अवभृथस्नान-तीर्थयात्रा-तेजोदर्शनम् | Avabhṛtha Bath, Tīrtha-Pilgrimage, and the Vision of Divine Radiance
अध्यायः ४० पूर्वोपदेशात् कर्मानुष्ठानं तीर्थयात्रां च प्रवर्तयति। सूतः कथयति—वायुः यदवोपमन्युसम्बद्धं ज्ञानयोगवृत्तान्तं मुनिसभायां निवेद्य तिरोभवति। ततः नैमिषीयाः प्रातःकाले सत्रस्य समापनार्थं अवभृथस्नानं कर्तुं प्रवर्तन्ते। ब्रह्मणोऽाज्ञया सरस्वती देवी मधुरसलिलयुक्ता शुभा नदीरूपेण प्रादुर्भवति; मुनयः स्नात्वा यज्ञं समापयन्ति। शिवसम्बद्धैः जलैः देवान् तर्पयित्वा पूर्ववृत्तं स्मरन्तः वाराणसीं प्रति यान्ति। मार्गे हिमवतः दक्षिणवाहिनीं भागीरथीं दृष्ट्वा स्नात्वा अग्रे गच्छन्ति। वाराणसीं प्राप्य उत्तरवाहिन्यां गङ्गायां निमज्ज्य विधिवत् अविमुक्तेश्वरलिङ्गं पूजयन्ति। निर्गमनसमये गगने सर्वदिक्प्रसरद् अद्भुतं दिव्यतेजः कोटिसूर्यप्रभं पश्यन्ति; भस्मलिप्ताः परिपक्वाः पाशुपतसिद्धाः शतशः आगत्य तस्मिन् तेजसि लीयन्ते, शिवशक्तेः परात्परस्थानस्य सूचनां कुर्वन्तः।
Shlokas
Verse 1
श्रीसूत उवाच । इति स विजितमन्योर्यादवेनोपमन्योरधिगतमभिधाय ज्ञानयोगं मुनिभ्यः । प्रणतिमुपगतेभ्यस्तेभ्य उद्भावितात्मा सपदि वियति वायुः सायमन्तर्हितो ऽभूत्
श्रीसूत उवाच—एवं यदवेनोपमन्योरधिगतं ज्ञानयोगं मुनिभ्यः कथयित्वा, प्रणतिमुपगतेभ्यस्तेभ्य उद्भावितात्मा वायुः सद्यः खं समारुह्य सायं दृष्टिपथादन्तर्हितोऽभवत्।
Verse 2
ततः प्रभातसमये नैमिषीयास्तपोधनाः । सत्रान्ते ऽवभृथं कर्तुं सर्व एव समुद्ययुः
ततः प्रभाते नैमिषीयास्तपोधनाः सर्वे सत्रान्तेऽवभृथस्नानं कर्तुं समवेताः समुद्ययुः।
Verse 3
तदा ब्रह्मसमादेशाद्देवी साक्षात्सरस्वती । प्रसन्ना स्वादुसलिला प्रावर्तत नदीशुभा
तदा ब्रह्मसमादेशात् देवी साक्षात् सरस्वती प्रसन्ना; स्वादुसलिला शुभा नदी प्रावर्तत।
Verse 4
सरस्वतीं नदीं दृष्ट्वा मुनयो हृष्टमानसाः । समाप्य सत्रं प्रारब्धं चक्रुस्तत्रावगाहनम्
सरस्वतीं नदीं दृष्ट्वा मुनयो हृष्टमानसाः; प्रारब्धं सत्रं समाप्य तत्रावगाहनं चक्रुः।
Verse 5
अथ संतर्प्य देवादींस्तदीयैः सलिलैः शिवैः । स्मरन्तः पूर्ववृत्तान्तं ययुर्वाराणसीं प्रति
अथ तदीयैः शिवसलिलैर्देवादीन् सम्यक् संतर्प्य, पूर्ववृत्तान्तं स्मरन्तः, वाराणसीं प्रति ययुः।
Verse 6
तदा ते हिमवत्पादात्पंततीं दक्षिणामुखीम् । दृष्ट्वा भागीरथी तत्र स्नात्वा तत्तीरतो ययुः
तदा ते हिमवत्पादात् पतन्तीं दक्षिणामुखीं भागीरथीं दृष्ट्वा, तत्र स्नात्वा, तत्तीरतः ययुः।
Verse 7
ततो वाराणसीं प्राप्य मुदितास्सर्व एव ते । तदोत्तरप्रवाहायां गंगायामवगाह्य च
ततो वाराणसीं प्राप्य सर्वे ते मुदिता अभवन्; तदोत्तरप्रवाहायां गङ्गायामवगाह्य च स्नाताः।
Verse 8
अविमुक्तेश्वरं लिंगं दृष्ट्वाभ्यर्च्य विधानतः । प्रयातुमुद्यतास्तत्र ददृशुर्दिवि भास्वरम्
अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं दृष्ट्वा विधानतोऽभ्यर्च्य, तस्मात् स्थानात् प्रयातुमुद्यतास्ते दिवि भास्वरं किञ्चिद् ददृशुः।
Verse 9
सूर्यकोटिप्रतीकाशं तेजोदिव्यं महाद्भुतम् । आत्मप्रभावितानेन व्याप्तसर्वदिगन्तरम्
सूर्यकोटिप्रतीकाशं तेजो दिव्यं महाद्भुतम्, आत्मप्रभावेण व्याप्तं सर्वदिगन्तरम्।
Verse 10
अथ पाशुपताः सिद्धाः भस्मसञ्छन्नविग्रहाः । मुनयो ऽभ्येत्य शतशो लीनाः स्युस्तत्र तेजसि
अथ पाशुपताः सिद्धा भस्मसञ्छन्नविग्रहाः। मुनयोऽभ्येत्य शतशो लीनाः स्युस्तत्र तेजसि॥
Verse 11
तथा विलीयमानेषु तपस्विषु महात्मसु । सद्यस्तिरोदधे तेजस्तदद्भुतमिवाभवत्
तथा विलीयमानेषु तपस्विषु महात्मसु। सद्यस्तिरोदधे तेजस्तदद्भुतमिवाभवत्॥
Verse 12
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं नैमिषीया महर्षयः । किमेतदित्यजानन्तो ययुर्ब्रह्मवनं प्रति
तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यं नैमिषीयाः महर्षयः । किमेतदिति नाजानन्तो ययुर्ब्रह्मवनं प्रति ॥
Verse 13
प्रागेवैषां तु गमनात्पवनो लोकपावनः । दर्शनं नैमिषीयाणां संवादस्तैर्महात्मनः
एषां तु गमनात् प्रागेव लोकपावनः पवनोऽग्रे जगाम; तत्र नैमिषीयानां ऋषीणां दर्शनं जातं, तैश्च महात्मना सह पावनः संवादोऽभवत्।
Verse 14
शद्धां बुद्धिं ततस्तेषां सांबे सानुचरे शिवे । समाप्तिं चापि सत्रस्य दीर्घपूर्वस्य सत्रिणाम्
ततः श्रद्धया बुद्ध्या च ते सांबे सानुचरे शिवे सुदृढं प्रतिष्ठिताः; सत्रिणां दीर्घपूर्वस्य सत्रस्य समाप्तिरपि सम्यगभवत्।
Verse 15
विज्ञाप्य जगतां धात्रे ब्रह्मणे ब्रह्मयोनये । स्वकार्ये तदनुज्ञातो जगाम स्वपुरं प्रति
जगतां धात्रे ब्रह्मणे ब्रह्मयोनये यथावत् विज्ञाप्य, स्वकार्ये तदनुज्ञातः सन् स्वपुरं प्रति जगाम।
Verse 16
अथ स्थानगतो ब्रह्मा तुम्बुरोर्नारदस्य च । परस्पर स्पर्धितयोर्गाने विवदमानयोः
अथ ब्रह्मा तस्मिन् स्थाने समागतः, यत्र तुम्बुरुर्नारदश्च परस्परं स्पर्धितौ गाने विवदमानौ आस्ताम्।
Verse 17
तदुद्भावितगानोत्थरसैर्माध्यस्थमाचरन् । गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सुखमास्ते निषेवितः
तदुद्भावितगानोत्थरसैर्माध्यस्थ्यमाचरन् । गन्धर्वैरप्सरोभिश्च निषेवितः सुखमास्ते ॥
Verse 18
तदानवसरादेव द्वाःस्थैर्द्वारि निवारिताः । मुनयो ब्रह्मभवनाद्बहिः पार्श्वमुपाविशन्
तदानवसरादेव द्वाःस्थैर्द्वारि निवारिताः। मुनयो ब्रह्मभवनाद्बहिः पार्श्वे समुपाविशन्॥
Verse 19
अथ तुम्बुरुणा गाने समतां प्राप्य नारदः । साहचर्येष्वनुज्ञातो ब्रह्मणा परमेष्ठिना
अथ तुम्बुरुणा सह गाने समतां प्राप्य नारदः । परमेष्ठिना ब्रह्मणा साहचर्येष्वनुज्ञातोऽभवत् ॥
Verse 20
त्यक्त्वा परस्परस्पर्धां मैत्रीं च परमां गतः । सह तेनाप्सरोभिश्च गन्धर्वैश्च समावृतः
परस्परस्पर्धां त्यक्त्वा स परमां मैत्रीं गतः । तेन सहाप्सरोभिश्च गन्धर्वैश्च समावृतः ॥
Verse 21
उपवीणयितुं देवं नकुलीश्वरमीश्वरम् । भवनान्निर्ययौ धातुर्जलदादंशुमानिव
उपवीणयितुं देवं नकुलीश्वरमीश्वरम् । धाता भवनान्निर्ययौ जलदादंशुमानिव ॥
Verse 22
तं दृष्ट्वा षट्कुलीयास्ते नारदं मुनिगोवृषम् । प्रणम्यावसरं शंभोः पप्रच्छुः परमादरात्
तं दृष्ट्वा षट्कुलीयास्ते नारदं मुनिगोवृषम् । प्रणम्य शंभोः पूजाविध्यवसरं पप्रच्छुः परमादरात् ॥
Verse 23
स चावसर एवायमितोंतर्गम्यतामिति । वदन्ययावन्यपरस्त्वरया परया युतः
स च अवसर एव अयम्—इतः अन्तर्गम्यताम् इति उवाच; अन्यपरस्त्वरया परया युतः त्वरितं जगाम।
Verse 24
ततो द्वारि स्थिता ये वै ब्रह्मणे तान्न्यवेदयन् । तेन ते विविशुर्वेश्म पिंडीभूयांडजन्मनः
ततो द्वारि स्थिताः ये वै ब्रह्मणे तान् न्यवेदयन्; तेन ते अण्डजन्मानः पिण्डीभूय वेश्म विविशुः।
Verse 25
प्रविश्य दूरतो देवं प्रणम्य भुवि दंडवत् । समीपे तदनुज्ञाताः परिवृत्योपतस्थिरे
प्रविश्य दूरतो देवं प्रणम्य भुवि दण्डवत्; तदनुज्ञाताः समीपं गत्वा परिवृत्य उपतस्थिरे।
Verse 26
तांस्तत्रावस्थितान् पृष्ट्वा कुशलं कमलासनः । वृत्तांतं वो मया ज्ञातं वायुरेवाह नो यतः
तान् तत्रावस्थितान् दृष्ट्वा कमलासनः पितामहः । कुशलं पृष्ट्वा प्रोवाच—वृत्तान्तोऽयं मया ज्ञातो वायुरेव हि नः शशंस ॥
Verse 27
भवद्भिः किं कृतं पश्चान्मारुतेंतर्हिते सति । इत्युक्तवति देवेशे मुनयो ऽवभृथात्परम्
मारुते तर्हिते पश्चात् भवद्भिः किं कृतं इति । देवेशेनैवमुक्ते तु मुनयोऽवभृथात् परम् ॥
Verse 28
गंगातीर्थेस्य गमनं यात्रां वाराणसीं प्रति । दर्शनं तत्र लिंगानां स्थापितानां सुरेश्वरैः
गङ्गातीर्थस्य गमनं यात्रां वाराणसीं प्रति । दर्शनं तत्र लिङ्गानां स्थापितानां सुरेश्वरैः ॥
Verse 29
अविमुक्तेश्वरस्यापि लिंगस्याभ्यर्चनं सकृत् । आकाशे महतस्तस्य तेजोराशेश्च दर्शनम्
अविमुक्तेश्वरस्यापि लिङ्गस्याभ्यर्चनं सकृत् । आकाशे महतस्तस्य तेजोराशेश्च दर्शनम् ॥
Verse 30
मुनीनां विलयं तत्र निरोधं तेजसस्ततः । याथात्म्यवेदनं तस्य चिंतितस्यापि चात्मभिः
तत्र मुनीनां विलयः स्यात्, ततः तेजसो निरोधः; आत्मभिः अपि तं चिन्तयद्भिः तस्य याथात्म्यस्य साक्षाद्वेदनं जायते।
Verse 31
सर्वं सविस्तरं तस्मै प्रणम्याहुर्मुहुर्मुहुः । मुनिभिः कथितं श्रुत्वा विश्वकर्मा चतुर्मुखः
तस्मै प्रणम्य ते सर्वं सविस्तरं मुहुर्मुहुः प्राहुः। मुनिभिः कथितं श्रुत्वा विश्वकर्मा च चतुर्मुखो ब्रह्मा च सावधानं शुश्रुवतुः।
Verse 32
कंपयित्वा शिरः किंचित्प्राह गंभीरया गिरा । प्रत्यासीदति युष्माकं सिद्धिरामुष्मिकी परा
किंचित् शिरः कम्पयित्वा स गंभीरया गिरा प्राह—युष्माकं प्रत्यासीदति परा सिद्धिरामुष्मिकी।
Verse 33
भवद्भिर्दीर्घसत्रेण चिरमाराधितः प्रभुः । प्रसादाभिमुखो भूत इति भुतार्थसूचितम्
भवद्भिर्दीर्घसत्रेण चिरं समाराधितः प्रभुः । इदानीं प्रसादाभिमुखो जात इति तत्त्वार्थः सूचितः ॥
Verse 34
वाराणस्यां तु युष्माभिर्यद्दृष्टं दिवि दीप्तिमत् । तल्लिंगसंज्ञितं साक्षात्तेजो माहेश्वरं परम्
वाराणस्यां युष्माभिर्यद्दृष्टं दिव्यं दीप्तिमत् । तल्लिङ्गसंज्ञितं साक्षात् तेजो माहेश्वरं परम् ॥
Verse 35
तत्र लीनाश्च मुनयः श्रौतपाशुपतव्रताः । मुक्ता बभूवुः स्वस्थाश्च नैष्ठिका दग्धकिल्बिषाः
तत्र लीनाः मुनयः श्रौतपाशुपतव्रतपरायणाः । मुक्ताः बभूवुः स्वस्थाश्च नैष्ठिकाः दग्धकिल्बिषाः ॥
Verse 36
प्राप्यानेन यथा मुक्तिरचिराद्भवतामपि । स चायमर्थः सूच्येत युष्मद्दृष्टेन तेजसा
अनेन प्राप्य यथा मुक्तिरचिराद्भवतामपि । युष्मद्दृष्टेन तेजसा स एवायमर्थः स्पष्टं सूच्यताम् ॥
Verse 37
तत्र वः काल एवैष दैवादुपनतः स्वयम् । प्रयात दक्षिणं मेरोः शिखरं देवसेवितम्
तत्र वः काल एवैष दैवादुपनतः स्वयम् । तस्मात् दक्षिणं मेरोः शिखरं देवसेवितं प्रयात ॥
Verse 38
सनत्कुमारो यत्रास्ते मम पुत्रः परो मुनिः । प्रतीक्ष्यागमनं साक्षाद्भूतनाथस्य नंदिनः
यत्र मम पुत्रः परो मुनिः सनत्कुमारः आस्ते। स तत्र भूतनाथस्य नन्दिनः साक्षादागमनं प्रतीक्षते।
Verse 39
पुरा सनत्कुमारोपि दृष्ट्वापि परमेश्वरम् । अज्ञानात्सर्वयोगीन्द्रमानी विनयदूषितः
पुरा सनत्कुमारोऽपि परमेश्वरं दृष्ट्वापि। अज्ञानात् सर्वयोगीन्द्रमानी भूत्वा विनयेन दूषितोऽभवत्।
Verse 40
अभ्युत्थानादिकं युक्तमकुर्वन्नतिनिर्भयः । ततो ऽपराधात्क्रुद्धेन महोष्ट्रो नंदिना कृतः
अभ्युत्थानादिकं युक्तं नाकरोदतिनिर्भयः । तस्मादपराधात्क्रुद्धो नन्दी तं महोष्ट्रतां निनाय ॥
Verse 41
अथ कालेन महता तदर्थे शोचता मया । उपास्य देवं देवीञ्च नंदिनं चानुनीय वै
अथ कालेन महता तदर्थे शोचता मया । उपास्य देवं देवीं च नन्दिनं चानुनीय वै ॥
Verse 42
कथंचिदुष्ट्रता तस्य प्रयत्नेन निवारिता । प्रापितो हि यथापूर्वं सनत्पूर्वां कुमारताम्
कथञ्चिदुष्ट्रता तस्य प्रयत्नेन निवारिता । प्रापितश्च यथापूर्वं सनत्पूर्वां कुमारताम् ॥
Verse 43
तदाह च महादेवः स्मयन्निव गणाधिपम् । अवज्ञाय हि मामेव तथाहंकृतवान्मुनिः
तदाह महादेवः स्मयन्निव गणाधिपम्— अवज्ञाय हि मामेव मुनिरयं तथाहङ्कृतवान्।
Verse 44
अतस्त्वमेव याथात्म्यं ममास्मै कथयानघ । ब्रह्मणः पूर्वजः पुत्रो मां मूढ इव संस्मरन्
अतस्त्वमेव मम याथात्म्यं तस्मै कथय, अनघ; ब्रह्मणः पूर्वजः पुत्रोऽपि मां मूढ इव संस्मरन्।
Verse 45
मयैव शिष्यते दत्तो मम ज्ञानप्रवर्तकः । धर्माध्यक्षाभिषेकं च तव निर्वर्तयिष्यति
मयैव शिष्यत्वेन दत्तोऽयं मम ज्ञानप्रवर्तकः; स धर्माध्यक्षाभिषेकं तव यथाविधि निर्वर्तयिष्यति।
Verse 46
स एवं व्याहृतो भूयस्सर्वभूतगणाग्रणीः । यत्पराज्ञापनं मूर्ध्ना प्रातः प्रतिगृहीतवान्
स एवं पुनर्व्याहृतः सर्वभूतगणाग्रणीः । यत्पराज्ञापनं परमं प्रातःकाले मूर्ध्ना नत्वा प्रतिगृहीतवान् ॥
Verse 47
तथा सनत्कुमारो ऽपि मेरौ मदनुशासनात् । प्रसादार्थं गणस्यास्य तपश्चरति दुश्चरम्
तथा सनत्कुमारोऽपि मेरौ मदनुशासनात् । अस्य गणस्य प्रसादार्थं दुश्चरं तप आचरति ॥
Verse 48
द्रष्टव्यश्चेति युष्माभिः प्राग्गणेशसमागमात् । तत्प्रसादार्थमचिरान्नंदी तत्रागमिष्यति
द्रष्टव्यश्चेति युष्माभिः प्राग्गणेशसमागमात् । तत्प्रसादार्थमचिरान्नन्दी तत्रागमिष्यति ॥
Verse 49
इति सत्वरमादिश्य प्रेषिता विश्वयोगिना । कुमारशिखरं मेरोर्दक्षिणं मुनयो ययुः
इति सत्वरमादिश्य प्रेषिता विश्वयोगिना । कुमारशिखरं मेरोर्दक्षिणं मुनयो ययुः ॥
Frequently Asked Questions
The Naimiṣa sages complete their satra with an avabhṛtha bath enabled by Sarasvatī’s manifestation, then undertake a tīrtha-journey to Vārāṇasī, worship Avimukteśvara, and witness an all-pervading divine tejas into which Pāśupata siddhas merge.
The tejas functions as an epiphanic marker of Śiva’s supra-empirical presence: it is direction-pervading, sun-like beyond measure, and becomes a locus of absorption for siddhas, implying liberation/attainment through proximity to Śiva’s power rather than merely external ritual merit.
Sarasvatī appears as a sweet-water river by Brahmā’s command; Bhāgīrathī/Gaṅgā is encountered and ritually used; Vārāṇasī (Kāśī) is central; and the Avimukteśvara liṅga is the key icon of worship preceding the celestial radiance and Pāśupata siddha convergence.