Adhyaya 291
Chapter 291 — Śāntyāyurveda (Ayurveda for Pacificatory Rites): Go-śānti, Penance-Regimens, and Therapeutics (incl. Veterinary Care)
अध्यायेऽस्मिन् गजशान्तेः समाप्त्यनन्तरं गोकेन्द्रिता शान्त्यायुर्वेदः प्रवर्तते। धन्वन्तरिः गवां पावनत्वं लोकाधारत्वं च प्रतिपाद्य पञ्चगव्यादीनां (गोमूत्र-गोमय-क्षीर-दधि-घृत-कुशोदक) शुद्धिकरत्वं, दुर्भाग्य-दुष्स्वप्न-मलिनताहारित्वं च वदति। एकरात्रोपवासः, महाशान्तपनं, तप्तकृच्छ्र-शीतकृच्छ्रादिकृच्छ्रभेदाः, गोव्रतविधिश्च—गोचर्यायाः अनुरूपाचारः—गोलोकप्राप्त्यनुगुणं पुण्यं च निरूप्यते। गवां हविः-अग्निहोत्रोपकरणत्वं, प्राणिनां शरणत्वं च स्तूयते। अनन्तरं चिकित्साविधानं—शृङ्गरोगः, कर्णशूलः, दन्तशूलः, कण्ठावरोधः, वातव्याधयः, अतिसारः, कास-श्वासः, भग्नचिकित्सा, कफरोगाः, रक्तदोषाः, वत्सपोषणं, ग्रह-विषनिवारणधूपनं च—विस्तरेणोक्तम्। अन्ते हरि-रुद्र-सूर्य-श्री-अग्निपूजया कालानुसारशान्तिः, गोदान-गोमोचनं, अश्व-गजविशेषपशुचिकित्सायाः परम्परासूचना च प्रदर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गजशान्तिर्नाम नवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः कृद्वान्यस्मिन्निति ख , ज , ञ च अथैकनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः शान्त्यायुर्वेदः धन्वन्तरिर् उवाच गोविप्रपालनं कर्यं रज्ञा गोशान्तिमावदे गावः पवित्रा माङ्गल्या गोषु लोकाः प्रतिष्ठिताः
इत्याग्नेये महापुराणे गजशान्तिर्नाम नवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथैकनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः शान्त्यायुर्वेदः। धन्वन्तरिरुवाच—राज्ञा गोविप्रपालनं कार्यं; गोशान्तिं वक्ष्यामि। गावः पवित्रा माङ्गल्या; गोषु लोकाः प्रतिष्ठिताः।
Verse 2
शकृन्मूत्रं परं तासामलक्ष्मीनाशनं परं गवां कण्डूयनं वारि शृङ्गस्याघौघमर्दनम्
शकृन्मूत्रे तासां परमौ; अलक्ष्मीनाशने श्रेष्ठौ। गवां कण्डूयनिवारणे वारि, शृङ्गस्य चाघौघमर्दनम्॥
Verse 3
गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पश् च रोचना शडङ्गं परमं पाने दुःस्वप्नाद्यादिवारणं
गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पश्च रोचना। एतच्छडङ्गं परमं पाने, दुःस्वप्नाद्युपद्रवानिवारणम्॥
Verse 4
रोचना विषरक्षोघ्नी ग्रासदः स्वर्गगो गवां यद्गृहे दुःखिता गावः स याति नरकन्नरः
रोचना विषरक्षोघ्नी; ग्रासदः स्वर्गगो गवाम्। यद्गृहे दुःखिता गावः स याति नरकं नरः॥
Verse 5
परगोग्रासदः स्वर्गी गोहितो ब्रह्मलोकभाक् गोदानात्कीर्तनाद्रक्षां कृत्वा चोद्धरते कुलम्
परगोग्रासदः स्वर्गी गोहितो ब्रह्मलोकभाक्। गोदानात्कीर्तनाद्रक्षां कृत्वा चोद्धरते कुलम्॥
Verse 6
गवां श्वासात् पवित्रा भूः स्पर्शनात्किल्विषक्षयः गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्
गवां श्वासात् पवित्रा भूः, स्पर्शनात् किल्विषक्षयः। गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्॥
Verse 7
एकरात्रोपवासश् च श्वपाकमपि शोधयेत् सर्वाशुभविनाशाय पुराचीरतमीश्वरैः
एकरात्रोपवासेन श्वपाकोऽपि विशुध्यति। सर्वाशुभविनाशार्थं पुरा ईश्वरैर्निर्दिष्टम्॥
Verse 8
प्रत्येकञ्च त्र्यहाभ्यम्तं महासान्तपनं स्मृतं सर्वकामप्रदञ्चैतत् सर्वाशुभविमर्दनम्
प्रत्येकं त्र्यहाभ्यस्तं महासान्तपनं स्मृतम्। सर्वकामप्रदं चैतत् सर्वाशुभविमर्दनम्॥
Verse 9
कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिं निर्मलाः सर्वकामाप्त्या स्युर्गगाः स्पुर् नतोत्तमाः
कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिम्। कृत्वा विशुद्धा भवन्ति सर्वकामाप्तिसंयुताः॥ गगने स्पुरन्तोत्तमाः॥
Verse 10
त्र्यहमुष्णं पिवेन्मूत्रं त्र्यहमुष्णं घृतं पिवेत् त्र्यहमुष्णं पयः पीत्वा वायुभक्षः परं त्र्यहम्
त्र्यहमुष्णं पिवेन्मूत्रं त्र्यहमुष्णं घृतं पिवेत्। त्र्यहमुष्णं पयः पीत्वा वायुभक्षः परं त्र्यहम्॥
Verse 11
तप्तकृच्छ्रव्रतं सर्वपापघ्नं ब्रह्मलोकदं शीतैस्तु शीतकृच्छ्रं स्याद्ब्रह्मोक्तं ब्रह्मलोकदं
तप्तकृच्छ्रव्रतं सर्वपापघ्नं ब्रह्मलोकदम्। शीतैस्तु शीतकृच्छ्रं स्याद्ब्रह्मोक्तं ब्रह्मलोकदम्॥
Verse 12
गोमूत्रेणाचरेत्स्नानं वृत्तिं कुर्याच्च गोरसैः गोभिर्व्रजेच्च भुक्तासु भुञ्जीताथ च गोव्रती
गोव्रतव्रती गोमूत्रेण स्नानं कुर्यात्, गोरसैः स्ववृत्तिं निर्वहेत्, गोभिः सह व्रजे विचरेत्, गोभिः भुक्तासु पश्चादेव भुञ्जीत।
Verse 13
मासेनैकेन निष्पापो गोलोकी स्वर्गगो भवेत् विद्याञ्च गोमतीं जप्त्वा गोलोकं परमं व्रजेत्
मासेनैकेन निष्पापो भूत्वा स्वर्गगो गोलोकीं प्राप्नुयात्; गोमतीं विद्यां जप्त्वा परमं गोलोकं व्रजेत्।
Verse 14
गितैर् नृत्यैर् अप्सरोभिर्विमाने तत्र मोदते गावः सुरभयो नित्यं गावो गुग्गुलगन्धिकाः
तत्र विमानेऽप्सरोभिर्गीतैर्नृत्यैश्च सह मोदते; गावः सुरभयो नित्यं, गावो गुग्गुलगन्धिकाः।
Verse 15
गावः प्रतिष्ठा भूतानां गावः स्वस्त्ययनं परं अन्नमेव परं गावो देवानां हविरुत्तमम्
गावः सर्वभूतानां प्रतिष्ठा, गावः परं स्वस्त्ययनम्; गावो ह्यन्नमेव परम्, देवानां हविरुत्तमम्।
Verse 16
पावनं सर्वभूतानां क्षरन्ति च वदन्ति च हविषा मन्त्रपूतेन तर्पयन्त्यमरान्दिवि
सर्वभूतानां पावनाः, क्षरन्ति च वदन्ति च; मन्त्रपूतेन हविषा दिवि अमरान् तर्पयन्ति।
Verse 17
ऋषीणामग्निहोत्रेषु गावो होमेषु योजिताः सर्वेषामेव भूतानां गावः शरणमुत्तमं
ऋषीणामग्निहोत्रकर्मसु होमयज्ञेषु गावो नियोजिताः; सर्वेषां भूतानां हि गावः परमा शरणं।
Verse 18
गावः पवित्रं परमं गावो माङ्गल्यमुत्तमं गावः स्वर्गस्य सोपानं गावो धन्याः सनातनाः
गावः परमं पवित्रं, गावोऽपि माङ्गल्यमुत्तमं; गावः स्वर्गस्य सोपानं, गावो धन्याः सनातनाः।
Verse 19
नमो गोभ्यः श्रीमतीभ्यः सौरभेयीभ्य एव च नमो ब्रह्मसुताभ्यश् च पवित्राभ्यो नमो नमः
नमो गोभ्यः श्रीमतीभ्यः सौरभेयीभ्य एव च; नमो ब्रह्मसुताभ्यश्च पवित्राभ्यो नमो नमः।
Verse 20
ब्राह्मणाश् चैव गावश् च कुलमेकं द्विधा कृतम् एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरेकत्र तिष्ठति
ब्राह्मणाश्चैव गावश्च कुलमेकं द्विधा कृतम्; एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति, हविरैकत्र तिष्ठति।
Verse 21
देवब्राह्मणगोसाधुसाध्वीभिः सकलं जगत् धार्यते वै सदा तस्मात् सर्वे पूज्यतमा मताः
देवब्राह्मणगोसाधुसाध्वीभिः सकलं जगद्धार्यते वै सदा; तस्मात् सर्वे पूज्यतमा मताः।
Verse 22
पिवन्ति यत्र तत्तीर्थं गङ्गाद्या गाव एव हि गवां माहात्म्यमुक्तं हि चिकित्साञ्च तथा शृणु
यत्र गावः पिबन्ति तत् स्थानं तीर्थमेव, गङ्गाद्यैः पवित्रनदीभिः समं पुण्यप्रदं भवति। गवां माहात्म्यं प्रोक्तम्; अधुना तासां चिकित्साप्रयोगांश्च तथा शृणु।
Verse 23
शृङ्गामयेषु धेनूनां तैलं दद्यात् ससैन्धवं शृङ्गवेरबलामांसकल्कसिद्धं समाक्षिकं
धेनूनां शृङ्गामयेषु ससैन्धवं तैलं दद्यात्। शृङ्गवेर-बलामांसकल्केन सिद्धं तैलं समाक्षिकं प्रयोज्यम्।
Verse 24
कर्णशूलेषु सर्वेषु मञ्जिष्ठाहिङ्गुसैन्धवैः सिद्धं तैलं प्रदातव्यं रसोनेनाथ वा पुनः
सर्वेषु कर्णशूलेषु मञ्जिष्ठा-हिङ्गु-सैन्धवैः सिद्धं तैलं कर्णे प्रदातव्यम्; अथवा रसोनेन सिद्धं तैलं पुनः।
Verse 25
बिल्वमूलमपामार्गन्धातकी चसपाटला कुटजन्दन्तमूलेषु लेपात्तच्छूलनाशनं
बिल्वमूल-अपामार्ग-धातकी-सपाटला-कुटजैः कृतो लेपः दन्तमूलेषु विन्यस्तः तच्छूलं नाशयति।
Verse 26
दन्तशूलहरैर् द्रव्यैर् घृतं राम विपाचितं मुखरोगहरं ज्ञेयं जिह्वारोगेषु सैन्धवं
दन्तशूलहरैर्द्रव्यैः घृतं, हे राम, विपाचितं मुखरोगहरं ज्ञेयम्। जिह्वारोगेषु पुनः सैन्धवं विधीयते।
Verse 27
शृङ्गवेरं हरिद्रे द्वे त्रिफला च गलग्रहे हृच्छूले वस्तिशूले च वातरोगे क्षये तथा
शृङ्गवेरं हरिद्रे द्वे त्रिफला च गलग्रहे हृच्छूले वस्तिशूले च वातरोगे क्षये तथा।
Verse 28
त्रिफला घृतमिश्रा च गवां पाने प्रशस्यते अतीसारे हरिद्रे द्वे पाठाञ्चैव प्रदापयेत्
त्रिफला घृतमिश्रा च गवां पाने प्रशस्यते अतीसारे हरिद्रे द्वे पाठाञ्चैव प्रदापयेत्।
Verse 29
सर्वेषु कोष्ठरोगेषु तथाशाखागदेषु च शृङ्गवेरञ्च भार्गीञ्च कासे श्वासे प्रदापयेत्
सर्वेषु कोष्ठरोगेषु तथाशाखागदेषु च शृङ्गवेरञ्च भार्गीञ्च कासे श्वासे प्रदापयेत्।
Verse 30
दातव्या भग्नसन्धाने प्रियङ्गुर्लबणान्विता तैलं वातहरं पित्ते मधुयष्टीविपाचितं
दातव्या भग्नसन्धाने प्रियङ्गुर्लबणान्विता तैलं वातहरं पित्ते मधुयष्टीविपाचितं।
Verse 31
कफे व्योषञ्च समधु सपुष्टकरजो ऽस्रजे तैलाज्यं हरितालञ्च भग्नक्षतिशृतन्ददेत्
कफे व्योषञ्च समधु सपुष्टकरजो ऽस्रजे तैलाज्यं हरितालञ्च भग्नक्षतिशृतन्ददेत्।
Verse 32
मासास्तिलाः सगोधूमाः पशुक्षीरं घृतं तथा एषां पिण्डी सलवणा वत्सानां पुष्टिदात्वियं
माषतिलगोधूमैः पशुक्षीरघृतैश्च सह लवणयुक्ता पिण्डी कृता वत्सानां पुष्टिबलप्रदा भवति।
Verse 33
बलप्रदा विषाणां स्यद्ग्रहनाशाय धूपकः देवदारु वचा मांसी गुग्गुलुर्हिङ्गुसर्षपाः
विषाणां बलप्रदो धूपकः, ग्रहदोषनाशाय च निर्दिष्टः—देवदारुर्वचा मांसी गुग्गुलुर्हिङ्गुसर्षपाश्च।
Verse 34
ग्रहादिगदनाशाय एष धूपो गवां हितः घण्ठा चैव गवां कार्या धूपेनानेन भूपिता
ग्रहादिरोगनाशाय एष धूपो गवां हितः; गवां घण्टा अपि कार्या, अनेनैव धूपेन भूपिता (शुद्धीकृता) भवेत्।
Verse 35
अश्वगन्धातिलैः शुक्लं तेन गौः क्षीरिणी भवेत् रसायनञ्च पिन्याकं मत्तो यो धार्यते गृहे
अश्वगन्धातिलैः सह शुक्लं प्रयोज्य तेन गौः क्षीरिणी भवेत्; रसायनत्वेन च पिन्याकं यः गृहे धार्यते (प्रयुज्यते) स फलप्रदः।
Verse 36
भवां पुरीषे पञ्चभ्यां नित्यं शान्त्यै श्रियं यजेत् वासुदेवञ्च गन्धाद्यैर् अपरा शान्तिरुच्यते
शान्त्यर्थं पञ्चभिः (गो-पञ्चगव्यैः) नित्यं श्रियं यजेत्, पुरीषादिभिरपि; तथा गन्धाद्यैर्वासुदेवं यजेत्—एषा अपरा शान्तिरुच्यते।
Verse 37
अश्वयुक्शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्यां यजेद्धरिं हरिरुद्रमजं सूर्यं श्रियमग्निं घृतेन च
अश्वयुजि मासे शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्यां पूर्णिमायां हरिं यजेत्। तथा हरिं रुद्रमजं सूर्यं श्रियं चाग्निं घृतेन हविषा समर्चयेत्॥
Verse 38
दधि सम्प्राश्य गाः पूज्य कार्यं वाह्निप्रदक्षिणं वृषाणां योजेयेद् युद्धं गीतवाद्यरवैर् वहिः
दधि सम्प्राश्य गाः पूजयेत्, वह्नेः प्रदक्षिणं च कुर्यात्। बहिर्गीतवाद्यरवैः सह वृषाणां युद्धं योजयेत्॥
Verse 39
गवान्तु लवणन्देयं ब्राह्मणानाञ्च दक्षिणा नैमित्तिके माकरादौ यजेद्विष्णुं सह श्रिया
गवां लवणसहितं दानं दद्यात्, ब्राह्मणेभ्यश्च दक्षिणां प्रदद्यात्। नैमित्तिके मकरादौ च श्रिया सह विष्णुं यजेत्॥
Verse 40
स्थण्डिलेब्जे मध्यगते दिक्षु केशरगान् सुरान् सुभद्राजो रविः पूज्यो बहुरूपो बलिर्वहिः
स्थण्डिले पद्मं लिखित्वा मध्ये देवतां स्थापयेत्। दिक्षु केशरेषु सुरान् विन्यस्येत्। सुभद्राज्ञो रविर्बहुरूपः पूज्यः, वहिर्बलिसहितः॥
Verse 41
खं विश्वरूपा सिद्धिश् च ऋद्धिः शान्तिश् च रोहिणी दिग्धेनवो हि पूर्वाद्याः कृशरैश् चन्द्र ईश्वरः
‘खं’ विश्वरूपा सिद्धिश्च ऋद्धिः शान्तिश्च रोहिणी। दिग्धेनवः पूर्वाद्याः; कृशरैश्चन्द्र ईश्वरः (पूज्यः/स्मरणीयः)॥
Verse 42
दिक्पालाः पद्मपत्रेषु कुम्भेष्वग्नौ च होमयेत् क्षीरवृक्षस्य समिधः सर्षपाक्षततण्डुलान्
दिक्पालानां तर्पणार्थं पद्मपत्रैः कुम्भेषु चाग्नौ च होमं कुर्यात्। क्षीरवृक्षसमिधः सर्षपान् अक्षतान् तण्डुलांश्च समर्पयेत्॥
Verse 43
शतं शतं सुवर्णञ्च कांस्यादिकं द्विजे ददेत् गावः पूज्या विमोक्तव्याः शान्त्यै क्षीरादिसंयुताः
द्विजाय शतशः सुवर्णं कांस्यादिकं च दद्यात्। शान्त्यर्थं क्षीरादिसंयुक्ता गावः पूज्याः पश्चाद् विमोक्तव्याः॥
Verse 44
अग्निर् उवाच शालिहोत्रः सुश्रुताय हयायुर्वेदमुक्तवान् पालकाप्यो ऽङ्गराजाय गजायुर्वेदमब्रवीत्
अग्निरुवाच—शालिहोत्रः सुश्रुताय हयायुर्वेदं प्रोवाच। पालकाप्यः अङ्गराजाय गजायुर्वेदं व्याख्यातवान्॥
Frequently Asked Questions
It pairs ritual-purity technology (cow-derived purifiers; graded penances like Mahā-sāntapana and Taptakṛcchra) with concrete medical recipes (medicated oils, pastes, ghee preparations, fumigation formulas) and condition-specific indications, including veterinary applications.
By presenting care of cows, disciplined fasting/vows, gifting and protection (dāna/rakṣā), and mantra-ritual observance as purifiers that remove pāpa and inauspiciousness, it frames health and social duty as supports for dharma and higher posthumous attainments (e.g., Goloka/Brahmaloka).