भक्ताधिकारि-द्विजधर्म-योगिलक्षणवर्णनम् / Duties of Qualified Devotees and Marks of Yogins

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ वक्ष्यामि देवेशि भक्तानामधिकारिणाम् । विदुषां द्विजमुख्यानां वर्णधर्मसमासतः

ईश्वर उवाच—अथ वक्ष्यामि देवेशि भक्तानामधिकारिणाम्। विदुषां द्विजमुख्यानां वर्णधर्मसमासतः॥

Verse 2

त्रिः स्नानं चाग्निकार्यं च लिंगार्चनमनुक्रमम् । दानमीश्ररभावश्च दया सर्वत्र सर्वदा

त्रिः स्नानं चाग्निकार्यं च लिङ्गार्चनमनुक्रमम्। दानमीश्वरभावश्च दया सर्वत्र सर्वदा॥

Verse 3

सत्यं संतोषमास्तिक्यमहिंसा सर्वजंतुषु । ह्रीश्रद्धाध्ययनं योगस्सदाध्यापनमेव च

सत्यं सन्तोषमास्तिक्यमहिंसा सर्वजन्तुषु। ह्रीः श्रद्धाध्ययनं योगः सदाध्यापनमेव च॥

Verse 4

व्याख्यानं ब्रह्मचर्यं च श्रवणं च तपः क्षमा । शौचं शिखोपवीतं च उष्णीषं चोत्तरीयकम्

व्याख्यानं ब्रह्मचर्यं च श्रवणं च तपः क्षमा । शौचं शिखोपवीतं च उष्णीषं चोत्तरीयकम् ॥

Verse 5

निषिद्धासेवनं चैव भस्मरुद्राक्षधारणम् । पर्वण्यभ्यर्चनं देवि चतुर्दश्यां विशेषतः

निषिद्धासेवनं त्याज्यं भस्मरुद्राक्षधारणम्। पर्वण्यभ्यर्चनं देवि चतुर्दश्यां विशेषतः॥

Verse 6

पानं च ब्रह्मकूर्चस्य मासि मासि यथाविधि । अभ्यर्चनं विशेषेण तेनैव स्नाप्य मां प्रिये

ब्रह्मकूर्चस्य पानं च मासि मासि यथाविधि। अभ्यर्चनं विशेषेण तेनैव स्नाप्य मां प्रिये॥

Verse 7

सर्वक्रियान्न सन्त्यागः श्रद्धान्नस्य च वर्जनम् । तथा पर्युषितान्नस्य यावकस्य विशेषतः

सर्वकर्मोपजीविनमन्नं न परित्यजेत्; श्रद्धया दत्तमन्नं च न वर्जयेत्। पर्युषितमन्नं तथा यावकनिर्मितमन्नं विशेषतः परिहरेत्॥

Verse 8

मद्यस्य मद्यगन्धस्य नैवेद्यस्य च वर्जनम् । सामान्यं सर्ववर्णानां ब्राह्मणानां विशेषतः

मद्यं मद्यगन्धं च नैवेद्यं तदनुगन्धि च वर्जयेत्। एष नियमः सर्ववर्णानां सामान्यः, ब्राह्मणानां तु विशेषतः॥

Verse 9

क्षमा शांतिश्च सन्तोषस्सत्यमस्तेयमेव च । ब्रह्मचर्यं मम ज्ञानं वैराग्यं भस्मसेवनम्

क्षमा शान्तिश्च सन्तोषः सत्यं चास्तेयमेव च। ब्रह्मचर्यं मम ज्ञानं वैराग्यं भस्मसेवनम्—एतानि मम गुणव्रतानि, ये बद्धजीवं शिवानुग्रहाय नयन्ति॥

Verse 10

सर्वसंगनिवृत्तिश्च दशैतानि विशेषतः । लिंगानि योगिनां भूयो दिवा भिक्षाशनं तथा

सर्वसङ्गनिवृत्तिश्च—दशैतानि विशेषतः योगिनां लिङ्गानि; भूयः ते दिवैव भिक्षान्नमेव भुञ्जते।

Verse 11

वानप्रस्थाश्रमस्थानां समानमिदमिष्यते । रात्रौ न भोजनं कार्यं सर्वेषां ब्रह्मचारिणाम्

वानप्रस्थाश्रमस्थानां समानमिदमिष्यते; सर्वेषां ब्रह्मचारिणां रात्रौ भोजनं न कार्यम्।

Verse 12

अध्यापनं याजनं च क्षत्रियस्याप्रतिग्रहः । वैश्यस्य च विशेषेण मया नात्र विधीयते

अध्यापनं याजनं च क्षत्रियस्य नात्र विधीयते; तस्याप्रतिग्रहः कार्यः। वैश्यस्य च विशेषेण मया नात्र (एते) विधीयन्ते।

Verse 13

रक्षणं सर्ववर्णानां युद्धे शत्रुवधस्तथा । दुष्टपक्षिमृगाणां च दुष्टानां शातनं नृणाम्

सर्ववर्णानां रक्षणं, युद्धे शत्रुवधस्तथा; दुष्टपक्षिमृगाणां च दुष्टानां नृणां शातनम्।

Verse 14

अविश्वासश्च सर्वत्र विश्वासो मम योगिषु । स्त्रीसंसर्गश्च कालेषु चमूरक्षणमेव च

सर्वत्राविश्वासः, मम योगिषु विश्वासः; स्त्रीसंसर्गः कालेषु, चमूरक्षणमेव च।

Verse 15

सदा संचारितैश्चारैर्लोकवृत्तांतवेदनम् । सदास्त्रधारणं चैव भस्मकंचुकधारणम्

सदा संचारितैश्चारैर्लोकवृत्तान्तवेदनम्। सदास्त्रधारणं चैव भस्मकञ्चुकधारणम्॥

Verse 16

राज्ञां ममाश्रमस्थानामेष धर्मस्य संग्रहः । गोरक्षणं च वाणिज्यं कृषिर्वैश्यस्य कथ्यते

राज्ञां ममाश्रमस्थानामेष धर्मस्य सङ्ग्रहः। गोरक्षणं च वाणिज्यं कृषिर्वैश्यस्य कथ्यते॥

Verse 17

शुश्रूषेतरवर्णानां धर्मः शूद्रस्य कथ्यते । उद्यानकरणं चैव मम क्षेत्रसमाश्रयः

शुश्रूषेतरवर्णानां धर्मः शूद्रस्य कथ्यते। उद्यानकरणं चैव मम क्षेत्रसमाश्रयः॥

Verse 18

धर्मपत्न्यास्तु गमनं गृहस्थस्य विधीयते । ब्रह्मचर्यं वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम्

धर्मपत्न्यास्तु गमनं गृहस्थस्य विधीयते। ब्रह्मचर्यं वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम्॥

Verse 19

स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्यस्सनातनः । ममार्चनं च कल्याणि नियोगो भर्तुरस्ति चेत्

स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषैव सनातनो धर्मः, नान्योऽस्ति। कल्याणि, यदि भर्तुः नियोगोऽनुज्ञा वा भवति, तदा ममार्चनमपि तव कर्तव्यतां याति।

Verse 20

या नारी भर्तृशुश्रूषां विहाय व्रततत्परा । सा नारी नरकं याति नात्र कार्या विचारणा

या नारी भर्तृशुश्रूषां विहाय व्रततत्परा भवति, सा नारी नरकं याति; नात्र विचारणा कार्या॥

Verse 21

अथ भर्तृविहीनाया वक्ष्ये धर्मं सनातनम् । व्रतं दानं तपः शौचं भूशय्यानक्तभोजनम्

अथ भर्तृविहीनायाः सनातनं धर्मं वक्ष्ये—व्रतं दानं तपः शौचं भूशय्या नक्तभोजनं च; एतेन मनः स्थिरं भवति शिवप्रवणं च, मोक्षदः प्रभुः शिवः॥

Verse 22

ब्रह्मचर्यं सदा स्नानं भस्मना सलिलेन वा । शांतिर्मौनं क्षमा नित्यं संविभागो यथाविधि

ब्रह्मचर्यं सदा कार्यं स्नानं नित्यं च शुद्धये। भस्मना सलिलेनापि शान्तिर्मौनं क्षमा तथा॥ नित्यं संविभागश्चैव यथाशास्त्रविधिं सदा॥

Verse 23

अष्टाभ्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां विशेषतः । एकादश्यां च विधिवदुपवासोममार्चनम्

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां विशेषतः। एकादश्यां च विधिवदुपवासो ममार्चनम्॥

Verse 24

इति संक्षेपतः प्रोक्तो मयाश्रमनिषेविणाम् । ब्रह्मक्षत्रविशां देवि यतीनां ब्रह्मचारिणाम्

इति संक्षेपतः प्रोक्तं देवि मयाश्रमनिषेविणाम्। ब्रह्मक्षत्रविशां चैव यतीनां ब्रह्मचारिणाम्॥

Verse 25

तथैव वानप्रस्थानां गृहस्थानां च सुन्दरि । शूद्राणामथ नारीणां धर्म एष सनातनः

तथैव वानप्रस्थानां गृहस्थानां च सुन्दरि। शूद्राणामथ नारीणां धर्म एष सनातनः॥

Verse 26

ध्येयस्त्वयाहं देवेशि सदा जाप्यः षडक्षरः । वेदोक्तमखिलं धर्ममिति धर्मार्थसंग्रहः

देवेशि, त्वया अहं सदा ध्येयः; षडक्षरमन्त्रः नित्यं जप्यः। वेदोक्तोऽखिलो धर्म इति—एष धर्मार्थसंग्रहः।

Verse 27

अथ ये मानवा लोके स्वेच्छया धृतविग्रहाः । भावातिशयसंपन्नाः पूर्वसंस्कारसंयुताः

अथ लोके ये मानवा स्वेच्छया धृतविग्रहाः, भावातिशयसंपन्नाः, पूर्वसंस्कारसंयुताः।

Verse 28

विरक्ता वानुरक्ता वा स्त्र्यादीनां विषयेष्वपि । पापैर्न ते विलिंपंते १ पद्मपत्रमिवांभसा

विरक्ता वा अनुरक्ता वा स्त्र्यादिविषयेष्वपि; पापैर्न ते विलिम्पन्ते, पद्मपत्रमिवाम्भसा।

Verse 29

तेषां ममात्मविज्ञानं विशुद्धानां विवेकिनाम् । मत्प्रसादाद्विशुद्धानां दुःखमाश्रमरक्षणात्

तेषां विशुद्धानां विवेकिनां ममात्मविज्ञानं जायते; मत्प्रसादाद्विशुद्धानामप्याश्रमरक्षणात् दुःखं भवति।

Verse 30

नास्ति कृत्यमकृत्यं च समाधिर्वा परायणम् । न विधिर्न निषेधश्च तेषां मम यथा तथा

नास्ति कृत्यमकृत्यं च समाधिर्वा परायणम् । न विधिर्न निषेधश्च तेषां मम यथा तथा ॥

Verse 31

तथेह परिपूर्णस्य साध्यं मम न विद्यते । तथैव कृतकृत्यानां तेषामपि न संशयः

तथेह परिपूर्णस्य साध्यं मम न विद्यते । तथैव कृतकृत्यानां तेषामपि न संशयः ॥

Verse 32

मद्भक्तानां हितार्थाय मानुषं भावमाश्रिताः । रुद्रलोकात्परिभ्रष्टास्ते रुद्रा नात्र संशयः

मद्भक्तानां हितार्थाय मानुषं भावमाश्रिताः । रुद्रलोकात्परिभ्रष्टास्ते रुद्रा नात्र संशयः ॥

Verse 33

ममानुशासनं यद्वद्ब्रह्मादीनां प्रवर्तकम् । तथा नराणामन्येषां तन्नियोगः प्रवर्तकः

ममानुशासनं यद्वद्ब्रह्मादीनां प्रवर्तकम् । तथा नराणामन्येषां तन्नियोगः प्रवर्तकः ॥

Verse 34

ममाज्ञाधारभावेन सद्भावातिशयेन च । तदालोकनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्

ममाज्ञाधारसम्बलितं सद्भावातिशयसमन्वितं च; तस्य केवलदर्शनमात्रेण सर्वपापानां क्षयो भवति।

Verse 35

प्रत्ययाश्च प्रवर्तंते प्रशस्तफलसूचकाः । मयि भाववतां पुंसां प्रागदृष्टार्थगोचराः

मयि भाववतां पुंसां प्रत्ययाः प्रवर्तन्ते प्रशस्तफलसूचकाः । प्रागदृष्टार्थगोचराः साक्षादेव प्रजायन्ते ॥

Verse 36

कंपस्वेदो ऽश्रुपातश्च कण्ठे च स्वरविक्रिया । आनंदाद्युपलब्धिश्च भवेदाकस्मिकी मुहुः

कम्पः स्वेदोऽश्रुपातश्च कण्ठे च स्वरविक्रिया । आनन्दाद्युपलब्धिश्च भवेदाकस्मिकी मुहुः ॥

Verse 37

स तैर्व्यस्तैस्समस्तैर्वा लिंगैरव्यभिचारिभिः । मंदमध्योत्तमैर्भावैर्विज्ञेयास्ते नरोत्तमाः

स तैर्व्यस्तैः समस्तैर्वा लिङ्गैरव्यभिचारिभिः । मन्दमध्योत्तमैर्भावैर्विज्ञेयास्ते नरोत्तमाः ॥

Verse 38

यथायोग्निसमावेशान्नायो भवति केवलम् । स तथैव मम सान्निध्यान्न ते केवलमानुषाः

यथायोग्निसमावेशान्नायो भवति केवलम् । तथा मम सान्निध्ययोगान्न यूयं केवलमानुषाः ॥

Verse 39

हस्तपादादिसाधर्म्याद्रुद्रान्मर्त्यवपुर्धरान् । प्राकृतानिव मन्वानो नावजानीत पंडितः

हस्तपादादिसाधर्म्याद् रुद्राः मर्त्यवपुर्धराः। प्राकृतानिव मन्वानो नावजानीत पण्डितः॥

Verse 40

अवज्ञानं कृतं तेषु नरैर्व्यामूढचेतनैः । आयुः श्रियं कुलं शीलं हित्वा निरयमावहेत्

अवज्ञानं कृतं तेषु नरैर्व्यामूढचेतनैः । आयुः श्रियं कुलं शीलं हित्वा निरयमावहेत् ॥

Verse 41

ब्रह्मविष्णुसुरेशानामपि तूलायते पदम् । मत्तोन्यदनपेक्षाणामुद्धृतानां महात्मनाम्

ब्रह्मविष्णुसुरेशानामपि तूलायते पदम् । मत्तोन्यदनपेक्षाणामुद्धृतानां महात्मनाम् ॥

Verse 42

अशुद्धं बौद्धमैश्वर्यं प्राकृतं पौरुषं तथा । गुणेशानामतस्त्याज्यं गुणातीतपदैषिणाम्

अशुद्धं बौद्धमैश्वर्यं प्राकृतं पौरुषं तथा । गुणेशानामतस्त्याज्यं गुणातीतपदैषिणाम् ॥

Verse 43

अथ किं बहुनोक्तेन श्रेयः प्राप्त्यैकसाधनम् । मयि चित्तसमासंगो येन केनापि हेतुना

अथ किं बहुनोक्तेन? श्रेयःप्राप्त्यैकसाधनं—मयि चित्तस्य समासङ्गः, येन केनापि हेतुना।

Verse 44

उपमन्युरुवाच । इत्थं श्रीकण्ठनाथेन शिवेन परमात्मना । हिताय जगतामुक्तो ज्ञानसारार्थसंग्रहः

उपमन्युरुवाच—इत्थं श्रीकण्ठनाथेन शिवेन परमात्मना जगतां हिताय उक्तो ज्ञानसारार्थसंग्रहः।

Verse 45

विज्ञानसंग्रहस्यास्य वेदशास्त्राणि कृत्स्नशः । सेतिहासपुराणानि विद्या व्याख्यानविस्तरः

अस्य विज्ञानसंग्रहस्य मध्ये वेदशास्त्राणि कृत्स्नशः प्रतिपादितानि; सेतिहासपुराणानि च—विद्यायाः व्याख्यानविस्तरः अयम्।

Verse 46

ज्ञानं ज्ञेयमनुष्ठेयमधिकारो ऽथ साधनम् । साध्यं चेति षडर्थानां संग्रहत्वेष संग्रहः

ज्ञानं ज्ञेयं च अनुष्ठेयं अधिकारश्च साधनम्। साध्यं चेति षडर्थानां संक्षेपेण संग्रह एषः।

Verse 47

गुरोरधिकृतं ज्ञानं ज्ञेयं पाशः पशुः पतिः । लिंगार्चनाद्यनुष्ठेयं भक्तस्त्वधिकृतो ऽपि यः

गुरुणाधिकृतं ज्ञानं ज्ञेयं पाशः पशुः पतिः इति। लिङ्गार्चनाद्यनुष्ठेयं च, यः भक्तः सम्यगधिकृतोऽपि सः।

Verse 48

साधनं शिवमंत्राद्यं साध्यं शिवसमानता । षडर्थसंग्रहस्यास्य ज्ञानात्सर्वज्ञतोच्यते

साधनं शिवमन्त्राद्यं, साध्यं शिवसमानता। अस्य षडर्थसंग्रहस्य ज्ञानात् सर्वज्ञता उच्यते॥

Verse 49

प्रथमं कर्म यज्ञादेर्भक्त्या वित्तानुसारतः । बाह्येभ्यर्च्य शिवं पश्चादंतर्यागरतो भवेत्

प्रथमं कर्म यज्ञादेर्भक्त्या वित्तानुसारतः। बाह्येभ्यर्च्य शिवं पश्चादन्तर्यागरतो भवेत्॥

Verse 50

रतिरभ्यंतरे यस्य न बाह्ये पुण्यगौरवात् । न कर्म करणीयं हि बहिस्तस्य महात्मनाः

यस्य रतिरन्तरे न बाह्ये पुण्यगौरवात्, तस्य महात्मनः बहिः कर्म करणीयं न हि।

Verse 51

ज्ञानामृतेन तृप्तस्य भक्त्या शैवशिवात्मनः । नांतर्न च बहिः कृष्ण कृत्यमस्ति कदाचन

हे कृष्ण, ज्ञानामृतेन तृप्तस्य भक्त्या शैवशिवात्मनः; नान्तर्न बहिः कृत्यमस्ति कदाचन।

Verse 52

तस्मात्क्रमेण संत्यज्य बाह्यमाभ्यंतरं तथा । ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्याज्ञानं चापि परित्यजेत्

तस्मात्क्रमेण संत्यज्य बाह्यमाभ्यन्तरं तथा; ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्य अज्ञानं च परित्यजेत्।

Verse 53

नैकाग्रं चेच्छिवे चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा । एकाग्रमेव चेच्चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा

यदि चित्तं शिवे नैकाग्रं, तर्हि कर्मणा किं प्रयोजनम्? यदि तु चित्तम् एकाग्रमेव, तर्हि कर्मणा किं प्रयोजनम्?

Verse 54

तस्मात्कर्माण्यकृत्वा वा कृत्वा वांतर्बहिःक्रमात् । येन केनाप्युपायेन शिवे चित्तं निवेशयेत्

तस्मात् कर्माण्यकृत्वा वा कृत्वा वा, अन्तर्बहिःक्रमात्; येन केनाप्युपायेन चित्तं शिवे निवेशयेत्।

Verse 55

शिवे निविष्टचित्तानां प्रतिष्ठितधियां सताम् । परत्रेह च सर्वत्र निर्वृतिः परमा भवेत्

शिवे निविष्टचित्तानां प्रतिष्ठितधियां सताम्। इह परत्र च सर्वत्र परमा निर्वृतिः भवेत्॥

Verse 56

इहोन्नमः शिवायेति मंत्रेणानेन सिद्धयः । स तस्मादधिगंतव्यः परावरविभूतये

इहैव ‘ॐ नमः शिवाय’ इति अनेन मन्त्रेण सिद्धयः सिध्यन्ति। तस्मात् तेनैव स शिवः परावरविभूतये अधिगन्तव्यः।