Adhyaya 294

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नागलक्षणदिर्नाम त्रिनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्नवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः दष्टचिकित्सा अग्निर् उवाच मन्त्रध्यानौषधैर् दष्टचिकित्सां प्रवदामि ते ॐ नमो भगवते नीलकण्ठायेति जपनाद्विषहानिः स्यदौषधं जीवरक्षणं

इति श्रीआग्नेये महापुराणे नागलक्षणनिर्णयो नाम चतुर्नवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—दष्टचिकित्सा। अग्निरुवाच—मन्त्रध्यानौषधैर्दष्टचिकित्सां ते प्रवदामि। ‘ॐ नमो भगवते नीलकण्ठाय’ इति जपेन विषहानिः स्यात्; तत् जीवरक्षणायौषधं भवति।

Verse 2

साज्यं सकृद्रसं पेयं द्विविधं विषमुच्यते जङ्गमं सर्पभूषादि शृङ्ग्यादि स्थावरं विषं

विषं द्विविधं प्रोक्तं—साज्यं सकृद्रसं पेयम्। जङ्गमं सर्पकीटादिजन्यं विषम्; स्थावरं शृङ्ग्यादिसम्भवं विषं स्मृतम्।

Verse 3

शान्तस्वरान्वितो ब्रह्मा लोहितं तारकं शिवः वियतेर्नाममन्त्रो ऽयं तार्क्षः शब्दमयः स्मृतः

शान्तस्वरान्वितो ब्रह्मा; लोहितं तारकं शिवः। ‘वियतेः’ नाम मन्त्रोऽयं, ‘तार्क्ष्यः’ शब्दमयः स्मृतः।

Verse 4

ख र्दय विमर्दय कवचाय अप्रतिहतशामनं वं हूं फट् अस्त्राय उग्ररूपवारक सर्वभयङ्कर भीषय सर्वं दह दह भस्मीकुरु कुरु स्वाहा नेत्राय सप्तवर्गान्तयुग्माष्टदिग्दलस्वर केशरादिवर्णरुद्धं वह्निराभूतकर्णकं मातृकाम्बुजं कृत्वा हृदिस्थं तन्मन्त्री वामहस्ततले स्मरेत् अङ्गष्ठादौ न्यसेद्वर्णान्वियतेर्भेदिताः कलाः

‘ख’—हृदयाय: मर्दय मर्दय। कवचाय: अप्रतिहतशामनम्। ‘वं हूं फट्’—अस्त्राय: उग्ररूपवारक। सर्वभयङ्करं भीषय; सर्वं दह दह; भस्मीकुरु कुरु; स्वाहा। नेत्राय—सप्तवर्गान्तयुग्माष्टदिग्दलस्वर-केशरादिवर्णरुद्धं वह्निराभूतकर्णकं मातृकाम्बुजं कृत्वा, हृदिस्थं वामहस्ततले स्मरेत्। अङ्गुष्ठादौ वर्णान् न्यसेत्; वियतेर्भेदिताः कलाः।

Verse 5

पीतं वज्रचतुष्कोणं पार्थिवं शक्रदैवतं वृत्तार्धमाप्यपद्मार्धं शुक्लं वरूणदैवतं

पीतं वज्रचतुष्कोणं पार्थिवं शक्रदैवतं; वृत्तार्धमाप्यपद्मार्धं शुक्लं वरुणदैवतं।

Verse 6

त्र्यस्त्रं स्वस्तिकयुक्तञ्च तैजसं वह्निदैवतं वृत्तं विन्दुवृतं वायुदैवतं कृष्णमालिनम्

त्र्यस्त्रं स्वस्तिकचिह्नयुक्तं कर्तव्यम्। तैजसं वह्निदैवताधीनम्। वृत्तं बिन्दुवृत्तयुक्तं वायुदैवतं, कृष्णमालिनं परितो वेष्टितम्।

Verse 7

अङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीमध्ये पर्यस्तेषु स्ववेश्मसु सुवर्णनागवाहेन वेष्ठितेषु न्यसेत् क्रमात्

अङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीमध्ये स्थितेषु स्ववेश्मसु, सुवर्णनागवाहेन परिवेष्टितेषु, क्रमात् न्यासं कुर्यात्।

Verse 8

वियतेश् चतुरो वर्णान् सुमण्डलसमत्विषः अरूपे रवतन्मात्रे आकाशेशिवदेवते

वियति चत्वारो वर्णाः सुमण्डलसमत्विषः। अरूपे रवतन्मात्रे आकाशे शिवदेवता अधिष्ठात्री।

Verse 9

कनिष्ठामध्यपर्वस्थे न्यसेत्तस्याद्यमक्षरम् नागानामादिवर्णांश् च स्वमण्डलगतान्न्यसेत्

कनिष्ठायाः मध्यपर्वणि तस्याद्यमक्षरं न्यसेत्। स्वमण्डलगतान् नागानामादिवर्णांश्च न्यसेत्।

Verse 10

भूतादिवर्णान् विन्यसेदङ्गुष्टाद्यन्तपर्वसु तन्मात्रादिगुणाभ्यर्णानङ्गुलीषु न्यसेद्बुधः

अङ्गुष्ठाद्यन्तपर्वसु भूतादिवर्णान् विन्यसेत्। तन्मात्रादिगुणाभ्यर्णान् अङ्गुलीषु बुधो न्यसेत्।

Verse 11

स्पर्शनादेवतार्क्षेण हस्ते हन्याद्विषद्वयं मण्डलादिषु तान् वर्णान् वियतेः कवयो जितान्

स्पर्शनमात्रेणैव तार्क्ष्यप्रभावेन हस्तेन विषद्वयं निहन्यात्। मण्डलादिषु च वियद्भूतसम्बद्धान् कविभिर्जितान् तान् वर्णान् लिखेत्।

Verse 12

श्रेष्ठद्व्यङ्गुलिभिर्देहनाभिस्थानेषु पर्वसु भेदिकास्तथेति ख वरतन्मत्रे इति ख आजानुतः सुवर्णाभमानाभेस्तुहिनप्रभम्

श्रेष्ठद्व्यङ्गुलिमानेन देहनाभिस्थानेषु पर्वसु भेदिकाः कर्तव्याः। आजानुतः सुवर्णाभवर्णः, नाभिदेशे तुहिनप्रभः स्यात्।

Verse 13

कुङ्कुमारुणमाकण्ठादाकेशान्तात् सितेतरं ब्रह्माण्डव्यापिनं तार्क्षञ्चन्द्राख्यं नागभूषणम्

आकण्ठादाकेशान्तात् कुङ्कुमारुणं ध्यायेत्; ततः परं सितेतरवर्णम्। ब्रह्माण्डव्यापिनं तार्क्ष्यं चन्द्राख्यं नागभूषणं च।

Verse 14

नीलोग्रनाशमात्मानं महापक्षं स्मरेद्बुधः एवन्तात्क्षात्मनो वाक्यान्मन्त्रः स्यान्मन्त्रिणो विषे

बुधः स्वात्मनि नीलोग्रविषनाशं महापक्षं स्मरेत्। एवंतात्क्षात्मनो वाक्याद् विषे मन्त्रिणो मन्त्रः सिद्ध्यति।

Verse 15

सुष्टिस्तार्क्षकरस्यान्तःस्थिताङ्गुष्ठविषापहा तार्क्षं हस्तं समुद्यम्य तत्पञ्चाङ्गुलिचालनात्

तार्क्षहस्तान्तःस्थिताङ्गुष्ठा ‘सुष्टिः’ विषापहा। तार्क्षं हस्तं समुद्यम्य पञ्चाङ्गुलिचालनात् विषं प्रशाम्यति।

Verse 16

कुर्याद्विषस्य स्तम्भादींस्तदुक्तमदवीषया आकाशादेष भूवीजः पञ्चार्णाधिपतिर्मनुः

विषस्य स्तम्भनादिकर्माणि तदुक्तमदवीषा-मन्त्रेण कुर्यात्। एष आकाशोत्थो भूबीजः पञ्चार्णाधिपतिर्मनुः।

Verse 17

संस्तम्भयेतिविषतो भाषया स्तम्भ्येद्विषम् व्यत्यस्तभूषया वीजो मन्त्रो ऽयं साधुसाधितः

‘संस्तम्भये’ इत्यादिभाषया विषं स्तम्भयेत्। अयं व्यत्यस्तभूषया प्रयोज्यो बीजो मन्त्रः साधुसाधितः।

Verse 18

संप्लवः प्लावय यमः शब्दाद्यः संहरेद्विषं दण्डमुत्थापयेदेष सुजप्ताम्भो ऽभिषेकतः

‘संप्लवः’ प्लावयति, ‘प्लावय’ प्रवाहयति, ‘यमः’ नियमयति। शब्दाद्यो मन्त्रः शत्रुं संहरति। सुजप्ताम्भोऽभिषेकतः दण्डमुत्थापयेदेष।

Verse 19

सुजप्तशङ्खभेर्यादिनिस्वनश्रवणेन वा संदहत्येव संयुक्तो भूतेजोव्यत्ययात् स्थितः

सुजप्तशङ्खभेर्यादिनिस्वनश्रवणेन वा संयुक्तो भूतेजोव्यत्ययात् स्थितो बाधकः सन्दहत्येव।

Verse 20

भूवायुव्यत्ययान्मन्त्रो विषं संक्रामयत्यसौ अन्तस्थो निजवेश्मस्थो वीजाग्नीन्दुजलात्मभिः

भूवायुव्यत्ययात् मन्त्रोऽसौ विषं संक्रामयति। अन्तस्थो निजवेश्मस्थो वा बीजाग्नीन्दुजलात्मभिः स कार्यं करोति।

Verse 21

एतत् कर्म नयेन्मन्त्री गरुडाकृतिविग्रहः तार्क्षवर्णगेहस्थस्तज्जपान्नाशयेद्विषम्

एतत्कर्म मन्त्रविद् गरुडाकृतिविग्रहः कृत्वा, तार्क्ष्यवर्णचिह्निते गृहे स्थित्वा, तज्जपेन विषं नाशयेत्।

Verse 22

जामुदण्डीदमुदितं स्वधाश्रीवीजलाञ्छितं स्नानपानात्सर्वविषं ज्वरातोगापमृत्युजित्

इयं जामुदण्डी नाम मन्त्रविद्या अत्रोक्ता स्वधाश्रीवीजलाञ्छिता; तया अभिमन्त्रितजलस्नानपानाभ्यां सर्वविषं ज्वररोगापमृत्युं च जयति।

Verse 23

पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि विधि स्वाहा यश इति ञ पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि क्षि क्षि स्वाहा

“पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि विधि स्वाहा, यश इति ञ” इति; पुनः—“पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि क्षि क्षि स्वाहा” इति मन्त्रोच्चारः।

Verse 24

द्वावेतौ पक्षिराड्मन्त्रौ विषघ्नावभिमन्त्रणात् पक्षिराजाय विध्महे पक्षिदेवाय धीमहि तत्रो गरुड प्रचोदयात् वह्निस्थौ पार्श्वतत्पूर्वौ दन्तश्रीकौ च दण्डिनौ सकालो लाङ्गली चेति नीलकण्ठाद्यमीरितं वक्षःकण्ठशिखाश्वेतं न्यसेत्स्तम्भे सुसंस्कृतौ

द्वावेतौ पक्षिराड्मन्त्रौ अभिमन्त्रणात् विषघ्नौ भवतः—“पक्षिराजाय विध्महे पक्षिदेवाय धीमहि तन्नो गरुडः प्रचोदयात्” इति। ततः सुसंस्कृते स्तम्भे न्यसेत्—वह्निस्थौ पार्श्वतत्पूर्वौ दन्तश्रीकौ च दण्डिनौ, सकालो लाङ्गली चेति, नीलकण्ठाद्यैर् यथोक्तं; वक्षःकण्ठशिखासु श्वेतचिह्नं विन्यसेत्।

Verse 25

हर हर हृदयाय नमः कपर्दिने च शिरसे नीलकण्ठाय वै शिखां कालकूटविषभक्षणाय स्वाहा अथ वर्म च कण्ठे नेत्रं कृत्तिवासास्त्रिनेत्रं पूर्वाद्यैर् आननैर् युक्तं श्वेतपीतारुणासितैः अभयं वरदं चापं वासुकिञ्च दधद्भुजैः यस्योपरीतपार्श्वस्थगौरीरुद्रो ऽस्य देवता

“हर हर हृदयाय नमः, कपर्दिने च शिरसे, नीलकण्ठाय वै शिखां, कालकूटविषभक्षणाय स्वाहा।” अथ कण्ठे वर्म नेत्रं च न्यसेत्—कृत्तिवासास्त्रिनेत्रः, पूर्वाद्यैः आननैः युक्तः श्वेतपीतारुणासितैः; अभयं वरदं चापं वासुकिं च दधद्भुजैः; यस्य देवता ऊर्ध्वपार्श्वस्थगौरीसहितो रुद्रः।

Verse 26

पादजानुगुहानाभिहृत्कण्ठाननमूर्धसु मन्त्रार्णान्न्यस्य करयोरङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीषु च

पादयोर्जानुगुह्यनाभिहृत्कण्ठाननमूर्धसु मन्त्रार्णान् न्यस्य, करयोः अङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीष्वपि न्यसेत्।

Verse 27

तर्जन्यादितदन्तासु सर्वमङ्गुष्ठयोर् न्यसेत् ध्यात्वैवं संहरेत् क्षिप्रं वद्धया शूलमुद्रया

तर्जन्याद्यङ्गुल्यग्रेषु सर्वं न्यस्य, ततः उभयोरङ्गुष्ठयोर्न्यसेत्। एवं ध्यात्वा वद्धया शूलमुद्रया क्षिप्रं संहरेत्।

Verse 28

कनिष्ठा ज्येष्ठया वद्धा तिश्रो ऽन्याः प्रसृतेर्जवाः विषनाशे वामहस्तमन्यस्मिन् दक्षिणं करं

कनिष्ठामङ्गुष्ठेन वद्ध्वा, तिस्रोऽन्याः प्रसार्य जवेन्। विषनाशार्थं वामहस्तं तथा, अन्यस्मिन् पार्श्वे दक्षिणं करं प्रयोजयेत्।

Verse 29

ॐ नमो भगवते नीलकण्ठाय चिः अमलकण्ठाय चिः सर्वज्ञकण्ठाय चिः क्षिप ॐ स्वाहा अमलनीलकण्ठाय नैकसर्वविषापहाय नमस्ते रुद्रमन्यव इतिसर्मार्जनाद्विषं विनश्यति न सन्देहः कर्णजाप्या उपानहावा यजेद्रुद्रविधानेन नीलग्रीवं महेश्वरम् विषव्याधिविनाशः स्यात् कृत्वा रुद्रविधानकं

ॐ नमो भगवते नीलकण्ठाय। चिः अमलकण्ठाय। चिः सर्वज्ञकण्ठाय। क्षिप। ॐ स्वाहा। अमलनीलकण्ठाय नैकसर्वविषापहाय नमः। ‘नमस्ते रुद्रमन्यव’ इति जपित्वा सर्मार्जनेन विषं विनश्यति, न सन्देहः। कर्णजाप्यं चोपानहावाय प्रयोज्यम्। रुद्रविधानेन नीलग्रीवं महेश्वरं यजेत्; रुद्रविधानकं कृत्वा विषव्याधिविनाशः स्यात्।