पूजाविधान-व्याख्या (Pūjāvidhāna-vyākhyā) — Exposition of the Procedure of Worship
अध्यायः २३ उपमन्युना शिवेन स्वयम् शिवायै उपदिष्टस्य पूजाविधानस्य संक्षिप्तं निरूपणं प्रस्तौति। अत्र साधकः प्रथमं आभ्यन्तरयागं कृत्वा, इच्छया होमाङ्गैः समाप्य, ततः बहिर्यागं प्रवर्तयेत्। द्रव्यशुद्धिः, मनःसंस्कारः, ध्यायनं च कृत्वा विघ्ननिवारणार्थं विनायकस्य विधिवत् पूजनं निर्दिश्यते। अनन्तरं दक्षिणोत्तरे नन्दीशं सुयशसं च परिचरान् मनसा समर्च्य, सिंहासनं योगासनं वा त्रितत्त्वलक्षणं शुद्धपद्मासनं च कल्पयेत्। तस्मिन्नासने साम्बशिवस्य परमोत्कृष्टं चतुर्भुजं त्रिनेत्रं नीलकण्ठप्रभं सर्पाभरणभूषितं वरदाभयमुद्राधरं मृग-टङ्कहस्तं च रूपं सविशेषं ध्यायेत्। अन्ते शिवस्य वामभागस्थां माहेश्वरीं प्रति चिन्तनं विधाय, शिवशक्तियुगलतत्त्वं पूजाक्रमे प्रकाश्यते।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । व्याख्यां पूजाविधानस्य प्रवदामि समासतः । शिवशास्त्रे शिवेनैव शिवायै कथितस्य तु
उपमन्युरुवाच । पूजाविधानस्य व्याख्यां प्रवदामि समासतः । शिवशास्त्रे शिवेनैव शिवायै कथितस्य तु ॥
Verse 2
अंगमभ्यंतरं यागमग्निकार्यावसानकम् । विधाय वा न वा पश्चाद्बहिर्यागं समाचरेत्
अङ्गमभ्यन्तरं यागमग्निकार्यावसानकम् । विधाय वा न वा पश्चाद्बहिर्यागं समाचरेत् ॥
Verse 3
तत्र द्रव्याणि मनसा कल्पयित्वा विशोध्य च । ध्यात्वा विनायकं देवं पूजयित्वा विधानतः
तत्र द्रव्याणि मनसा कल्पयित्वा विशोध्य च । ध्यात्वा विनायकं देवं पूजयित्वा विधानतः ॥
Verse 4
दक्षिणे चोत्तरे चैव नंदीशं सुयशं तथा । आराध्य मनसा सम्यगासनं कल्पयेद्बुधः
दक्षिणे चोत्तरे चैव नन्दीशं सुयशं तथा । मनसा सम्यगाराध्य बुद्धिमानासनं कल्पयेत् ॥
Verse 5
आराधनादिकैर्युक्तस्सिंहयोगासनादिकम् । पद्मासनं वा विमलं तत्त्वत्रयसमन्वितम्
आराधनादिकैर्युक्तः सिंहयोगासनादिकम्। पद्मासनं वा विमलं तत्त्वत्रयसमन्वितम्॥
Verse 6
तस्योपरि शिवं ध्यायेत्सांबं सर्वमनोहरम् । सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वावयवशोभनम्
तस्योपरि शिवं ध्यायेत् सांबं सर्वमनोहरम्। सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वावयवशोभनम्॥
Verse 7
सर्वातिशयसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् । रक्तास्यपाणिचरणं कुंदचंद्रस्मिताननम्
सर्वातिशयसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम्। रक्तास्यपाणिचरणं कुन्दचन्द्रस्मिताननम्॥
Verse 8
शुद्धस्फटिकसंकाशं फुल्लपद्मत्रिलोचनम् । चतुर्भुजमुदाराङ्गं चारुचंद्रकलाधरम्
शुद्धस्फटिकसंकाशं फुल्लपद्मत्रिलोचनम् । चतुर्भुजमुदाराङ्गं चारुचन्द्रकलाधरम् ॥
Verse 9
वरदाभयहस्तं च मृगटंकधरं हरम् । भुजंगहारवलयं चारुनीलगलांतरम्
वरदाभयहस्तं च मृगटङ्कधरं हरम् । भुजङ्गहारवलयं चारुनीलगलान्तरम् ॥
Verse 10
सर्वोपमानरहितं सानुगं सपरिच्छदम् । ततः संचिंतयेत्तस्य वामभागे महेश्वरीम्
सर्वोपमानरहितं सानुगं सपरिच्छदम्। ततो ध्यायेत तं देवं, वामभागे महेश्वरीम्॥
Verse 11
प्रफुल्लोत्पलपत्राभां विस्तीर्णायतलोचनाम् । पूर्णचंद्राभवदनां नीलकुंचितमूर्धजाम्
प्रफुल्लोत्पलपत्राभां विस्तीर्णायतलोचनाम्। पूर्णचन्द्राभवदनां नीलकुञ्चितमूर्धजाम्॥
Verse 12
नीलोत्पलदलप्रख्यां चन्द्रार्धकृतशेखराम् । अतिवृत्तघनोत्तुंगस्निग्धपीनपयोधराम्
नीलोत्पलदलप्रख्यां चन्द्रार्धकृतशेखराम्। अतिवृत्तघनोत्तुङ्गस्निग्धपीनपयोधराम्॥
Verse 13
तनुमध्यां पृथुश्रोणीं पीतसूक्ष्मवराम्बराम् । सर्वाभरणसंपन्नां ललाटतिलकोज्ज्वलाम्
तां ददर्श तनुमध्यां पृथुश्रोणीं पीतसूक्ष्मवराम्बरधारिणीम् । सर्वाभरणसंपन्नां ललाटतिलकोज्ज्वलां शुभाम् ॥
Verse 14
विचित्रपुष्पसंकीर्णकेशपाशोपशोभिताम् । सर्वतो ऽनुगुणाकारां किंचिल्लज्जानताननाम्
विचित्रपुष्पसंकीर्णकेशपाशैः सुशोभिताम् । सर्वतोऽनुगुणाकारां किंचिल्लज्जानताननाम् ॥
Verse 15
हेमारविंदं विलसद्दधानां दक्षिणे करे । दंडवच्चापरं हस्ते न्यस्यासीनां महासने
हेमारविन्दं विलसद्दधानां दक्षिणे करे। दण्डवच्चापरं हस्ते न्यस्यासीनां महासने॥
Verse 16
पाशविच्छेदिकां साक्षात्सच्चिदानंदरूपिणीम् । एवं देवं च देवीं च ध्यात्वासनवरे शुभे
पाशविच्छेदिकां साक्षात् सच्चिदानन्दरूपिणीम्। एवं देवं च देवीं च ध्यात्वा शुभे आसनवरे स्थितः॥
Verse 17
सर्वोपचारवद्भक्त्या भावपुष्पैस्समर्चयेत् । अथवा परिकल्प्यैवं मूर्तिमन्यतमां विभोः
सर्वोपचारवद्भक्त्या भावपुष्पैः समर्चयेत्। अथवा परिकल्प्यैवं मूर्तिमन्यतमां विभोः॥
Verse 18
शैवीं सदाशिवाख्यां वा तथा माहेश्वरीं पराम् । षड्विंशकाभिधानां वा श्रीकंठाख्यामथापि वा
शैवीति वा सदाशिवाख्येति वा, परा माहेश्वरीति वा; षड्विंशकाभिधानं वा, अथवा श्रीकण्ठ इति—एतैः पावनैर्नामभिः स एव महेश्वरः सूच्यते।
Verse 19
मन्त्रन्यासादिकां चापि कृत्वा स्वस्यां तनौ यथा । अस्यां मूर्तौ मूर्तिमंतं शिवं सदसतः परम्
मन्त्रन्यासादिकं कृत्वा स्वशरीरे यथाविधि, अस्यां मूर्तौ मूर्तिमन्तं शिवं ध्यायेत्—यः साकारोऽपि प्रसादार्थं, सदसतोः परं परः।
Verse 20
ध्यात्वा बाह्यक्रमेणैव पूजां निर्वर्तयेद्धिया । समिदाज्यादिभिः पश्चान्नाभौ होमं च भावयेत्
ध्यात्वा बाह्यक्रमेणैव पूजां निर्वर्तयेद्धिया; समिदाज्यादिभिः पश्चान्नाभौ होमं च भावयेत्।
Verse 21
भ्रूमध्ये च शिवं ध्यायेच्छुद्धदीपशिखाकृतिम् । इत्थमंगे स्वतंत्रे वा योगे ध्यानमये शुभे
भ्रूमध्ये च शिवं ध्यायेत् शुद्धदीपशिखाकृतिम्; इत्थंऽङ्गे स्वतंत्रे वा योगे ध्यानमये शुभे।
Verse 22
अग्निकार्यावसानं च सर्वत्रैव समो विधिः । अथ चिंतामयं सर्वं समाप्याराधनक्रमम्
अग्निकार्यस्य समापनविधिः सर्वत्र सम एव। ततः चिन्तामयम् आराधनक्रमं समाप्य पूजां यथाविधि समापयेत्॥
Verse 23
लिंगे च पूजयेद्देवं स्थंडिले वानले ऽपि वा
लिङ्गे देवं पूजयेत्; अथवा स्थण्डिलेऽपि, अनलेऽपि वा, यथाशक्ति समर्चयेत्॥
Frequently Asked Questions
It presents a staged pūjā: optional completion of inner worship (ābhyantara-yāga, including possible agni-related conclusion), then external worship; mental purification of materials; Vināyaka worship; honoring attendant beings; constructing an āsana; and culminating in Śiva-dhyāna and contemplation of Maheśvarī.
The iconographic precision functions as a meditative template: by fixing form, attributes, gestures, and radiance, the practitioner stabilizes attention and ritually ‘installs’ the deity in consciousness, making internal worship structurally equivalent to external rite.
Sāmbā Śiva is visualized as three-eyed, four-armed, ornamented, blue-throated, bearing varada/abhaya gestures and implements such as mṛga and ṭaṅka, with serpent ornaments and a moon on the head; Maheśvarī is contemplated at his left side.