स्कन्दसरः (Skandasara) — तीर्थवर्णनम् / Description of the Skandasara Sacred Lake

Verse 1

सूत उवाच । तत्र स्कंदसरो नाम सरस्सागरसन्निभम् । अमृतस्वादुशिशिरस्वच्छा गाधलघूदकम्

सूत उवाच । तत्र स्कन्दसरः नाम सरः सागरसन्निभम् । अमृतस्वादुशिशिरस्वच्छं गाढलघूदकम् ॥

Verse 2

समंततः संघटितं स्फटिको पलसंचयैः । सर्वर्तुकुसुमैः फुल्लैश्छादिताखिलदिङ्मुखम्

समन्ततः सुसंघटितं स्फटिकसदृशैः पलाशपुञ्जैः; सर्वर्तुकुसुमैः प्रस्फुटितैः सर्वदिङ्मुखं समाच्छादितम्।

Verse 3

शैवलैरुत्पलैः पद्मैः कुमुदैस्तारकोपमैः । तरंगैरभ्रसंकाशैराकाशमिव भूमिगम्

शैवलैः नीलोत्पलैः पद्मैः कुमुदैश्च तारकोपमैः शोभितम्; अभ्रसंकाशैस्तरङ्गैः भूमिगतमाकाशमिव बभौ।

Verse 4

सुखावतरणारोहैः स्थलैर्नीलशिलामयैः । सोपानमार्गौ रुचिरैश्शोभमानाष्टदिङ्मुखम्

सुखावतरणारोहैः स्थलैर्नीलशिलामयैः । रुचिरैः सोपानमार्गैश्च शोभमानमष्टदिङ्मुखम् ॥

Verse 5

तत्रावतीर्णैश्च यथा तत्रोत्तीर्णश्च भूयसा । स्नातैः सितोपवीतैश्च शुक्लाकौपीनवल्कलैः

तत्रावतीर्णा यथाक्रमं तत्रोत्तीर्णाश्च भूयसा । स्नाताः सितोपवीताश्च शुक्लकौपीनवल्कलधारिणः ॥

Verse 6

जटाशिखायनैर्मुंडैस्त्रिपुंड्रकृतमंडनैः । विरागविवशस्मेरमुखैर्मुनिकुमारकैः

जटाशिखायनैर्मुण्डैस्त्रिपुण्ड्रकृतमण्डनैः । विरागस्मितवदनैर्मुनिकुमारकैः परितो व्याप्तम् ॥

Verse 7

घटैः कमलिनीपत्रपुटैश्च कलशैः शिवैः । कमण्डलुभिरन्यैश्च तादृशैः करकादिभिः

घटैः कमलिनीपत्रपुटैश्च कलशैः शिवैः । कमण्डलुभिरन्यैश्च तादृशैः करकादिभिः ॥

Verse 8

आत्मार्थं च परार्थं च देवतार्थं विशेषतः । आनीयमानसलिलमात्तपुष्पं च नित्यशः

आत्महिताय परहिताय देवतार्थाय विशेषतः । आनीतं सलिलं नित्यं समर्प्यं च समाहितैः, आहृतं पुष्पमप्येव शिवपूजाय नित्यशः ॥

Verse 9

अंतर्जलशिलारूढैर्नीचानां स्पर्शशंकया । आचारवद्भिर्मुनिभिः कृतभस्मांगधूसरैः

नीचानां स्पर्शशङ्कया अन्तर्जले शिलारूढाः, आचारवद्भिर्मुनिभिः कृतभस्माङ्गधूसरैः उपविष्टम्।

Verse 10

इतस्ततो ऽप्सु मज्जद्भिरिष्टशिष्टैः शिलागतैः । तिलैश्च साक्षतैः पुष्पैस्त्यक्तदर्भपवित्रकैः

इतस्ततोऽप्सु मज्जद्भिः इष्टशिष्टैः शिलागतैः तिलैः साक्षतैः पुष्पैश्च, त्यक्तदर्भपवित्रकैः पूजनं कृतम्।

Verse 11

देवाद्यमृषिमध्यं च निर्वर्त्य पितृतर्पणम् । निवेदयेदभिज्ञेभ्यो नित्यस्नानगतान् द्विजान्

देवाद्यं ऋषिमध्यं च निर्वर्त्य पितृतर्पणम्। ततः नित्यस्नानगतान् अभिज्ञेभ्यो द्विजान् निवेदयेत्।

Verse 12

स्थानेस्थाने कृतानेकबलिपुष्पसमीरणैः । सौरार्घ्यपूर्वं कुर्वद्भिःस्थंडलेभ्यर्चनादिकम्

स्थानेस्थाने कृतानेकबलिपुष्पसमीरणैः, सौरार्घ्यपूर्वं कुर्वद्भिः स्थण्डलेभ्यः अर्चनादिकं क्रियेत।

Verse 13

क्वचिन्निमज्जदुन्मज्जत्प्रस्रस्तगजयूथपम् । क्वचिच्च तृषयायातमृगीमृगतुरंगमम्

क्वचिन्निमज्जदुन्मज्जत्प्रस्रस्तगजयूथपं दृश्यते, क्वचिच्च तृषया प्रेरिताः मृगीमृगाः शीघ्रतुरङ्गमाश्च समन्तात् समायान्ति।

Verse 14

क्वचित्पीतजनोत्तीर्णमयूरवरवारणम् । क्वचित्कृततटाघातवृषप्रतिवृषोज्ज्वलम्

क्वचित्पीतजनोत्तीर्णमयूरवरवारणं दृश्यते । क्वचित्कृततटाघातवृषप्रतिवृषोज्ज्वलम् ॥

Verse 15

क्वचित्कारंडवरवैः क्वचित्सारसकूजितैः । क्वचिच्च कोकनिनदैः क्वचिद्भ्रमरगीतिभिः

क्वचित् कारण्डववरवैः प्रतिनादितं, क्वचित् सारसकूजितैः; क्वचिच्च कोकिलनिनदैः, क्वचिद् भ्रमरगीतिभिः।

Verse 16

स्नानपानादिकरणैः स्वसंपद्द्रुमजीविभिः । प्रणयात्प्राणिभिस्तैस्तैर्भाषमाणमिवासकृत्

स्नानपानादिकरणैः स्वसंपद्द्रुमजीविभिः। प्रणयात् प्राणिभिस्तैस्तैर्भाषमाणमिवासकृत्॥

Verse 17

कूलशाखिशिखालीनकोकिलाकुलकूजितैः । आतपोपहतान्सर्वान्नामंत्रयदिवानिशम्

कूलशाखिशिखालीनकोकिलाकुलकूजितैः। आतपोपहतान् सर्वान् नामन्त्रयदिवानिशम्॥

Verse 18

उत्तरे तस्य सरसस्तीरे कल्पतरोरधः । वेद्यां वज्रशिलामय्यां मृदुले मृगचर्मणि

उत्तरे तस्य सरसस्तीरे कल्पतरोरधः। वेद्यां वज्रशिलामय्यां मृदुले मृगचर्मणि॥

Verse 19

सनत्कुमारमासीनं शश्वद्बालवपुर्धरम् । तत्कालमात्रोपरतं समाधेरचलात्मनः

सनत्कुमारमासीनं शश्वद्बालवपुर्धरम् । तत्कालमात्रोपरतं समाधेरचलात्मनम् ॥

Verse 20

उपास्यमानं मुनिभिर्योगींद्रैरपि पूजितम् । ददृशुर्नैमिषेयास्ते प्रणताश्चोपतस्थिरे

उपास्यमानं मुनिभिर्योगीन्द्रैरपि पूजितम् । ददृशुर्नैमिषेयास्ते प्रणताश्चोपतस्थिरे ॥

Verse 21

यावत्पृष्टवते तस्मै प्रोचुः स्वागतकारणम् । तुमुलः शुश्रुवे तावद्दिवि दुंदुभिनिस्वनः

यावत्पृष्टवते तस्मै प्रोचुः स्वागतकारणम् । तुमुलः शुश्रुवे तावद्दिवि दुन्दुभिनिस्वनः ॥

Verse 22

ददृशे तत्क्षणे तस्मिन्विमानं भानुसन्निभम् । गणेश्वरैरसंख्येयैः संवृतं च समंततः

ददृशे तत्क्षणे तस्मिन्विमानं भानुसन्निभम् । गणेश्वरैरसंख्येयैः संवृतं च समन्ततः ॥

Verse 23

अप्सरोगणसंकीर्णं रुद्रकन्याभिरावृतम् । मृदंगमुरजोद्घुष्टं वेणुवीणारवान्वितम्

अप्सरोगणैः संकीर्णं रुद्रकन्याभिरावृतम् । मृदङ्गमुरजघोषैः प्रतिनादितं वेणुवीणारवैः समन्वितम् ॥

Verse 24

चित्ररत्नवितानाढ्यं मुक्तादामविराजितम् । मुनिभिस्सिद्धगंधर्वैर्यक्षचारणकिन्नरैः

चित्ररत्नवितानाढ्यं मुक्तादामविराजितम् । मुनिभिः सिद्धगन्धर्वैर्यक्षचारणकिन्नरैः परिवृतम्॥

Verse 25

नृत्यद्भिश्चैव गायद्भिर्वादयद्भिश्च संवृतम् । वीरगोवृषचिह्नेन विद्रमद्रुमयष्टिना

नृत्यद्भिश्चैव गायद्भिर्वादयद्भिश्च संवृतम् । वीरगोवृषचिह्नेन विद्रमद्रुमयष्टिना॥

Verse 26

कृतगोपुरसत्कारं केतुना मान्यहेतुना । तस्य मध्ये विमानस्य चामरद्वितयांतरे

कृतगोपुरसत्कारं केतुना मान्यहेतुना । तस्य मध्ये विमानस्य चामरद्वितयान्तरे॥

Verse 27

छत्त्रस्य मणिदंडस्य चंद्रस्येव शुचेरधः । दिव्यसिंहासनारूढं देव्या सुयशया सह

शुचेरधः छत्त्रस्य मणिदण्डस्य चन्द्र इव प्रभया दीप्तस्य । दिव्यसिंहासनारूढं तं देव्या सुयशया सह ददृशुः ॥

Verse 28

श्रिया च वपुषा चैव त्रिभिश्चापि विलोचनैः । प्राकारैरभिकृत्यानां प्रत्यभिज्ञापकं प्रभोः

श्रिया वपुषा चैव त्रिभिश्चापि विलोचनैः । प्रभोः प्राकारैः सञ्जातैः प्रत्यभिज्ञापकं भवेत् ॥

Verse 29

अविलंघ्य जगत्कर्तुराज्ञापनमिवागतम् । सर्वानुग्रहणं शंभोः साक्षादिव पुरःस्थितम्

जगत्कर्तुराज्ञापनमिवाविलङ्घ्यं समागतं तत्। सर्वानुग्रहणं शम्भोः साक्षादिव पुरःस्थितम्॥

Verse 30

शिलादतनयं साक्षाच्छ्रीमच्छूलवरायुधम् । विश्वेश्वरगणाध्यक्षं विश्वेश्वरमिवापरम्

शिलादतनयं साक्षाच्छ्रीमच्छूलवरायुधम्। विश्वेश्वरगणाध्यक्षं विश्वेश्वरमिवापरम्॥

Verse 31

विश्वस्यापि विधात्ःणां निग्रहानुग्रहक्षमम् । चतुर्बाहुमुदारांगं चन्द्ररेखाविभूषितम्

विश्वस्यापि विधातॄणां निग्रहानुग्रहक्षमम्। चतुर्बाहुमुदाराङ्गं चन्द्ररेखाविभूषितम्॥

Verse 32

कंठे नागेन मौलौ च शशांकेनाप्यलंकृतम् । सविग्रहमिवैश्वर्यं सामर्थ्यमिव सक्रियम्

कण्ठे नागेन मौलौ च शशाङ्केनाप्यलङ्कृतम्। सविग्रहमिवैश्वर्यं सामर्थ्यमिव सक्रियम्॥

Verse 33

समाप्तमिव निर्वाणं सर्वज्ञमिव संगतम् । दृष्ट्वा प्रहृष्टवदनो ब्रह्मपुत्रः सहर्षिभिः

तत् स्थितिं निर्वाणसमाप्तिमिव, सर्वज्ञत्वैकसन्निवेशमिव च दृष्ट्वा, ब्रह्मपुत्रोऽपि ऋषिभिः सह प्रहृष्टवदनः समभवत्।

Verse 34

तस्थौ प्राञ्जलिरुत्थाय तस्यात्मानमिवार्पयन् । अथ तत्रांतरे तस्मिन्विमाने चावनिं गते

उत्थाय प्राञ्जलिस्तस्थौ तस्यात्मानमिवार्पयन् । अथ तत्रान्तरे तस्मिन्विमाने चावनिं गते ॥

Verse 35

आगता ब्रह्मणादिष्टाः पूर्वमेवाभिकांक्षया । श्रुत्वा वाक्यं ब्रह्मपुत्रस्य नंदीछित्त्वा पाशान्दृष्टिपातेन सद्यः

आगताः पूर्वमेवाभिकाङ्क्षया ब्रह्मणादिष्टाः । श्रुत्वा वाक्यं ब्रह्मपुत्रस्य नन्दी दृष्टिपातेन सद्यः पाशान् चिच्छेद ॥

Verse 36

शैवं धर्मं चैश्वरं ज्ञानयोगं दत्त्वा भूयो देवपार्श्वं जगाम । सनत्कुमारेण च तत्समस्तं व्यासाय साक्षाद्गुरवे ममोक्तम्

शैवं धर्मं च ऐश्वरं ज्ञानयोगं च दत्त्वा भूयो देवपार्श्वं जगाम । तत्समस्तं सनत्कुमारेण व्यासाय साक्षाद्गुरवे ममोक्तं यथातथ्यम् ॥

Verse 37

व्यासेन चोक्तं महितेन मह्यं मया च तद्वः कथितं समासात् । नावेदविद्भ्यः कथनीयमेतत्पुराणरत्नं पुरशासनस्य

व्यासेन महात्मना मह्यं यदुक्तं तदेव मया भवद्भ्यः संक्षेपेण कथितम्। पुरशासनस्य (शिवस्य) पुराणरत्नमेतद् वेदविद्भ्य एव कथनीयं, अवेदविद्भ्यः न प्रकाश्यम्॥

Verse 38

नाभक्तशिष्याय च नास्तिकेभ्यो दत्तं हि मोहान्निरयं ददाति । मार्गेण सेवानुगतेन यैस्तद्दत्तं गृहीतं पठितं श्रुतं वा

नाभक्तशिष्याय न च नास्तिकेभ्यो दातव्यमेतन्मोहान्निरयं ददाति । मार्गेण सेवानुगतेन यैस्तद् दत्तं गृहीतं पठितं श्रुतं वा ॥

Verse 39

तेभ्यः सुखं धर्ममुखं त्रिवर्गं निर्वाणमंते नियतं ददाति । परस्परस्योपकृतं भवद्भिर्मया च पौराणिकमार्गयोगात्

तेभ्यः सुखं धर्ममुखं त्रिवर्गं निर्वाणमन्ते नियतं ददाति । परस्परस्योपकृतं भवद्भिर्मया च पौराणिकमार्गयोगात् ॥

Verse 40

अतो गमिष्ये ऽहमवाप्तकामः समस्तमेवास्तु शिवं सदा नः । सूते कृताशिषि गते मुनयः सुवृत्ता यागे च पर्यवसिते महति प्रयोगे

अतो गमिष्येऽहमवाप्तकामः समस्तमेवास्तु शिवं सदा नः । सूते कृताशिषि गते मुनयः सुवृत्ताः यागे च पर्यवसिते महति प्रयोगे ॥

Verse 41

काले कलौ च विषयैः कलुषायमाणे वाराणसीपरिसरे वसतिं विनेतुः । अथ च ते पशुपाशमुमुक्षयाखिलतया कृतपाशुपतव्रताः

काले कलौ च विषयैः कलुषायमाणे वाराणसीपरिसरे वसतिं विनेतुः । अथ च ते पशुपाशमुमुक्षया अखिलतया कृतपाशुपतव्रताः ॥

Verse 42

अधिकृताखिलबोधसमाधयः परमनिर्वृतिमापुरनिंदिताः । व्यास उवाच । एतच्छिवपुराणं हि समाप्तं हितमादरात्

अधिकृताखिलबोधसमाधयः परमनिर्वृतिमापुरनिन्दिताः। व्यास उवाच—एतच्छिवपुराणं हि समाप्तं हितमादरात्॥

Verse 43

पठितव्यं प्रयत्नेन श्रोतव्यं च तथैव हि । नास्तिकाय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च

पठितव्यं प्रयत्नेन श्रोतव्यं च तथैव हि । नास्तिकाय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च ॥

Verse 44

अभक्ताय महेशस्य तथा धर्मध्वजाय च । एतच्छ्रुत्या ह्येकवारं भवेत्पापं हि भस्मसात्

अभक्ताय महेशस्य तथा धर्मध्वजाय च । एतच्छ्रुत्या ह्येकवारं भवेत्पापं हि भस्मसात् ॥

Verse 45

अभक्तो भक्तिमाप्नोति भक्तो भक्तिसमृद्धिभाक् । पुनः श्रुते च सद्भक्तिर्मुक्तिस्स्याच्च श्रुतेः पुनः

अभक्तो भक्तिमाप्नोति भक्तो भक्तिसमृद्धिभाक् । पुनः श्रुते च सद्भक्तिर्मुक्तिस्स्याच्च श्रुतेः पुनः ॥

Verse 46

तस्मात्पुनःपुनश्चैव श्रोतव्यं हि मुमुक्षुभिः । पञ्चावृत्तिः प्रकर्तव्या पुराणस्यास्य सद्धिया

तस्मात्पुनःपुनश्चैव श्रोतव्यं हि मुमुक्षुभिः । पञ्चावृत्तिः प्रकर्तव्या पुराणस्यास्य सद्धिया ॥

Verse 47

परं फलं समुद्दिश्य तत्प्राप्नोति न संशयः । पुरातनाश्च राजानो विप्रा वैश्याश्च सत्तमाः

परमफलमुद्दिश्य यः कर्म करोति स एव तत्फलं निःसंशयं प्राप्नोति। पुरातने काले राजानः, विप्राः, वैश्याश्च सत्तमाः अपि एवं कृतवन्तः।

Verse 48

सप्तकृत्वस्तदावृत्त्यालभन्त शिवदर्शनम् । श्रोष्यत्यथापि यश्चेदं मानवो भक्तितत्परः

सप्तकृत्वस्तदावृत्त्या शिवदर्शनं लभते; यश्चेदं मानवो भक्तितत्परः शृणोति, सऽपि फलभाग्भवति।

Verse 49

इह भुक्त्वाखिलान्भोगानंते मुक्तिं लभेच्च सः । एतच्छिवपुराणं हि शिवस्यातिप्रियं परम्

इहाखिलान् भोगान् भुक्त्वा, अन्ते स मुक्तिं लभते; एतच्छिवपुराणं हि शिवस्य परमं अतिप्रियम्।

Verse 50

भुक्तिमुक्तिप्रदं ब्रह्मसंमितं भक्तिवर्धनम् । एतच्छिवपुराणस्य वक्तुः श्रोतुश्च सर्वदा

भुक्तिमुक्तिप्रदं ब्रह्मसंमितं भक्तिवर्धनम् । एतच्छिवपुराणस्य वक्तुः श्रोतुश्च सर्वदा फलप्राप्तिर्भवत्येव ॥

Verse 51

सगणस्ससुतस्सांबश्शं करोतु स शंकरः

सगणस्ससुतस्साम्बश्च करोतु स शंकरः । सर्वेषां मङ्गलं नित्यं शिवः शंकर एव नः ॥