आयवः

तस्मात् सगर्भमेव योगिनः प्राणसंयमं कुर्वन्ति। प्राणविजयादेव देहधातवः स्थिरा भवन्ति॥

Verse 35

प्राणो ऽपानः समानश्च ह्युदानो व्यान एव च । नागः कूर्मश्च कृकलो देवदत्तो धनंजयः

प्राणोऽपानः समानश्च उदानो व्यान एव च। नागः कूर्मश्च कृकलो देवदत्तो धनंजयः॥

Verse 36

प्रयाणं कुरुते यस्मात्तस्मात्प्राणो ऽभिधीयते । अवाङ्नयत्यपानाख्यो यदाहारादि भुज्यते

यतः प्रयाणं करोति तस्मात् ‘प्राण’ इति कथ्यते। यश्च अवाङ् नयति स ‘अपान’ इत्याख्यः; येनाहारादि भुज्यते पच्यते च।

Verse 37

व्यानो व्यानशयत्यंगान्यशेषाणि विवर्धयन् । उद्वेजयति मर्माणीत्युदानो वायुरीरितः

व्यानो वायुः सर्वाङ्गान्यशेषतः व्याप्य तानि शयति, पोषयन् विवर्धयन् च। यः मर्माणि उद्वेजयति प्रेरयति च, स उदानो वायुरिति निगद्यते।

Verse 38

समं नयति सर्वांगं समानस्तेन गीयते । उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने स्थितः

यः सर्वाङ्गं समं नयति, स तेन समान इति गीयते। उद्गारे यः प्रवर्तते स नाग इत्याख्यातः; उन्मीलने नेत्रयोः स्थितः कूर्मः स्मृतः।

Verse 39

कृकलः क्षवथौ ज्ञेयो देवदत्तो विजृंभणे । न जहाति मृतं चापि सर्वव्यापी धनंजयः

क्षवथौ कृकलः ज्ञेयः, विजृंभणे देवदत्तः प्रवर्तते। सर्वव्यापी धनंजयः मृतदेहादपि न जहाति।

Verse 40

क्रमेणाभ्यस्यमानोयं प्राणायामप्रमाणवान् । निर्दहत्यखिलं दोषं कर्तुर्देहं च रक्षति

अयं प्राणायामः प्रमाणवान् क्रमेणाभ्यस्यमानः सर्वं दोषसमूहं निर्दहति, कर्तुः देहं च रक्षति।

Verse 41

प्राणे तु विजिते सम्यक्तच्चिह्नान्युपलक्षयेत् । विण्मूत्रश्लेष्मणां तावदल्पभावः प्रजायते

प्राणे सम्यग्विजिते तच्चिह्नान्युपलक्षयेत्। विण्मूत्रश्लेष्मणां तावदल्पभावः प्रजायते॥

Verse 42

बहुभोजनसामर्थ्यं चिरादुच्छ्वासनं तथा । लघुत्वं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम्

बहुभोजनसामर्थ्यं चिरादुच्छ्वासनं तथा । देहलाघवं शीघ्रगमनं उत्साहः स्वरसौष्ठवम् ॥

Verse 43

सर्वरोगक्षयश्चैव बलं तेजः सुरूपता । धृतिर्मेधा युवत्वं च स्थिरता च प्रसन्नता

सर्वरोगक्षयश्चैव बलं तेजः सुरूपता । धृतिर्मेधा युवत्वं च स्थिरता च प्रसन्नता ॥

Verse 44

तपांसि पापक्षयता यज्ञदानव्रतादयः । प्राणायामस्य तस्यैते कलां नार्हन्ति षोडशीम्

तपांसि पापक्षयता यज्ञदानव्रतादयः । प्राणायामस्य तस्यैते कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥

Verse 45

इन्द्रियाणि प्रसक्तानि यथास्वं विषयेष्विह । आहत्य यन्निगृह्णाति स प्रत्याहार उच्यते

इन्द्रियाणि प्रसक्तानि यथास्वं विषयेष्विह । आहत्य यन्निगृह्णाति स प्रत्याहार उच्यते ॥

Verse 46

नमःपूर्वाणींद्रियाणि स्वर्गं नरकमेव च । निगृहीतनिसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च

नमः पूर्वाणि इन्द्रियाणि, स्वर्गं नरकमेव च। निगृहीतानि विसृष्टानि च इन्द्रियाणि स्वर्गाय नरकाय च हेतवः।

Verse 47

तस्मात्सुखार्थी मतिमाञ्ज्ञानवैराग्यमास्थितः । इंद्रियाश्वान्निगृह्याशु स्वात्मनात्मानमुद्धरेत्

तस्मात् सुखार्थी मतिमान् ज्ञानवैराग्यमास्थितः । इन्द्रियाश्वान् निगृह्याशु स्वात्मनात्मानमुद्धरेत् ॥

Verse 48

धारणा नाम चित्तस्य स्थानबन्धस्समासतः । स्थानं च शिव एवैको नान्यद्दोषत्रयं यतः

धारणा नाम चित्तस्य स्थानबन्धः समासतः । स्थानं च शिव एवैको नान्यत् दोषत्रयं यतः ॥

Verse 49

कालं कंचावधीकृत्य स्थाने ऽवस्थापितं मनः । न तु प्रच्यवते लक्ष्याद्धारणा स्यान्न चान्यथा

कालं कञ्चावधीकृत्य स्थानेऽवस्थापितं मनः । न तु प्रच्यवते लक्ष्याद् धारणा स्यात् न चान्यथा ॥

Verse 50

मनसः प्रथमं स्थैर्यं धारणातः प्रजायते । तस्माद्धीरं मनः कुर्याद्धारणाभ्यासयोगतः

मनसः प्रथमं स्थैर्यं धारणातः प्रजायते । तस्माद् धीरं मनः कुर्याद् धारणाभ्यासयोगतः ॥

Verse 51

ध्यै चिंतायां स्मृतो धातुः शिवचिंता मुहुर्मुहुः । अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानं नाम तदुच्यते

‘ध्यै’ धातुः चिन्तायामिति स्मृतः। अव्याक्षिप्तमनसा मुहुर्मुहुः शिवचिन्तनं यत्, तदेव ध्यानमिति कथ्यते॥

Verse 52

ध्येयावस्थितचित्तस्य सदृशः प्रत्ययश्च यः । प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रवाहो ध्यानमुच्यते

ध्येयेऽवस्थितचित्तस्य यः सदृशः प्रत्ययो भवेत्। प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः स प्रवाहो ध्यानमुच्यते॥

Verse 53

सर्वमन्यत्परित्यज्य शिव एव शिवंकरः । परो ध्येयो ऽधिदेवेशः समाप्ताथर्वणी श्रुतिः

सर्वमन्यत् परित्यज्य शिव एव शिवंकरः। परो ध्येयः अधिदेवेशः—इति समाप्ताथर्वणी श्रुतिः॥

Verse 54

तथा शिवा परा ध्येया सर्वभूतगतौ शिवौ । तौ श्रुतौ स्मृतिशास्त्रेभ्यः सर्वगौ सर्वदोदितौ

तथैव परा शिवा ध्येया, सर्वभूतगतौ शिवौ च। तौ श्रुतिस्मृतिशास्त्रोक्तौ सर्वगौ सर्वदौ इति कीर्तितौ॥

Verse 55

सर्वज्ञौ सततं ध्येयौ नानारूपविभेदतः । विमुक्तिः प्रत्ययः पूर्वः प्रत्ययश्चाणिमादिकम्

सर्वज्ञौ तौ सदा ध्येयौ नानारूपविभेदतः। पूर्वं मोक्षप्रदः प्रत्ययः, पश्चादणिमादिप्रदः प्रत्ययः॥

Verse 56

इत्येतद्द्विविधं ज्ञेयं ध्यानस्यास्य प्रयोजनम् । ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनम्

इत्येतद्द्विविधं ज्ञेयं ध्यानस्यास्य प्रयोजनम्। ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनम्॥

Verse 57

एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत योगवित् । ज्ञानवैराग्यसंपन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः

एतच्चतुष्टयं विदित्वा योगवित् योगं युञ्जीत। ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः श्रद्धावान् क्षमान्वितश्च भवेत्॥

Verse 58

निर्ममश्च सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः । जपाच्छ्रांतः पुनर्ध्यायेद्ध्यानाच्छ्रांतः पुनर्जपेत्

निर्ममः सदोत्साही च पुरुषोऽयं तथा स्मृतः। जपाच्छ्रान्तः पुनर्ध्यायेद् ध्यानाच्छ्रान्तः पुनर्जपेत्॥

Verse 59

जपध्यनाभियुक्तस्य क्षिप्रं योगः प्रसिद्ध्यति । धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणम्

जपध्यानाभियुक्तस्य क्षिप्रं योगः प्रसिद्ध्यति। धारणा द्वादशयामा ध्यानं द्वादशधारणम्॥

Verse 60

ध्यानद्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते । समाधिर्न्नाम योगांगमन्तिमं परिकीर्तितम्

ध्यानद्वादशकं यावत् समाधिरभिधीयते। समाधिर्नाम योगाङ्गमन्तिमं परिकीर्तितम्॥

Verse 61

समाधिना च सर्वत्र प्रज्ञालोकः प्रवर्तते । यदर्थमात्रनिर्भासं स्तिमितो दधिवत्स्थितम्

समाधिना सर्वत्र प्रज्ञालोकः प्रवर्तते। तदा मनः स्तिमितं दधिवत् स्थितं, अर्थमात्रनिर्भासं भवति॥

Verse 62

स्वरूपशून्यवद्भानं समाधिरभिधीयते । ध्येये मनः समावेश्य पश्येदपि च सुस्थिरम्

स्वरूपशून्यवद्भानं यदा चैतन्यमेव हि । समाधिरभिधीयेत ध्येये मनः समाविशेत् ॥ पश्येदपि च तं ध्येयम् अचलत्वेन सुस्थिरम् ॥

Verse 63

निर्वाणानलवद्योगी समाधिस्थः प्रगीयते । न शृणोति न चाघ्राति न जल्पति न पश्यति

निर्वाणानलवद्योगी समाधिस्थः प्रगीयते । न शृणोति न चाघ्राति न जल्पति न पश्यति ॥

Verse 64

न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः । नवाभिमन्यते किंचिद्बध्यते न च काष्टवत्

न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः । नवाभिमन्यते किंचिद् बध्यते न च काष्टवत् ॥

Verse 65

एवं शिवे विलीनात्मा समाधिस्थ इहोच्यते । यथा दीपो निवातस्थः स्पन्दते न कदाचन

एवं शिवे विलीनात्मा समाधिस्थ इहोच्यते । यथा दीपो निवातस्थः स्पन्दते न कदाचन ॥

Verse 66

तथा समाधिनिष्ठो ऽपि तस्मान्न विचलेत्सुधीः । एवमभ्यसतश्चारं योगिनो योगमुत्तमम्

तथा समाधिनिष्ठोऽपि तस्मान्न विचलेत्सुधीः । एवमभ्यसतश्चारं योगिनो योगमुत्तमम् ॥

Verse 67

तदन्तराया नश्यंति विघ्नाः सर्वे शनैःशनैः

तदा तस्य साधनस्य मध्ये येऽन्तरायाः विघ्नाः सन्ति, ते सर्वे शनैः शनैः नश्यन्ति; सर्वे प्रतिबन्धाः क्रमशः विलीयन्ते।