आवरणपूजाविधानम् / The Procedure of Āvaraṇa (Enclosure) Worship

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अनुक्तं चात्र पूजायाः कमलोपभयादिव । यत्तदन्यत्प्रवक्ष्यामि समासान्न तु विस्तरात्

उपमन्युरुवाच—अत्र पूजायाः कमलोपहारादिकं यदनुक्तं तत्; तस्मात् शिष्टं समासेन प्रवक्ष्यामि, न तु विस्तरेण।

Verse 2

हविर्निवेदनात्पूर्वं दीपदानादनन्तरम् । कुर्यादावरणाभ्यर्चां प्राप्ते नीराजने ऽथ वा

हविर्निवेदनात् पूर्वं दीपदानादनन्तरं च; नीराजनकाले वा प्राप्ते, आवरणदेवताभ्यर्चां कुर्यात्।

Verse 3

तत्रेशानादिसद्यांतं रुद्राद्यस्त्रांतमेव च । शिवस्य वा शिवायाश्च प्रथमावरणे जपेत्

तत्र प्रथमावरणे ईशानादिसद्योजातान्तं जपेत्; तथा रुद्राद्यस्त्रान्तं च—शिवस्य वा शिवायाश्च।

Verse 4

ऐशान्यां पूर्वभागे च दक्षिणे चोत्तरे तथा । पश्चिमे च तथाग्नेय्यामैशान्यां नैरृते तथा

ऐशान्यां पूर्वभागे च दक्षिणे चोत्तरे तथा; पश्चिमेऽपि तथाग्नेय्यां, पुनरैशान्यां नैरृते तथा—एतेषु दिक्षु विन्यासः।

Verse 5

वायव्यां पुनरैशान्यां चतुर्दिक्षु ततः परम् । गर्भावरणमाख्यातं मन्त्रसंघातमेव वा

वायव्यां पुनरैशान्यां ततः परं चतुर्दिक्षु गर्भावरणं प्रसिद्धं मन्त्रसंघातमेव वा कथ्यते।

Verse 6

हृदयाद्यस्त्रपर्यंतमथवापि समर्चयेत् । तद्बहिः पूर्वतः शक्रं यमं दक्षिणतो यजेत्

हृदयाद्यस्त्रपर्यन्तं यथाविधि समर्चयेत्; तद्बहिः पूर्वतः शक्रं दक्षिणतो यमं यजेत्।

Verse 7

वरुणं वारुणे भागे धनदं चोत्तरे बुधः । ईशमैशे ऽनलं स्वीये नैरृते निरृतिं यजेत्

वारुणे भागे वरुणं धनदं चोत्तरे यजेत्; ऐशे ईशं, स्वीयदिशि चानलं, नैरृते निरृतिं यजेत्।

Verse 8

मारुते मारुतं विष्णुं नैरृते विधिमैश्वरे । बहिःपद्मस्य वज्राद्यान्यब्जांतान्यायुधान्यपि

मारुते मारुतं यजेत्, नैरृते विष्णुं, ऐश्वरे विधिं; बहिःपद्मे वज्रादीन्यब्जान्तान्यायुधान्यपि पूजयेत्।

Verse 9

प्रसिद्धरूपाण्याशासु लोकेशानां क्रमाद्यजेत् । देवं देवीं च संप्रेक्ष्य सर्वावरणदेवताः

आशासु लोकेशानां प्रसिद्धरूपाणि क्रमाद्यजेत्; देवं देवीं च संप्रेक्ष्य सर्वावरणदेवताः पूजयेत्।

Verse 10

बद्धांजलिपुटा ध्येयाः समासीना यथासुखम् । सर्वावरणदेवानां स्वाभिधानैर्नमोयुतैः

बद्धाञ्जलिपुटाः समासीनाः यथासुखं ध्येयाः । सर्वावरणदेवानां स्वाभिधानैर्नमोयुतैः ॥

Verse 11

पुष्पैः संपूजनं कुर्यान्नत्वा सर्वान्यथाक्रमम् । गर्भावरणमेवापि यजेत्स्वावरणेन वा

पुष्पैः संपूजनं कुर्यात् नत्वा सर्वान् यथाक्रमम् । गर्भावरणमेवापि यजेत् स्वावरणेन वा ॥

Verse 12

योगे ध्याने जपे होमे वाह्ये वाभ्यंतरे ऽपि वा । हविश्च षड्विधं देयं शुद्धं मुद्गान्नमेव च

योगे ध्याने जपे होमे बाह्ये वाभ्यन्तरेऽपि वा । हविः षड्विधं देयं शुद्धं मुद्गान्नमेव च ॥

Verse 13

पायसं दधिसंमिश्रं गौडं च मधुनाप्लुतम् । एतेष्वेकमनेकं वा नानाव्यंजनसंयुतम्

पायसं दधिसंमिश्रं गौडं च मधुनाप्लुतम् । एतेष्वेकमनेकं वा नानाव्यञ्जनसंयुतम् ॥

Verse 14

गुडखंडन्वितं दद्यान्मथितं दधि चोत्तमम् । भक्ष्याण्यपूपमुख्यानि स्वादुमंति फलानि च

गुडखण्डसंयुक्तं मथितं दधि दद्यात्, उत्तमं दधि च समर्पयेत्। भक्ष्याणि चापूपमुख्यानि, स्वादूनि मनोहरफलानि च दद्यात्॥

Verse 15

रक्तचन्दनपुष्पाढ्यं पानीयं चातिशीतलम् । मृदु एलारसाक्तं च खण्डं पूगफलस्य च

रक्तचन्दनपुष्पाढ्यं पानीयं चातिशीतलम्। मृदु एलारसाक्तं च खण्डं पूगफलस्य च॥

Verse 16

शैलमेव सितं चूर्णं नातिरूक्षं न दूषितम् । कर्पूरं चाथ कंकोलं जात्यादि च नवं शुभम्

शैलमेव सितं चूर्णं नातिरूक्षं न दूषितम्। कर्पूरं चाथ कंकोलं जात्यादि च नवं शुभम्॥

Verse 17

आलेपनं चन्दनं स्यान्मूलकाष्ठंरजोमयम् । कस्तूरिका कुंकुमं च रसो मृगमदात्मकः

शिवपूजायामालेपनार्थं चन्दनमेव विधीयते—मूलकाष्ठहृदयकाष्ठरजःकृतं लेप्यम्। कस्तूरिका कुंकुमं च प्रयोज्ये; सुगन्धिरसश्च मृगमदस्वरूप इति कथ्यते।

Verse 18

पुष्पाणि सुरभीण्येव पवित्राणि शुभानि च । निर्गंधान्युग्रगंधानि दूषितान्युषितानि च

पुष्पाणि सुरभीण्येव पवित्राणि शुभानि च; तथा निर्गन्धान्युग्रगन्धानि दूषितान्युषितानि च—एवं पूजाविषये भेदाः कथिताः।

Verse 19

स्वयमेव विशीर्णानि न देयानि शिवार्चने । वासांसि च मृदून्येव तपनीयमयानि च

स्वयमेव विशीर्णानि न देयानि शिवार्चने। वासांसि च मृदून्येव तपनीयमयानि च॥

Verse 20

विद्युद्वलयकल्पानि भूषणानि विशेषतः । सर्वाण्येतानि कर्पूरनिर्यासागुरुचन्दनैः

विशेषतः विद्युद्वलयकल्पानि भूषणानि निर्मितानि; सर्वाण्येतानि कर्पूर-निर्यास-अगुरु-चन्दनैः सुगन्धितानि।

Verse 21

आधूपितानि पुष्पौघैर्वासितानि समंततः । चन्दनागुरुकर्पूरकाष्ठगुग्गुलुचूर्णिकैः

पुष्पौघैः समन्ततः आधूपितानि वासितानि च; चन्दन-अगुरु-कर्पूरकाष्ठ-गुग्गुलु-चूर्णिकैः सुगन्धितानि।

Verse 22

घृतेन मधुना चैव सिद्धो धूपः प्रशस्यते । कपिलासम्भवेनैव घृतेनातिसुगन्धिना

घृतेन मधुना चैव सिद्धो धूपः प्रशस्यते; विशेषतः कपिलासम्भवेनातिसुगन्धिना घृतेन कृतः।

Verse 23

नित्यं प्रदीपिता दीपाः शस्ताः कर्पूरसंयुताः । पञ्चगव्यं च मधुरं पयो दधि घृतं तथा

नित्यं प्रदीपिता दीपाः शस्ताः कर्पूरसंयुताः; मधुरं पञ्चगव्यं च पयो दधि घृतं तथा अर्पयेत्।

Verse 24

कपिलासम्भवं शम्भोरिष्टं स्नाने च पानके । आसनानि च भद्राणि गजदंतमयानि च

शम्भोः स्नाने पानके च कपिलासम्भवं प्रियं भवति। भद्राण्यासनानि च दद्याद् गजदन्तमयान्यपि॥

Verse 25

सुवर्णरत्नयुक्तानि चित्राण्यास्तरणानि च । मृदूपधानयुक्तानि सूक्ष्मतूलमयानि च

सुवर्णरत्नयुक्तानि चित्राण्यास्तरणानि च। मृदूपधानयुक्तानि सूक्ष्मतूलमयानि च॥

Verse 26

उच्चावचानि रम्याणि शयनानि सुखानि च । नद्यस्समुद्रगामिन्या नटाद्वाम्भः समाहृतम्

उच्चावचानि रम्याणि शयनानि सुखानि च। नद्याः समुद्रगामिन्याः घटाद् अम्भः समाहृतम्॥

Verse 27

शीतञ्च वस्त्रपूतं तद्विशिष्टं स्नानपानयोः । छत्रं शशिनिभं चारु मुक्तादामविराजितम्

शीतं वस्त्रपूतं जलं स्नानपानयोर्विशेषतः। शशिनिभं चारु छत्रं मुक्तादामविराजितं च दद्यात्॥

Verse 28

नवरत्नचितं दिव्यं हेमदण्डमनोहरम् । चामरे च सिते सूक्ष्मे चामीकरपरिष्कृते

नवरत्नखचितं दिव्यं हेमदण्डमनोरमम् । चामरं च सितं सूक्ष्मं चामीकरविभूषितम् ॥

Verse 29

राजहंसद्वयाकारे रत्नदंडोपशोभिते । दर्पणं चापि सुस्निग्धं दिव्यगन्धानुलेपनम्

राजहंसद्वयाकारे रत्नदण्डोपशोभिते । दर्पणे सुस्निग्धे दिव्यगन्धानुलेपने ॥

Verse 30

समंताद्रत्नसञ्छन्नं स्रग्वैरैश्चापि भूषितम् । गम्भीरनिनदः शंखो हंसकुंदेन्दुसन्निभः

समन्ताद्रत्नसञ्छन्नं स्रग्वैरपि विभूषितम् । गम्भीरनिनदः शंखो हंसकुन्देन्दुसन्निभः ॥

Verse 31

आस्वपृष्ठादिदेशेषु रत्नचामीकराचितः । काहलानि च रम्याणि नानानादकराणि च

आस्वपृष्ठादिदेशेषु रत्नचामीकराचिताः । काहलानि च रम्याणि नानानादकराणि च ॥

Verse 32

सुवर्णनिर्मितान्येव मौक्तिकालंकृतानि च । भेरीमृदंगमुरजतिमिच्छपटहादयः

सुवर्णनिर्मितान्येव मौक्तिकालङ्कृतानि च । भेरीमृदङ्गमुरजतिमिच्छपटहादयः ॥

Verse 33

समुद्रकल्पसन्नादाः कल्पनीयाः प्रयत्नतः । भांडान्यपि च रम्याणि पत्राण्यपि च कृत्स्नशः

समुद्रकल्पसन्नादाः कल्पनीयाः प्रयत्नतः । भाण्डान्यपि च रम्याणि पत्राण्यपि च कृत्स्नशः ॥

Verse 34

तदाधाराणि १ सर्वाणि सौवर्णान्येव साधयेत् । आलयं च महेशस्य शिवस्य परमात्मनः

तदाधाराणि सर्वाणि सौवर्णान्येव साधयेत् । आलयं च महेशस्य शिवस्य परमात्मनः ॥

Verse 35

राजावसथवत्कल्प्यं शिल्पशास्त्रोक्तलक्षणम् । उच्चप्राकारसंभिन्नं भूधराकारगोपुरम्

राजावसथवत्कल्प्यं शिल्पशास्त्रोक्तलक्षणम् । उच्चप्राकारसंभिन्नं भूधराकारगोपुरम् ॥

Verse 36

अनेकरत्नसंच्छन्नं हेमद्वारकपाटकम् । तप्तजांबूनदमयं रत्नस्तम्भशतावृतम्

अनेकरत्नसंच्छन्नं हेमद्वारकपाटकम् । तप्तजाम्बूनदमयं रत्नस्तम्भशतावृतम् ॥

Verse 37

मुक्तादामवितानाढ्यं विद्रुमद्वारतोरणम् । चामीकरमयैर्दिव्यैर्मुकुटैः कुम्भलक्षणैः

मुक्तादामवितानाढ्यं विद्रुमद्वारतोरणम् । चामीकरमयैर्दिव्यैर्मुकुटैः कुम्भलक्षणैः शोभितम् ॥

Verse 38

अलंकृतशिरोभागमस्त्र २ आजेन चिह्नितम् । राजन्यार्हनिवासैश्च राजवीथ्यादिशोभितैः

अलंकृतशिरोभागमस्त्रद्वयेन चिह्नितम् । अजेन् चिह्नितं तच्च राजन्यार्हनिवासैश्च राजवीथ्यादिशोभितम् ॥

Verse 39

प्रोच्छ्रितप्रांशुशिखरैः प्रासादैश्च समंततः । आस्थानस्थानवर्यैश्च स्थितैर्दिक्षु विदिक्षु च

समन्ततः प्रोच्छ्रितप्रांशुशिखरैः प्रासादैः परितः शोभितम् । दिक्षु विदिक्षु च आस्थानस्थानवर्यैः स्थितैः समलङ्कृतम् ॥

Verse 40

अत्यन्तालंकृतप्रांतमंतरावरणैरिव । उत्तमस्त्रीसहस्रैश्च नृत्यगेयविशारदैः

अत्यन्तालङ्कृतप्रान्तम् अन्तरावरणैरिव समावृतम् । उत्तमस्त्रीसहस्रैश्च नृत्यगेयविशारदैः परिपूर्णम् ॥

Verse 41

वेणुवीणाविदग्धैश्च पुरुषैर्बहुभिर्युतम् । रक्षितं रक्षिभिर्वीरैर्गजवाजिरथान्वितैः

वेणुवीणाविदग्धैः पुरुषैर्बहुभिर्युतम् । रक्षितं रक्षिभिर्वीरैर्गजवाजिरथान्वितैः ॥

Verse 42

अनेकपुष्पवाटीभिरनेकैश्च सरोवरैः । दीर्घिकाभिरनेकाभिर्दिग्विदिक्षु विराजितम्

अनेकपुष्पवाटीभिरनेकैश्च सरोवरैः । दीर्घिकाभिरनेकाभिर्दिग्विदिक्षु विराजितम् ॥

Verse 43

वेदवेदांततत्त्वज्ञैश्शिवशास्त्रपरायणैः । शिवाश्रमरतैर्भक्तैः शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः

वेदवेदान्ततत्त्वज्ञैः शिवशास्त्रपरायणैः । शिवाश्रमरतैर्भक्तैः शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः समन्वितम् ॥

Verse 44

शांतैः स्मितमुखैः स्फीतैः सदाचारपरायणैः । शैवैर्माहेश्वरैश्चैव श्रीमद्भिस्सेवितद्विजैः

शान्तैः स्मितमुखैः स्फीतैः सदाचारपरायणैः। शैवैर्माहेश्वरैश्चैव श्रीमद्भिः सेवितद्विजैः (तत् स्थानं) सेवितम्।

Verse 45

एवमंतर्बहिर्वाथयथाशक्तिविनिर्मितैः । स्थाने शिलामये दांते दारवे चेष्टकामये

एवं अन्तर्बहिर्वा यथाशक्तिविनिर्मितैः प्रकारैः पूजनं कुर्यात्। स्थाने यथोचिते शिलामये दन्ते दारवे वा, इष्टकाम्येन प्रतिष्ठाप्य (लिङ्गं) अर्चयेत्।

Verse 46

केवलं मृन्मये वापि पुण्यारण्ये ऽथ वा गिरौ । नद्यां देवालये ऽन्यत्र देशे वाथ गृहे शुभे

केवलं मृन्मयेऽपि, पुण्यारण्येऽथ वा गिरौ; नद्यां देवालयेऽन्यत्र देशे वा, शुभे गृहेऽपि (शिवपूजा कार्या)।

Verse 47

आढ्यो वाथ दरिद्रो वा स्वकां शक्तिमवंचयन् । द्रव्यैर्न्यायार्जितैरेव भक्त्या देवं समर्चयेत्

आढ्यो वा दरिद्रो वा स्वशक्तिं नावञ्चयन् । न्यायार्जितद्रव्यैरेव भक्त्या देवं समर्चयेत् ॥

Verse 48

अथान्यायार्जितैश्चापि भक्त्या चेच्छिवमर्चयेत् । न तस्य प्रत्यवायो ऽस्ति भाववश्यो यतः प्रभुः

अथान्यायार्जितैर्द्रव्यैर्भक्त्या यः शिवमर्चयेत् । न तस्य प्रत्यवायोऽस्ति भाववश्यो यतः प्रभुः ॥

Verse 49

न्यायार्जितैरपि द्रव्यैरभक्त्या पूजयेद्यदि । न तत्फलमवाप्नोति भक्तिरेवात्र कारणम्

न्यायार्जितैरपि द्रव्यैरभक्त्या पूजयेद्यदि । न तत्फलमवाप्नोति भक्तिरेवात्र कारणम् ॥

Verse 50

भक्त्या वित्तानुसारेण शिवमुद्दिश्य यत्कृतम् । अल्पे महति वा तुल्यं फलमाढ्यदरिद्रयोः

भक्त्या वित्तानुसारेण शिवमुद्दिश्य यत्कृतम् । अल्पे महति वा तुल्यं फलमाढ्यदरिद्रयोः ॥

Verse 51

भक्त्या प्रचोदितः कुर्यादल्पवित्तोपि मानवः । महाविभवसारोपि न कुर्याद्भक्तिवर्जितः

भक्त्या प्रेरितोऽल्पवित्तोऽपि मानवः शिवपूजादिकं कुर्यात्; महाविभवसम्पन्नोऽपि भक्तिवर्जितः तु न कुर्यात्।

Verse 52

सर्वस्वमपि यो दद्याच्छिवे भक्तिविवर्जितः । न तेन फलभाक्स स्याद्भक्तिरेवात्र कारणम्

यो भक्तिविवर्जितः सर्वस्वमपि शिवाय दद्यात्, स तेन सत्यफलभागी न भवति; अत्र कारणं भक्तिरेव।

Verse 53

न तत्तपोभिरत्युग्रैर्न च सर्वैर्महामखैः । गच्छेच्छिवपुरं दिव्यं मुक्त्वा भक्तिं शिवात्मकम्

नात्युग्रतपोभिर्न च सर्वैर्महामखैः दिव्यं शिवपुरं गच्छेत्, यदि शिवात्मिकां भक्तिं त्यजेत्।

Verse 54

गुह्याद्गुह्यतरं कृष्ण सर्वत्र परमेश्वरे । शिवे भक्तिर्न संदेहस्तया भक्तो विमुच्यते

गुह्यादपि गुह्यतरं हे कृष्ण—सर्वत्र परमेश्वरे शिवेऽचलाभक्तिः। नात्र संशयः; तया भक्त्या भक्तो विमुच्यते।

Verse 55

शिवमंत्रजपो ध्यानं होमो यज्ञस्तपःश्रुतम् । दानमध्ययनं सर्वे भावार्थं नात्र संशयः

शिवमन्त्रजपः ध्यानं होमः यज्ञस्तपः श्रुतम्। दानमध्ययनं चैतत् सर्वं भावे प्रतिष्ठितम्; नात्र संशयः।

Verse 56

भावहीनो नरस्सर्वं कृत्वापि न विमुच्यते । भावयुक्तः पुनस्सर्वमकृत्वापि विमुच्यते

भावहीनो नरः सर्वं कृत्वापि न विमुच्यते। भावयुक्तः पुनः सर्वमकृत्वापि विमुच्यते॥

Verse 57

चांद्रायणसहस्रैश्च प्राजापत्यशतैस्तथा । मासोपवासैश्चान्यैश्च शिवभक्तस्य किं पुनः

चांद्रायणसहस्रैश्च प्राजापत्यशतैस्तथा। मासोपवासैरन्यैश्च शिवभक्तस्य किं पुनः॥

Verse 58

अभक्ता मानवाश्चास्मिंल्लोके गिरिगुहासु च । तपंति चाल्पभोगार्थं भक्तो भावेन मुच्यते

अस्मिँल्लोके गिरिगुहासु चाभक्ताः मानवाः अल्पभोगार्थं तपः कुर्वन्ति; भक्तस्तु शिवे भावभक्त्या मुच्यते।

Verse 59

सात्त्विकं मुक्तिदं कर्म सत्त्वे वै योगिनः स्थिताः । राजसं सिद्धिदं कुर्युः कर्मिणो रजसावृताः

सात्त्विकं मुक्तिदं कर्म सत्त्वे वै योगिनः स्थिताः । राजसं सिद्धिदं कुर्युः कर्मिणो रजसावृताः ॥

Verse 60

असुरा राक्षसाश्चैव तमोगुणसमन्विताः । ऐहिकार्थं यजन्तीशं नराश्चान्ये ऽपि तादृशाः

असुरा राक्षसाश्चैव तमोगुणसमन्विताः । ऐहिकार्थं यजन्तीशं नराश्चान्येऽपि तादृशाः ॥

Verse 61

तामसं राजसं वापि सात्त्विकं भावमेव च । आश्रित्य भक्त्या पूजाद्यं कुर्वन्भद्रं समश्नुते

तामसं राजसं वापि सात्त्विकं भावमेव च । आश्रित्य भक्त्या पूजाद्यं कुर्वन्भद्रं समश्नुते ॥

Verse 62

यतः पापार्णवात्त्रातुं भक्तिर्नौरिव निर्मिता । तस्माद्भक्त्युपपन्नस्य रजसा तमसा च किम्

यतः पापार्णवात्त्रातुं भक्तिर्नौरिव निर्मिता । तस्माद्भक्त्युपपन्नस्य रजसा तमसा च किम् ॥

Verse 63

अन्त्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पतितो ऽपि वा । शिवं प्रपन्नश्चेत्कृष्ण पूज्यस्सर्वसुरासुरैः

अन्त्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पतितोऽपि वा । शिवं प्रपन्नश्चेत्कृष्ण पूज्यस्सर्वसुरासुरैः ॥

Verse 64

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भक्त्यैव शिवमर्चयेत् । अभुक्तानां क्वचिदपि फलं नास्ति यतस्ततः

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन भक्त्यैव शिवमर्चयेत्। अभक्तानां क्वचिदपि फलं नास्ति यतः ततः॥

Verse 65

वक्ष्याम्यतिरहस्यं ते शृणु कृष्ण वचो मम । वेदैश्शास्त्रैर्वेदविद्भिर्विचार्य सुविनिश्चितम्

वक्ष्याम्यतिरहस्यं ते शृणु कृष्ण वचो मम। वेदैः शास्त्रैर्वेदविद्भिर्विचार्य सुविनिश्चितम्॥