पञ्चाक्षरमाहात्म्यम् / The Greatness of the Pañcākṣarī (Five-Syllable) Mantra
अध्यायः २६ उपमन्युना उपदिश्यते। अत्र ब्रह्महत्या-सुरापान-चौर्य-गुरुतल्पगमन-मातृपितृवध-वीरभ्रूणहिंसादयः महापातकाः निर्दिश्यन्ते। ततः परमकारणरूपस्य शिवस्य पञ्चाक्षरमन्त्रेण आराधनं तेषां पापानां क्रमशः क्षयकरं, द्वादशवर्षपर्यन्तं चरणशुद्धिरूपेण, इति प्रतिपाद्यते। एकान्तशिवभक्तिः, इन्द्रियनिग्रहः, भिक्षावृत्त्यादि नियतजीवनं—एतत् पतितस्यापि पर्याप्तम्। केवलं जलव्रत-वायुभक्षणादि घोरतपः शिवलोकप्राप्तिं न निश्चिनोति; किन्तु पञ्चाक्षरीभक्त्या कृतं एकमपि पूजनं मन्त्रगौरवात् शिवधाम नयति। तपोयज्ञौ, सर्वधनदक्षिणायुक्तावपि, शिवमूर्तिपूजायाः तुल्यौ न; पञ्चाक्षरेण पूजयन् बद्धो वा मुक्तो वा भक्तः निःसंशयं विमुच्यते। रुद्र-अरुद्रस्तोत्र-षडक्षर-सूक्तमन्त्रादिविकल्पाः उक्ताः, निर्णायकं तु शिवभक्तिरेव।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्तेयीवा गुरुतल्पगः । मातृहा पितृहा वापि वीरहा भ्रूणहापि वा
उपमन्युरुवाच। ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्तेयी वा गुरुतल्पगः। मातृहा पितृहा वापि वीरहा भ्रूणहापि वा॥
Verse 2
संपूज्यामन्त्रकं भक्त्या शिवं परमकारणम् । तैस्तैः पापैः प्रमुच्येत वर्षैर्द्वादशभिः क्रमात्
संपूज्य मन्त्रकं भक्त्या शिवं परमकारणम्। तैस्तैः पापैः प्रमुच्येत वर्षैर्द्वादशभिः क्रमात्॥
Verse 3
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पतितो ऽपि यजेच्छिवम् । भक्तश्चेन्नापरः कश्चिद्भिक्षाहारो जितेंद्रियः
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन पतितोऽपि यजेच्छिवम्। भक्तश्चेन्नापरः कश्चिद्भिक्षाहारो जितेन्द्रियः॥
Verse 4
कृत्वापि सुमहत्पापं भक्त्या पञ्चाक्षरेण तु । पूजयेद्यदि देवेशं तस्मात्पापात्प्रमुच्यते
सुमहत्पापं कृत्वापि यः भक्त्या पञ्चाक्षरेण देवेशं पूजयेत्, स तस्मात् पापात् प्रमुच्यते।
Verse 5
अब्भक्षा वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः । तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति शिवलोकसमागमः
अब्भक्षाः वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः, तेषां केवलैरेतैर्व्रतैः शिवलोकसमागमो नास्ति।
Verse 6
भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यः शिवं सकृदर्चयेत् । सोपि गच्छेच्छिवस्थानं शिवमन्त्रस्य गौरवात्
भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यः शिवं सकृदर्चयेत्, सोऽपि शिवमन्त्रस्य गौरवात् शिवस्थानं गच्छेत्।
Verse 7
तस्मात्तपांसि यज्ञांश्च सर्वे सर्वस्वदक्षिणाः । शिवमूर्त्यर्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समाः
तस्मात् सर्वाणि तपांसि सर्वे यज्ञाश्च सर्वस्वदक्षिणाः अपि, शिवमूर्त्यर्चनस्य कोट्यंशेनापि तुल्याः न भवन्ति।
Verse 8
बद्धो वाप्यथ मुक्तो वा पश्चात्पञ्चाक्षरेण चेत् । पूजयन्मुच्यते भक्तो नात्र कार्या विचारणा
बद्धो वा मुक्तो वा, पश्चात् पञ्चाक्षरेण चेत् शिवं पूजयन् भक्तः मुच्यते; अत्र विचारणा न कार्या।
Verse 9
अरुद्रो वा सरुद्रो वा सूक्तेन शिवमर्चयेत् । यः सकृत्पतितो वापिमूढो वा मुच्यते नरः
अरुद्रो वा सरुद्रो वा सूक्तेन शिवमर्चयेत्। यः सकृत्पतितो वापि मूढो वा नरः स मुच्यते॥
Verse 10
षडक्षरेण वा देवं सूक्तमन्त्रेण पूजयेत् । शिवभक्तो जितक्रोधो ह्यलब्धो लब्ध एव च
षडक्षरेण वा देवं सूक्तमन्त्रेण पूजयेत्। शिवभक्तो जितक्रोधो ह्यलब्धो लब्ध एव च॥
Verse 11
अलब्धाल्लब्ध एवात्र विशिष्टो नात्र संशयः । स ब्रह्मांगेन वा तेन सहंसेन विमुच्यते
अलब्धं यः प्राप्नोति स एवात्र विशिष्टः साधकः, नात्र संशयः। तेन लाभेन स ब्रह्माङ्गेन वा हंससहितो वा विमुच्यते॥
Verse 12
तस्मान्नित्यं शिवं भक्त्या सूक्तमन्त्रेण पूजयेत् । एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव वा
तस्मान्नित्यं शिवं भक्त्या सूक्तमन्त्रैः समर्चयेत्। एककाले द्विकाले वा त्रिकाले वा नित्यमेव वा॥
Verse 13
ये ऽर्चयंति महादेवं विज्ञेयास्ते महेश्वराः । ज्ञानेनात्मसहायेन नार्चितो भगवाञ्छिवः
येऽर्चयन्ति महादेवं ते ज्ञेयाः महेश्वराः। आत्माश्रितेन ज्ञानेन न केवलं भगवाञ्छिवोऽर्च्यते॥
Verse 14
स चिरं संसरत्यस्मिन्संसारे दुःखसागरे । दुर्ल्लभं प्राप्य मानुष्यं मूढो नार्चयते शिवम्
स चिरकालं अस्मिन् दुःखसागरे संसारे परिभ्रमति; दुर्लभं मानुष्यं प्राप्यापि मूढः शिवं न अर्चयति।
Verse 15
निष्फलं तस्य तज्जन्म मोक्षाय न भवेद्यतः । दुर्ल्लभं प्राप्य मानुष्यं ये ऽर्चयन्ति पिनाकिनम्
निष्फलं तस्य तज्जन्म, यतो मोक्षहेतुः न भवति; दुर्लभं मानुष्यं प्राप्य ये पिनाकिनं न अर्चयन्ति।
Verse 16
तेषां हि सफलं जन्म कृतार्थास्ते नरोत्तमाः । भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः
तेषां हि सफलं जन्म; ते नरोत्तमाः कृतार्थाः—ये भवभक्तिपराः, भवप्रणतचेतसश्च।
Verse 17
भवसंस्मरणोद्युक्ता न ते दुःखस्य भागिनः । भवनानि मनोज्ञानि विभ्रमाभरणाः स्त्रियः
भवसंस्मरणोद्युक्ता न ते दुःखस्य भागिनः; तेषां भवनानि मनोज्ञानि, स्त्रियश्च विभ्रमाभरणाः।
Verse 18
धनं चातृप्तिपर्यन्तं शिवपूजाविधेः फलम् । ये वाञ्छन्ति महाभोगान्राज्यं च त्रिदशालये
धनं चातृप्तिपर्यन्तं शिवपूजाविधेः फलम्; ये वाञ्छन्ति महाभोगान्, राज्यं च त्रिदशालये लभन्ते।
Verse 19
ते वाञ्छन्ति सदाकालं हरस्य चरणाम्बुजम् । सौभाग्यं कान्तिमद्रूपं सत्त्वं त्यागार्द्रभावता
ते सदाकालं हरस्य चरणाम्बुजं वाञ्छन्ति। तद्भक्तितः सौभाग्यं कान्तिमद्रूपं सत्त्वं च त्यागार्द्रं हृदयभावश्च जायते॥
Verse 20
शौर्यं वै जगति ख्यातिश्शिवमर्चयतो भवेत् । तस्मात्सर्वं परित्यज्य शिवैकाहितमानसः
शौर्यं लोके यशश्चैव शिवमर्चयतो भवेत् । तस्मात्सर्वं परित्यज्य शिवैकाहितमानसः भवेत् ॥
Verse 21
शिवपूजाविधिं कुर्याद्यदीच्छेच्छिवमात्मनः । त्वरितं जीवितं याति त्वरितं याति यौवनम्
शिवपूजाविधिं कुर्याद्यदीच्छेच्छिवमात्मनः । त्वरितं जीवितं याति त्वरितं याति यौवनम् ॥
Verse 22
त्वरितं व्याधिरभ्येति तस्मात्पूज्यः पिनाकधृक् । यावन्नायाति मरणं यावन्नाक्रमते जरा
त्वरितं व्याधिरभ्येति तस्मात्पूज्यः पिनाकधृक् । यावन्नायाति मरणं यावन्नाक्रमते जरा ॥
Verse 23
यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावत्पूजय शंकरम् । न शिवार्चनतुल्यो ऽस्ति धर्मो ऽन्यो भुवनत्रये
यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावत्पूजय शंकरम् । न शिवार्चनतुल्योऽस्ति धर्मोऽन्यो भुवनत्रये ॥
Verse 24
इति विज्ञाय यत्नेन पूजनीयस्सदाशिवः । द्वारयागं जवनिकां परिवारबलिक्रियाम्
इति विज्ञाय यत्नेन पूजनीयः सदाशिवः। द्वारयागं जवनिकां परिवारबलिक्रियाम्॥
Verse 25
नित्योत्सवं च कुर्वीत प्रसादे यदि पूजयेत् । हविर्निवेदनादूर्ध्वं स्वयं चानुचरो ऽपि वा
नित्योत्सवं च कुर्वीत प्रसादे यदि पूजयेत्। हविर्निवेदनादूर्ध्वं स्वयं चानुचरोऽपि वा॥
Verse 26
प्रसादपरिवारेभ्यो बलिं दद्याद्यथाक्रमम् । निर्गम्य सह वादित्रैस्तदाशाभिमुखः स्थितः
प्रसादपरिवारेभ्यो यथाक्रमं बलिं दद्यात्। ततः सह वादित्रैर्निर्गत्य तदाशाभिमुखः स्थितः॥
Verse 27
पुष्पं धूपं च दीपञ्च दद्यादन्नं जलैः सह । ततो दद्यान्महापीठे तिष्ठन्बलिमुदङ्मुखः
पुष्पं धूपं च दीपं च दद्यादन्नं जलैः सह। ततः महापीठे तिष्ठन्नुदङ्मुखो बलिं दद्यात्॥
Verse 28
ततो निवेदितं देवे यत्तदन्नादिकं पुरा । तत्सर्वं सावशेषं वा चण्डाय विनिवेदयेत्
ततो देवे पुरा निवेदितं यदन्नादिकम्। तत्सर्वं सावशेषं वा चण्डाय पुनर्निवेदयेत्॥
Verse 29
हुत्वा च विधिवत्पश्चात्पूजाशेषं समापयेत् । कृत्वा प्रयोगं विधिवद्यावन्मन्त्रं जपं ततः
हुत्वा च विधिवत्पश्चात्पूजाशेषं समापयेत् । कृत्वा प्रयोगं विधिवद्यावन्मन्त्रं जपं ततः ॥
Verse 30
नित्योत्सवं प्रकुर्वीत यथोक्तं शिवशासने । विपुले तैजसे पात्रे रक्तपद्मोपशोभिते
नित्यमेव शिवशासनानुसारं नित्योत्सवं सम्यक् प्रकुर्वीत। विपुले तैजसे पात्रे रक्तपद्मैः समलंकृते द्रव्याणि विन्यसेत्॥
Verse 31
अस्त्रं पाशुपतं दिव्यं तत्रावाह्य समर्चयेत् । शिवस्यारोप्यः तत्पात्रं द्विजस्यालंकृतस्य च
तत्र पाशुपतं दिव्यमस्त्रमावाह्य भक्तितः समर्चयेत्। ततः शिवसम्बन्धं पात्रं कृत्वा द्विजायालंकृतायापि दद्यात्॥
Verse 32
न्यस्तास्त्रवपुषा तेन दीप्तयष्टिधरस्य च । प्रासादपरिवारेभ्यो बहिर्मंगलनिःस्वनैः
ततः तेन न्यस्तास्त्रवपुषा दीप्तयष्टिधरेण च। प्रासादपरिवारा बहिर्गच्छेयुर्मंगलनिःस्वनैः॥
Verse 33
नृत्यगेयादिभिश्चैव सह दीपध्वजादिभिः । प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा न द्रुतं चाविलम्बितम्
नृत्यगेयादिभिः सार्धं दीपध्वजादिभिस्तथा। प्रदक्षिणत्रयं कुर्यान्न द्रुतं नाविलम्बितम्॥
Verse 34
आदायाभ्यंतरं नीत्वा ह्यस्त्रमुद्वासयेत्ततः । प्रदक्षिणादिकं कृत्वा यथापूर्वोदितं क्रमात्
आदायाभ्यन्तरं नीत्वा, ह्यस्त्रमुद्वासयेत् ततः। प्रदक्षिणादिकं कृत्वा, यथापूर्वोदितं क्रमात्॥
Verse 35
आदाय चाष्टपुष्पाणि पूजामथ समापयेत्
आदाय चाष्टपुष्पाणि भक्त्या शिवाय समर्प्य च । पूजामथ यथान्यायं समापयेत् समाहितः ॥
Frequently Asked Questions
Rather than a single mythic episode, the chapter is a prescriptive discourse: Upamanyu teaches the salvific efficacy of Śiva worship through mantra (especially pañcākṣarī), framed against the background of grave sins and their removal.
The pañcākṣarī is treated as a self-sufficient ritual technology whose inherent ‘gaurava’ enables purification and access to Śiva’s realm, even when other high-effort ascetic practices do not yield the same guaranteed result.
Śiva is approached as Deveśa and paramakāraṇa through arcana (worship) using pañcākṣara; the chapter also notes alternative mantra-forms (rudra/non-rudra hymn usage, ṣaḍakṣara, sūkta-mantra) while prioritizing devotion and worship of Śiva-mūrti.