पञ्चाक्षरीविद्यायाḥ कलियुगे मोक्षोपायः | The Pañcākṣarī Vidyā as a Means of Liberation in Kali Yuga
अध्यायेऽस्मिन् देवी कलियुगस्य कलुषितत्वं, दुर्जयत्वं, धर्मलोपं, वर्णाश्रमाचारक्षयं, लोकधर्मसङ्कटं च तथा गुरुशिष्योपदेशपरम्पराभङ्गं निरूप्य, एतादृशेषु बन्धनेषु शिवभक्तानां मोक्षोपायं पप्रच्छ। ईश्वरः प्रत्युवाच—मम परमा विद्या हृदयहारिणी पञ्चाक्षरी; तया भक्त्या अन्तःकरणं संस्कृतं येषां ते कलौऽपि मुक्तिं यान्ति। पुनश्च मनोवाक्कायदोषैः मलिनानां, कर्मयोग्यताहीनानां, पतितानामपि किम् कर्म नरकहेतुरेव इति प्रश्ने, शिवः भूयः प्रतिज्ञां दृढीकृत्य रहस्यं प्रकाशयति—समन्त्रकपूजया मम आराधनं निर्णायकं मोक्षदायकं भवति; पतितोऽपि भक्तः विद्यया विमुच्यते।
Shlokas
Verse 1
देव्युवाच । कलौ कलुषिते काले दुर्जये दुरतिक्रमे । अपुण्यतमसाच्छन्ने लोके धर्मपराङ्मुखे
देव्युवाच—कलौ कलुषिते काले दुर्जये दुरतिक्रमे, अपुण्यतमसाच्छन्ने लोके धर्मपराङ्मुखे।
Verse 2
क्षीणे वर्णाश्रमाचारे संकटे समुपस्थिते । सर्वाधिकारे संदिग्धे निश्चिते वापि पर्यये
क्षीणे वर्णाश्रमाचारे संकटे समुपस्थिते, सर्वाधिकारे संदिग्धे निश्चिते वापि पर्यये।
Verse 3
तदोपदेशे विहते गुरुशिष्यक्रमे गते । केनोपायेन मुच्यंते भक्तास्तव महेश्वर
तदोपदेशे विहते गुरुशिष्यक्रमे गते, केनोपायेन मुच्यन्ते भक्तास्तव महेश्वर?
Verse 4
ईश्वर उवाच । आश्रित्य परमां विद्यां हृद्यां पञ्चाक्षरीं मम । भक्त्या च भावितात्मानो मुच्यंते कलिजा नराः
ईश्वर उवाच—आश्रित्य परमां विद्यां हृद्यां पञ्चाक्षरीं मम; भक्त्या भावितात्मानो मुच्यन्ते कलिजा नराः।
Verse 5
मनोवाक्कायजैर्दोषैर्वक्तुं स्मर्तुमगोचरैः । दूषितानां कृतघ्नानां निंदकानां छलात्मनाम्
मनोवाक्कायजैर्दोषैर्वक्तुं स्मर्तुमगोचरैः । दूषितानां कृतघ्नानां निंदकानां छलात्मनाम् ॥
Verse 6
लुब्धानां वक्रमनसामपि मत्प्रवणात्मनाम् । मम पञ्चाक्षरी विद्या संसारभयतारिणी
लुब्धानां वक्रमनसामपि मत्प्रवणात्मनाम् । मम पञ्चाक्षरी विद्या संसारभयतारिणी ॥
Verse 7
मयैवमसकृद्देवि प्रतिज्ञातं धरातले । पतितो ऽपि विमुच्येत मद्भक्तो विद्ययानया
मयैवमसकृद्देवि प्रतिज्ञातं धरातले । पतितोऽपि विमुच्येत मद्भक्तो विद्ययानया ॥
Verse 8
ततः कथं विमुच्येत पतितो विद्यया ऽनया । ईश्वर उवाच । तथ्यमेतत्त्वया प्रोक्तं तथा हि शृणु सुन्दरि
ततः कथं विमुच्येत पतितो विद्ययानया । ईश्वर उवाच । तथ्यमेतत्त्वया प्रोक्तं तथा हि शृणु सुन्दरि ॥
Verse 9
रहस्यमिति मत्वैतद्गोपितं यन्मया पुरा । समंत्रकं मां पतितः पूजयेद्यदि मोहितः
रहस्यमिति मत्वैतद्गोपितं यन्मया पुरा । यतः समन्त्रकं मां चेत्पतितोऽपि मोहितः पूजयेत् फलप्रदं भवेत् ॥
Verse 10
नारकी स्यान्न सन्देहो मम पञ्चाक्षरं विना । अब्भक्षा वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः
नारकी स्यान्न सन्देहो मम पञ्चाक्षरं विना । अब्भक्षाः वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः ॥
Verse 11
तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति मम लोकसमागमः । भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यो हि मां सकृदर्चयेत्
तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति मम लोकसमागमः । भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यो हि मां सकृदर्चयेत् ॥
Verse 12
सो ऽपि गच्छेन्मम स्थानं मन्त्रस्यास्यैव गौरवात् । तस्मात्तपांसि यज्ञाश्च व्रतानि नियमास्तथा
सोऽपि गच्छेन्मम स्थानं मन्त्रस्यास्यैव गौरवात् । तस्मात्तपांसि यज्ञाश्च व्रतानि नियमास्तथा ॥
Verse 13
पञ्चाक्षरार्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समः । बद्धो वाप्यथ मुक्तो वा पाशात्पञ्चाक्षरेण यः
पञ्चाक्षरार्चनस्यैताः साधनान्यन्यानि कोट्यंशेनापि न समाः। बद्धो वा मुक्तो वा यः पञ्चाक्षरं शरणं गच्छति स पाशबन्धात् प्रमुच्यते॥
Verse 14
पूजयेन्मां स मुच्येत नात्र कार्या विचारणा । अरुद्रो वा सरुद्रो वा सकृत्पञ्चाक्षरेण यः
यो मां पूजयेत् स एव मुच्यते—नात्र विचारणा कार्या। अरुद्रो वा सरुद्रो वा यः सकृत् पञ्चाक्षरेण जपति स प्रसादं लभते।
Verse 15
पूजयेत्पतितो वापि मूढो वा मुच्यते नरः । षडक्षरेण वा देवि तथा पञ्चाक्षरेण वा
देवि, पतितोऽपि वा मूढोऽपि वा नरः पूजयन् मुच्यते; षडक्षरेण वा तथा पञ्चाक्षरेण वा।
Verse 16
स ब्रह्मांगेन मां भक्त्या पूजयेद्यदि मुच्यते । पतितो ऽपतितो वापि मन्त्रेणानेन पूजयेत्
स ब्रह्माङ्गेन विधिना भक्त्या मां पूजयेद्यदि मुच्यते। पतितोऽपतितो वापि अनेनैव मन्त्रेण पूजयेत्।
Verse 17
मम भक्तो जितक्रोधो सलब्धो ऽलब्ध एव वा । अलब्धालब्ध एवेह कोटिकोटिगुणाधिकः
मम भक्तो जितक्रोधः लब्धोऽलब्धोऽपि वा समः। लाभालाभे समोऽत्रैव स कोटिकोटिगुणाधिकः।
Verse 18
तस्माल्लब्ध्वैव मां देवि मन्त्रेणानेन पूजयेत् । लब्ध्वा संपूजयेद्यस्तु मैत्र्यादिगुणसंयुतः
तस्मात् देवि, एवं मां लब्ध्वा, अनेनैव मन्त्रेण मां पूजयेत्। यस्तु मैत्र्यादिगुणसंयुतः सन् लब्ध्वा सम्यक् संपूजयति, स एव सिद्धिम् आप्नोति।
Verse 19
ब्रह्मचर्यरतो भक्त्या मत्सादृश्यमवाप्नुयात् । किमत्र बहुनोक्तेन भक्तास्सर्वेधिकारिणः
ब्रह्मचर्ये स्थितो भक्त्या यः सदा मत्परायणः । स मत्सादृश्यमाप्नोति, किमत्र बहुनोक्तिना ॥ भक्ताः सर्वेऽधिकारिणो मम कृपापथे ध्रुवम् ॥
Verse 20
मम पञ्चाक्षरे मंत्रे तस्माच्छ्रेष्ठतरो हि सः । पञ्चाक्षरप्रभावेण लोकवेदमहर्षयः
मम पञ्चाक्षरे मन्त्रे तस्माच्छ्रेष्ठतरो हि सः । पञ्चाक्षरप्रभावेण लोकाः वेदाः महर्षयः ॥ धार्यन्ते दीप्यन्ति च सर्वदा ॥
Verse 21
तिष्ठंति शाश्वता धर्मा देवास्सर्वमिदं जगत् । प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजंगमे
तिष्ठन्ति शाश्वता धर्मा देवाः सर्वमिदं जगत् । प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥ मय्येवाधिष्ठितं सर्वं नित्यं ध्रुवपदाश्रयम् ॥
Verse 22
सर्वं प्रकृतिमापन्नं तत्र संलयमेष्यति । एको ऽहं संस्थितो देवि न द्वितीयो ऽस्ति कुत्रचित्
सर्वं प्रकृतिमापन्नं तत्रैव संलयमेष्यति । एकोऽहं संस्थितो देवि न द्वितीयोऽस्ति कुत्रचित् ॥
Verse 23
तदा वेदाश्च शास्त्राणि सर्वे पञ्चाक्षरे स्थिताः । ते नाशं नैव संप्राप्ता मच्छक्त्या ह्यनुपालिताः
तदा वेदाश्च शास्त्राणि सर्वे पञ्चाक्षरे स्थिताः । ते नाशं नैव संप्राप्ता मच्छक्त्या ह्यनुपालिताः ॥
Verse 24
ततस्सृष्टिरभून्मत्तः प्रकृत्यात्मप्रभेदतः । गुणमूर्त्यात्मनां चैव ततोवांतरसंहृतिः
ततः मत्तः सृष्टिरभूत् प्रकृत्यात्मप्रभेदतः। गुणमूर्त्यात्मनां पश्चाद् वांतरसंहृतिरपि॥
Verse 25
तदा नारायणश्शेते देवो मायामयीं तनुम् । आस्थाय भोगिपर्यंकशयने तोयमध्यगः
तदा नारायणो देवो मायामयीं तनुमास्थाय। भोगिपर्यङ्कशयने तोयमध्यगः शिश्ये॥
Verse 26
तन्नाभिपंकजाज्जातः पञ्चवक्त्रः पितामहः । सिसृक्षमाणो लोकांस्त्रीन्न सक्तो ह्यसहायवान्
तन्नाभिपङ्कजाज्जातः पञ्चवक्त्रः पितामहः। लोकांस्त्रीन् सिसृक्षमानो न शक्तोऽसहायवान्॥
Verse 27
मुनीन्दश ससर्जादौ मानसानमितौजसः । तेषां सिद्धिविवृद्ध्यर्थं मां प्रोवाच पितामहः
मुनीन्द्रान् दश ससर्जादौ मानसानमितौजसः। तेषां सिद्धिविवृद्ध्यर्थं मां प्रोवाच पितामहः॥
Verse 28
मत्पुत्राणां महादेव शक्तिं देहि महेश्वर । इत्येवं प्रार्थितस्तेन पञ्चवक्त्रधरो ह्यहम्
“मत्पुत्राणां महादेव शक्तिं देहि महेश्वर” इति तेन प्रार्थितः; अहं पञ्चवक्त्रधरो शिवः प्रत्युवाच।
Verse 29
पञ्चाक्षराणि क्रमशः प्रोक्तवान्पद्मयोनये । स पञ्चवदनैस्तानि गृह्णंल्लोकपितामहः
पञ्चाक्षराणि क्रमशः प्रोक्तवान् पद्मयोनये । लोकपितामहः स तानि पञ्चवदनैर्गृहीत्वा बभूव ॥
Verse 30
वाच्यवाचकभावेन ज्ञातवान्मां महेश्वरम् । ज्ञात्वा प्रयोगं विविधं सिद्धमंत्रः प्रजापतिः
वाच्यवाचकभावेन मां महेश्वरं स ज्ञातवान् । मन्त्रप्रयोगान् विविधान् ज्ञात्वा प्रजापतिः सिद्धमन्त्रः अभवत् ॥
Verse 31
पुत्रेभ्यः प्रददौ मंत्रं मंत्रार्थं च यथातथम् । ते च लब्ध्वा मंत्ररत्नं साक्षाल्लोकपितामहात्
पुत्रेभ्यः स यथातथ्यं मन्त्रं मन्त्रार्थमेव च । प्रददौ; तेऽपि मन्त्ररत्नं साक्षाल्लोकपितामहात् लब्ध्वा तदनुग्रहाधिकारसमन्विताः बभूवुः ॥
Verse 32
तदाज्ञप्तेन मार्गेण मदाराधनकांक्षिणः । मेरोस्तु शिखरे रम्ये मुंजवान्नाम पर्वतः
तदाज्ञप्तेन मार्गेण मदाराधनकाङ्क्षिणः । ययुः; मेरोः शिखरे रम्ये मुंजवान्नाम पर्वतः ॥
Verse 33
मत्प्रियः सततं श्रीमान्मद्भक्तै रक्षितस्सदा । तस्याभ्याशे तपस्तीव्रं लोकं स्रष्टुं समुत्सुकाः
मत्प्रियः सततं श्रीमान् मद्भक्तै रक्षितः सदा । तस्याभ्याशे तपस्तीव्रं लोकं स्रष्टुं समुत्सुकाः ॥
Verse 34
दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभक्षास्समाचरन् । तेषां भक्तिमहं दृष्ट्वा सद्यः प्रत्यक्षतामियाम्
दिव्यं वर्षसहस्रं ते वायुभक्षाः तपः समाचरन्; तेषां भक्तिं निरीक्ष्याहं सद्यः प्रत्यक्षतामगाम्।
Verse 35
ऋषिं छंदश्च कीलं च बीजशक्तिं च दैवतम् । न्यासं षडंगं दिग्बंधं विनियोगमशेषतः
ऋषिं छन्दश्च कीलं च बीजशक्तिं च दैवतम् । न्यासं षडङ्गं दिग्बन्धं विनियोगं च सर्वतः ज्ञातव्यम् ॥
Verse 36
प्रोक्तवानहमार्याणां जगत्सृष्टिविवृद्धये । ततस्ते मंत्रमाहात्म्यादृषयस्तपसेधिताः
अहमार्याणां जगत्सृष्टिविवृद्धये प्रोक्तवान् । ततस्ते मन्त्र-माहात्म्यात् ऋषयस्तपसि दृढाः अभवन् ॥
Verse 37
सृष्टिं वितन्वते सम्यक्सदेवासुरमानुषीम् । अस्याः परमविद्यायास्स्वरूपमधुनोच्यते
सदेवासुरमानुषीं सृष्टिं सम्यग्वितन्वते । अस्याः परमविद्यायाः स्वरूपमधुना उच्यते ॥
Verse 38
आदौ नमः प्रयोक्तव्यं शिवाय तु ततः परम् । सैषा पञ्चाक्षरी विद्या सर्वश्रुतिशिरोगता
आदौ ‘नमः’ प्रयोक्तव्यं ‘शिवाय’ तु ततः परम् । सैषा पञ्चाक्षरी विद्या सर्वश्रुतिशिरोगता ॥
Verse 39
सर्वजातस्य सर्वस्य बीजभूता सनातनी । प्रथमं मन्मुखोद्गीर्णा सा ममैवास्ति वाचिका
सा सर्वजातस्य सर्वस्य च बीजभूता सनातनी। प्रथमं मन्मुखोद्गीर्णा सा ममैव वाचिका शक्तिः॥
Verse 40
तप्तचामीकरप्रख्या पीनोन्नतपयोधरा । चतुर्भुजा त्रिनयना बालेंदुकृतशेखरा
तप्तचामीकरप्रख्या पीनोन्नतपयोधरा। चतुर्भुजा त्रिनयना बालेंदुकृतशेखरा॥
Verse 41
पद्मोत्पलकरा सौम्या वरदाभयपाणिका । सर्वलक्षणसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता
पद्मोत्पलकरा सौम्या वरदाभयपाणिका। सर्वलक्षणसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता॥
Verse 42
सितपद्मासनासीना नीलकुंचितमूर्धजा । अस्याः पञ्चविधा वर्णाः प्रस्फुरद्रश्मिमंडलाः
सितपद्मासनासीना नीलकुञ्चितमूर्धजा। अस्याः पञ्चविधा वर्णाः प्रस्फुरद्रश्मिमण्डलाः॥
Verse 43
पीतः कृष्णस्तथा धूम्रः स्वर्णाभो रक्त एव च । पृथक्प्रयोज्या यद्येते बिंदुनादविभूषिताः
पीतः कृष्णस्तथा धूम्रः स्वर्णाभो रक्त एव च। पृथक्प्रयोज्याः एते बिन्दुनादविभूषिताः शिवशास्त्रे विशेषकर्मसु॥
Verse 44
अर्धचन्द्रनिभो बिंदुर्नादो दीपशिखाकृतिः । बीजं द्वितीयं बीजेषु मंत्रस्यास्य वरानने
वरानने, अस्य मन्त्रस्य बीजेषु द्वितीयं बीजं बिन्दुरर्धचन्द्रनिभः। तस्य नादो दीपशिखाकृतिरुच्यते।
Verse 45
दीर्घपूर्वं तुरीयस्य पञ्चमं शक्तिमादिशेत् । वामदेवो नाम ऋषिः पंक्तिश्छन्द उदाहृतम्
तुरीयस्य दीर्घपूर्वं पञ्चमं शक्तिं निर्दिशेत्। अत्र ऋषिर्वामदेवो नाम, छन्दश्च पङ्क्तिरुदाहृतम्।
Verse 46
देवता शिव एवाहं मन्त्रस्यास्य वरानने । गौतमो ऽत्रिर्वरारोहे विश्वामित्रस्तथांगिराः
वरानने, अस्य मन्त्रस्य देवता शिव एव—अहमेव। वरारोहे, अत्र ऋषयः गौतमोऽत्रिर्विश्वामित्रस्तथाङ्गिराः।
Verse 47
भरद्वाजश्च वर्णानां क्रमशश्चर्षयः स्मृताः । गायत्र्यनुष्टुप्त्रिष्टुप्च छंदांसि बृहती विराट्
भरद्वाजश्च वर्णानां क्रमशश्चर्षयः स्मृताः। गायत्र्यनुष्टुप्त्रिष्टुप्च छन्दांसि बृहती विराट् च।
Verse 48
इन्द्रो रुद्रो हरिर्ब्रह्मा स्कंदस्तेषां च देवताः । मम पञ्चमुखान्याहुः स्थाने तेषां वरानने
इन्द्रः रुद्रः हरिर्ब्रह्मा स्कन्दश्च तथा तेषां देवताः—हे वरानने—मम पञ्चमुखानां स्थानेषु वसन्तीति श्रूयते।
Verse 49
पूर्वादेश्चोर्ध्वपर्यंतं नकारादि यथाक्रमम् । अदात्तः प्रथमो वर्णश्चतुर्थश्च द्वितीयकः
पूर्वदिशः आरभ्य ऊर्ध्वपर्यन्तं यथाक्रमं नकारादिवर्णानां विन्यासे—प्रथमो वर्णः अनुदात्तः, चतुर्थो वर्णः द्वितीयकस्वरयुक्तः इति॥
Verse 50
पञ्चमः स्वरितश्चैव तृतीयो निहतः स्मृतः । मूलविद्या शिवं शैवं सूत्रं पञ्चाक्षरं तथा
पञ्चमः स्वरितस्वरेणोच्चार्यः, तृतीयः निहतः इति स्मृतः। एषा मूलविद्या—शिवस्वरूपा शैवी विद्या—पञ्चाक्षरं पावनं सूत्रं च॥
Verse 51
नामान्यस्य विजानीयाच्छैवं मे हृदयं महत् । नकारश्शिर उच्येत मकारस्तु शिखोच्यते
अस्य मम महच्छैवहृदयस्य नामानि तत्त्वतः विजानीयात्। नकारः शिर इत्युक्तो मकारस्तु शिखोच्यते॥
Verse 52
शिकारः कवचं तद्वद्वकारो नेत्रमुच्यते । यकारो ऽस्त्रं नमस्स्वाहा वषठुंवौषडित्यपि
शिकारः कवचं प्रोक्तो वकारो नेत्रमुच्यते। यकारोऽस्त्रं समाख्यातं नमः स्वाहा वषट् हुं वौषडित्यपि॥
Verse 53
फडित्यपि च वर्णानामन्ते ऽङ्गत्वं यदा तदा । तत्रापि मूलमंत्रो ऽयं किंचिद्भेदसमन्वयात्
फडित्यपि च वर्णानामन्तेऽङ्गत्वं यदा भवेत्। तत्रापि मूलमन्त्रोऽयं किंचिद्भेदसमन्वयात्॥
Verse 54
तत्रापि पञ्चमो वर्णो द्वादशस्वरभूषितः । तास्मादनेन मंत्रेण मनोवाक्कायभेदतः
तत्रापि पञ्चमो वर्णो द्वादशस्वरभूषितः। तस्मादनेन मन्त्रेण मनोवाक्कायभेदतः पूजां नियमं च कुर्यात्, यथा बद्धजीवः पतिं प्रति नीयते॥
Verse 55
आवयोरर्चनं कुर्याज्जपहोमादिकं तथा । यथाप्रज्ञं यथाकालं यथाशास्त्रं यथामति
आवयोः पूजनं कुर्याज्जपहोमादिकं तथा। यथाप्रज्ञं यथाकालं यथाशास्त्रं यथामति॥
Verse 56
यथाशक्ति यथासंपद्यथायोगं यथारति । यदा कदापि वा भक्त्या यत्र कुत्रापि वा कृता
यथाशक्ति यथासंपद्यथायोगं यथारति। यदा कदापि वा भक्त्या यत्र कुत्रापि वा कृता॥
Verse 57
येन केनापि वा देवि पूजा मुक्तिं नयिष्यते । मय्यासक्तेन मनसा यत्कृतं मम सुन्दरि
येन केनापि वा देवि पूजा मुक्तिं नयिष्यते। मय्यासक्तेन मनसा यत्कृतं मम सुन्दरि॥
Verse 58
मत्प्रियं च शिवं चैव क्रमेणाप्यक्रमेण वा । तथापि मम भक्ता ये नात्यंतविवशाः पुनः
मत्प्रियं च शिवं चैव क्रमेणाप्यक्रमेण वा। तथापि मम भक्ता ये नात्यन्तविवशाः पुनः॥
Verse 59
तेषां सर्वेषु शास्त्रेषु मयेव नियमः कृतः । तत्रादौ संप्रवक्ष्यामि मन्त्रसंग्रहणं शुभम्
तेषां सर्वेषु शास्त्रेषु मयैव नियमः कृतः। तत्रादौ शुभं मन्त्रसंग्रहणं संप्रवक्ष्यामि सुस्पष्टम्॥
Verse 60
यं विना निष्फलं जाप्यं येन वा सफलं भवेत्
यं विना निष्फलं जाप्यं, येनैव तु सफलं भवेत्।
Frequently Asked Questions
Rather than a discrete mythic episode, the chapter presents a dialogue setting: Devī questions Śiva about salvation in Kali-yuga amid the collapse of dharma and guru–śiṣya instruction; Śiva replies with mantra-based soteriology centered on the pañcākṣarī.
Śiva frames the pañcākṣarī as a ‘paramā vidyā’ and a guarded ‘rahasya’: a mantra-technology that can supersede ritual unfitness and moral fallenness when paired with devotion, grounded in Śiva’s explicit vow of liberation.
Śiva is highlighted as Īśvara/Maheśvara who grants mokṣa through mantra and bhakti—functioning as the compassionate guarantor whose promise (pratijñā) makes liberation available even under Kali-yuga constraints.