Adhyaya 295
Pañcāṅga-Rudra-vidhāna (The Fivefold Rudra Rite)
पूर्वोक्तदंश-दंशोपचारानन्तरं भगवान् अग्निः सर्वफलप्रदं, विशेषतः विष-व्याधि-रक्षणपरं पञ्चाङ्ग-रुद्रविधानं निरूपयति। रुद्रस्य पञ्चाङ्गानि—हृदयम्/स्तोत्रम्, शिवसङ्कल्पः, शिवमन्त्रः, सूक्तम्, पौरुषम्—इति मन्त्रतन्त्रतः निर्दिश्य, न्यासपूर्वकं क्रमशो जपविधिं स्थापयति। मन्त्राङ्गेषु ऋषि-छन्दो-देवताविन्यासः (त्रिष्टुभ्, अनुष्टुभ्, गायत्री, जगती, पङ्क्तिः, वृहती) तथा लिङ्गानुसारदेवताग्रहणं, अनुवाकानुसारं एकरुद्र-रुद्र-रुद्रभेदाश्च कथ्यन्ते। अन्ते त्रैलोक्यमोहनादि प्रयोगाः शत्रु-विष-रोगनिग्रहाय, तथा विष्णु-नरसिंहस्य द्वादशाक्षर-अष्टाक्षरमन्त्रौ विषव्याधिनाशकौ प्रतिपाद्येते। कुब्जिका-त्रिपुरा-गौरी-चन्द्रिका-विषहारिणी-प्रसादमन्त्राश्च आयुः-आरोग्यवर्धनाय, मन्त्रप्रायश्चित्त-रक्षारूपेण निर्दिष्टाः।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे दष्टचिकित्सा नाम चतुर्णवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः पञ्चाङ्गरुद्रविधानं अग्निर् उवाच वक्ष्ये रुद्रविधानन्तु पञ्चाङ्गं सर्वदं परं हृदयं शिवसङ्कल्पः शिवः सूक्तन्तु पौरुषम्
इत्याग्नेये महापुराणे दष्टचिकित्सा नाम चतुर्णवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—पञ्चाङ्गरुद्रविधानम्। अग्निरुवाच—वक्ष्ये रुद्रविधानं तु पञ्चाङ्गं सर्वदं परम्; हृदयं शिवसङ्कल्पः शिवः सूक्तं तु पौरुषम्।
Verse 2
शिखाभ्यः सम्भृतं सूक्तमाशुः कवचमेव च शतरुद्रियमस्त्रञ्च रुद्रस्याङ्गानि पञ्च हि
शिखाभ्यः सम्भृतं सूक्तम् ‘आशुः’ इति प्रसिद्धम्; तथा ‘कवचम्’ एव च, ‘शतरुद्रियम्’ ‘अस्त्रम्’ इति—एतानि रुद्रस्य पञ्चाङ्गानि हि।
Verse 3
पञ्चाङ्गान्न्यस्य तं ध्यात्वा जपेद्रुद्रांस्तः क्रमात् यज्जाग्रत इति सूक्तं यदृचं मानसं विदुः
पञ्चाङ्गन्यासं कृत्वा तं ध्यात्वा ततः क्रमात् रुद्रमान्त्रान् जपेत्। ‘यज्जाग्रत’ इत्यादिसूक्तं तथा सा विशेषा ऋक्—एते मानसं जपं विदुः।
Verse 4
ऋषिः स्याच्छिवमङ्कल्पश्छन्दस्त्रिष्टुवुदाहृतं शिवः सहस्रशीर्षेति तस्य नारायणो ऽप्यृषिः
ऋषिः ‘शिवमङ्कल्प’ इति कथ्यते; छन्दः त्रिष्टुबुदाहृतम्। देवता शिवः ‘सहस्रशीर्ष’ इति स्तुतः; तस्य सूक्तस्य नारायणोऽप्यृषिः परिगण्यते।
Verse 5
देवता पुरुषो ऽनुष्टुप्छन्दो ज्ञेयञ्च त्रैष्टुभम् अभ्यश्रसम्भृतं सूक्तमृषिरुत्तरगोनरः
देवता ‘पुरुषः’ इति ज्ञेयः; छन्दोऽनुष्टुप्, त्रैष्टुभमपि ज्ञेयम्। ‘अभ्यश्रसम्भृत’ इति सूक्तस्य ऋषिरुत्तरगोनरः।
Verse 6
आद्यानान्तिमृणां त्रिष्टुप्छन्दो ऽनुष्ठुव्द्वयोरपि उत्तरगोनस इति ज , ट च छन्दस्त्रिष्टुभमन्त्यायाः पुरुषो ऽस्यापि देषता
आद्य ‘आ’ अन्तिम ‘मृ’ इत्येतयोः मध्ये यत्—तस्य छन्दः त्रिष्टुप्; द्वयोः अनुष्टुभोः अपि ‘उत्तरगणः’ इति कथ्यते। गणाः ‘ज’ ‘ट’ इति वर्णैर्निर्दिश्यन्ते; अन्त्यायाः छन्दस्त्रिष्टुभम्, अस्यापि देवता पुरुषः।
Verse 7
आशुरिन्त्रो द्वादशानां छन्दस्त्रिष्टुवुदाहृतं ऋषिः प्रोक्तः प्रतिरथः सूक्ते सप्तदशार्चके
द्वादशानां मन्त्राणां देवता इन्द्र उच्यते; छन्दः त्रिष्टुबिति निर्दिष्टम्; ऋषिः प्रतिरथः प्रोक्तः—सप्तदशार्चके सूक्ते।
Verse 8
पृथक् पृथक् देवताः स्युः पुरुविदङ्गदेवता अवशिष्टदैवतेषु छन्दो ऽनुष्टुवुदाहृतं
देवताः पृथक् पृथग् यथाक्रमं विनियोज्याः; पुरुविदङ्गभागे देवता निर्दिष्टा; अवशिष्टदैवतेषु छन्दोऽनुष्टुबुदाहृतम्।
Verse 9
असौ यमो भवित्रीन्द्रः पुरुलिङ्गोक्तदेवताः पङ्क्तिच्छन्दो ऽथ मर्माणि त्वपलिङ्गोक्तदेवताः
‘असौ’ इत्यादिमन्त्रस्य देवता यमः; ‘भवित्री’ इत्यस्येन्द्रः। यत्र देवता पुरुलिङ्गेनोक्ता तत्र छन्दः पङ्क्तिः; अथ मर्माणि त्वचश्च नपुंसकलिङ्गोक्तदेवताः।
Verse 10
रौद्राध्याये च सर्वस्मिन्नार्षं स्यात् परमेष्वपि प्रजापतिर्वा देवानां कुत्सस्य तिसृणाम् पुनः
रौद्राध्याये सर्वत्रार्षं विनिर्दिशेत् परमेष्वपि; ऋषिः प्रजापतिः; देवानां तु पुनः कुत्स ऋषिः—तिसृणां मन्त्राणाम्।
Verse 11
मनोद्वयोरुमैका स्याद्रुद्रो रुद्राश् च देवताः आद्योनुवाको ऽथ पूर्व एकरुद्राख्यदैवतः
मनोद्वयोर् देवता उमा एकैव; ततः रुद्रो रुद्राश्च देवताः। आद्योऽनुवाकस्तु पूर्वं एकरुद्राख्यदैवतः।
Verse 12
छन्दो गायत्र्यमाद्याया अनुष्टुप् तिसृणामृचाम् तिसृणाञ्च तथा पङ्क्तिरनुष्टुवथ संस्मृतम्
आद्यसमूहस्य छन्दो गायत्री; तिसृणामृचां छन्दोऽनुष्टुप्। तिसृणामपि तथा पङ्क्तिः; ततः पुनरनुष्टुप्—इति परम्परया स्मृतम्।
Verse 13
द्वयोश् च जगतीछन्दो रुद्राणामप्यशीतयः हिरण्यवाहवस्तिस्रो नमो वः किरिकाय च
द्वयोः छन्दो जगती; रुद्राणामप्यशीतयः (प्रकाराः) स्मृताः। हिरण्यवाहवस्तिस्रः; नमो वः, किरिकाय च।
Verse 14
पञ्चर्चो रुद्रदेवाः स्युर्मन्त्रे रुद्रानुवाककः विंशके रुद्रदेवास्ताः प्रथमा वृहती स्मृता
रुद्रानुवाकमन्त्रे पञ्चर्चाः रुद्रदेवाः स्युः। विंशके ता रुद्रदेवताः परिगणिताः; प्रथमा वृहती इति स्मृता।
Verse 15
ऋग्द्वितीया त्रिजगती त्रिष्टुवेव च अनुष्टुभो यजुस्तिस्र आर्यादिज्ञः सुसिद्धिभाक्
द्वितीयं छन्दो ऋक्; तृतीयं त्रिजगती; तथा त्रिष्टुबेव च, अनुष्टुभः। यजुस्तिस्रः; आर्यादिज्ञः सुसिद्धिभाक्।
Verse 16
त्रैलोक्यमोहनेनापि विषव्याध्यरिमर्दनं भवित्रीति त्रिष्टुब् लिङ्गोक्तदेवतेति ख रुद्रात्मवाचक इति ज , ट च विषव्याधिविमर्दनमिति ज इं श्रीं ह्रीं ह्रौं हूं त्रैलोक्यमोहनाय विष्णवे नमः अगुष्टुभं नृसिंहेन विषव्याधिविनाशनं
त्रैलोक्यमोहनमन्त्रेणापि शत्रुमर्दनं विषव्याधिनिग्रहश्च भवतीति—त्रिष्टुभि। देवता लिङ्गोक्तानुसारिणी; अयं मन्त्रः केषाञ्चित् पाठेषु रुद्रात्मवाचक इति कथ्यते। अन्यत्र ‘विषव्याधिविमर्दनम्’ इति। ततः—“इं श्रीं ह्रीं ह्रौं हूं त्रैलोक्यमोहनाय विष्णवे नमः” इति मन्त्रः; अयं अनुष्टुभि। नृसिंहरूपेण विषव्याधिविनाशनं करोति।
Verse 17
ॐ इं इं उग्रवीरं मंहाविष्णुं ज्वलन्तंसर्वतोमुखं नृसिंहं भीषणं मृत्युमृत्युम्नमाम्यहं
ॐ। इं इं। अहं नृसिंहं नमामि—उग्रवीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखं भीषणं मृत्युमृत्युम्।
Verse 18
अयमेव तु पञ्चाङ्गो मन्त्रः सर्वार्थसाधकः द्वादशाष्टाक्षरौ मन्त्रौ विषव्याधिविमर्दनौ
अयमेव तु पञ्चाङ्गो मन्त्रः सर्वार्थसाधकः। द्वादशाक्षरः अष्टाक्षरश्च मन्त्रौ विषव्याधिविमर्दनौ॥
Verse 19
कुब्जिका त्रिपुरा गौरी चन्द्रिका विषहारिणी प्रसादमन्त्रो विषहृदायुरारोग्यवर्धनः सौरो विनायकस्तद्वद्रुद्रमन्त्राः सदाखिलाः
कुब्जिका त्रिपुरा गौरी चन्द्रिका विषहारिणी—इति मन्त्रोक्तनामानि। प्रसादमन्त्रो विषहृद् आयुरारोग्यवर्धनः। सौरो विनायकस्तद्वद्रुद्रमन्त्राश्च सदाखिलाः (सर्वत्र) प्रभाविनः॥
Frequently Asked Questions
Precise mantra-ritual architecture: pañcāṅga nyāsa, sequential japa, and viniyoga metadata (ṛṣi, chandas, devatā), including meter-sets (Gāyatrī/Anuṣṭubh/Paṅkti/Jagatī/Triṣṭubh/Vṛhatī) and section-wise deity assignment (including liṅga-based indications).
It frames healing and protection (bhukti) as dharmic sādhana: disciplined mantra, nyāsa, and devotion to Rudra/Viṣṇu–Narasiṃha cultivate inner alignment (śiva-saṅkalpa) while addressing concrete afflictions like poison and disease, thus integrating practical welfare with spiritual refinement.
The chapter highlights Viṣṇu–Narasiṃha formulae (including the “iṃ śrīṃ hrīṃ hrauṃ hūṃ… trailokya-mohana… viṣṇave namaḥ” line and the Narasiṃha salutation “oṃ iṃ iṃ ugravīraṃ…”) and states that 12-syllabled and 8-syllabled mantras function as visha-vyādhi destroyers.