Adhyaya 281
Vṛkṣāyurveda (The Science of Plant-Life) — Tree Placement, Muhūrta, Irrigation, Spacing, and Plant Remedies
अध्यायेऽस्मिन् रसविचारात् परं वृक्षायुर्वेदः धर्मशास्त्ररूपेण प्रवर्तते। धन्वन्तरिः शुभवृक्षाणां दिक्स्थापनं निर्दिशति—प्लक्षोत्तरदिकि, वटः पूर्वे, आम्रः दक्षिणे, अश्वत्थो पश्चिमे जलाभिमुखः; दक्षिणभागे कण्टकिवृद्धिं निषेधति, तत्र तिलाः पुष्पिण्यश्च रोप्याः इति शान्तिः। रोपणकाले ब्राह्मणपूजा, चन्द्र-ध्रुव-नक्षत्र-दिक्पूजनं, देवताविशेषार्चनं, शुभनक्षत्रग्रहणं, मूलसंरक्षणं च विधीयते। क्षेत्रसमृद्ध्यर्थं जलव्यवस्था—स्रोतोनयनं, पद्मसरः-निर्माणं, तडागारम्भे शुभनक्षत्राणां सूची च। अनन्तरं ऋतुनुसारं सिञ्चनविधिः, उत्तम-मध्यम-अन्तरालमानं, प्रतिरोपणसीमा, फलहीनताप्रतिषेधार्थं छेदनं च। अन्ते रोगनाश-पुष्पफलवृद्ध्यर्थं वनौषधयोगाः—विडङ्गघृतलेपः, धान्य-शिम्बीसंयोगाः, क्षीरघृतसिञ्चनं, गोमय-शक्तु-प्रक्षेपः, मांसाम्लजलम्, मत्स्यजलम् इत्यादयः कथ्यन्ते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रसादिलक्षणं नामाशीत्यधिकद्विसततमो ऽध्यायः अथैकाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः वृक्षायुर्वेदः धन्वन्तरिर् उवाच वृक्षायुर्वेदमाख्यास्ये प्लक्षश्चोत्तरतः शुभः प्राग्वटो याम्यतस्त्वाम्र आप्ये ऽश्वत्थः कर्मेण तु
इति श्रीआग्नेये महापुराणे रसादिलक्षणं नामाशीत्यधिकद्विसततमोऽध्यायः समाप्तः। अथैकाशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—वृक्षायुर्वेदः। धन्वन्तरिरुवाच—वृक्षायुर्वेदमाख्यास्ये; प्लक्षः शुभः उत्तरतः स्थाप्यः, वटः प्राच्यां, आम्रः दक्षिणतः, अश्वत्थोऽप्यप्ये (पश्चिमे जलदिशि) कर्मेण विधिवत्।
Verse 2
दक्षिणां दिशमुत्पन्नाः समीपे कण्टकद्रुमाः उद्यानं गृहवासे स्यात् तिलान् वाप्यथ पुष्पितान्
दक्षिणदिशि समीपे कण्टकद्रुमाः उत्पन्नाः चेत् गृहवासे विघ्नाशङ्का स्यात्; तस्मात् तत्र तिलान् वा पुष्पितान् लतान्/द्रुमान् वा रोपयेत्।
Verse 3
गृह्णीयाद्रोपयेद्वृक्षान् द्विजञ्चन्द्रं प्रपूज्य च ध्रुवाणि पञ्च वायव्यं हस्तं प्राजेशवैष्णवं
वृक्षान् गृह्णीयात् रोपयेद् विधिवत्; द्विजं चन्द्रं च सम्यक् प्रपूज्य, ध्रुवाणि पञ्च, वायव्यदिशं, हस्तनक्षत्रं, प्राजेशवैष्णवौ च पूजयेत्।
Verse 4
नक्षत्राणि तथा मूलं शस्यन्ते द्रुमरोपणे प्रवेशयेन्नदीवाहान् पुष्करिण्यान्तु कारयेत्
द्रुमरोपणे नक्षत्राणि तथा मूलं शस्यन्ते; नदीवाहान् प्रवेशयेत्, पुष्करिणीं च कारयेत्।
Verse 5
गृहवामे इति ञ पुष्करिण्यान्त्विति पाठो न सम्यक् प्रतिभाति हस्ता मघा तथा मैत्रमाद्यं पुष्यं सवासवं जलाशयसमारम्भे वारुणञ्चोत्तरात्रयम्
‘गृहवामे’ इति पाठः अस्पष्टः; ‘पुष्करिण्यान्त्विति’ इति पाठोऽपि न सम्यक् प्रतिभाति। जलाशयसमारम्भे हस्तामघामैत्रमाद्यमुत्तरं पुष्यं सवासवं शुभानि; वारुणं चोत्तरात्रयं च ग्राह्यम्।
Verse 6
संपूज्य वरुणं विष्णुं पर्जन्यं तत् समाचरेत् अरिष्टाशोकपुन्नागशिरीषाः सप्रियङ्गवः
वरुणं विष्णुं पर्जन्यं च सम्यक् संपूज्य, ततः कर्म समाचरेत्। अरिष्टाशोकपुन्नागशिरीषैः सप्रियङ्गुभिः सह।
Verse 7
अशोकः कदली जम्बुस् तथा वकुलदाडिमाः सायं प्रातस्तु घर्मर्तौ शीतकाले दिनान्तरे
अशोकः कदली जम्बुः तथा वकुलदाडिमाः। घर्मर्तौ सायं प्रातश्च ग्राह्याः, शीतकाले तु दिनान्तरे।
Verse 8
वर्षारत्रौ भुवः शोषे सेक्तव्या रोपिता द्रुमाः उत्तमं विंशतिर्हस्ता मध्यमं षोडशान्तरम्
वर्षारात्रौ तथा भूमेः शोषे रोपिता द्रुमाः सेक्तव्याः। उत्तमं विंशतिहस्तान्तरं, मध्यमं षोडशहस्तान्तरम्।
Verse 9
स्थानात् स्थानान्तरं कार्यं वृक्षाणां द्वादशावरं विफलाः स्युर्घना वृक्षाः शस्त्रेणादौ हि शोधनम्
वृक्षाणां स्थानात् स्थानान्तरं द्वादशावरं कार्यम्। घना वृक्षाः प्रायो विफलाः स्युः; तस्मादादौ शस्त्रेण शोधनं कर्तव्यम्।
Verse 10
विडङ्गघृतपङ्काक्तान् सेचयेच्छीतवारिणा फलनाशे कुलथैश् च मासैर् मुद्गैर् यवैस्तिलैः
फलनाशे विदङ्गघृतपङ्काक्तान् शीतवारिणा सेचयेत्। कुलथैर्माषैर्मुद्गैर्यवैस्तिलैश्चौषधं प्रयोजयेत्।
Verse 11
घृतशीतपयःसेकः फलपुष्पाय सर्वदा आविकाजशकृच्चूर्णम् यवचूर्णं तिलानि च
फलपुष्पवृद्ध्यर्थं सर्वदा घृतशीतपयःसेकेन वृक्षान् सिञ्चेत्; आविकाजशकृच्चूर्णं यवचूर्णं तिलानि च प्रक्षिपेत्।
Verse 12
गोमांसमुदकञ्चैव सप्तरात्रं निधापयेत् उत्सेकः सर्ववृक्षाणां फलपुष्पादिवृद्धिदः
गोमांसमुदकं च सप्तरात्रं निधापयेत्; तेनोत्सेकेन सर्ववृक्षाणां फलपुष्पादिवृद्धिर्भवति।
Verse 13
मत्स्याम्भसा तु सेकेन वृद्धिर्भवति शाखिनः विडङ्गतण्डुलोपेतं मत्स्यं मांसं हि दोहदं सर्वेषामविशेषेण वृक्षाणां रोगमर्दनम्
मत्स्याम्भसा सेकेन शाखिनां वृद्धिर्भवति। विडङ्गतण्डुलोपेतं मत्स्यं मांसं च दोहदं, सर्वेषां वृक्षाणां रोगमर्दनं भवति।
Frequently Asked Questions
Plakṣa is placed to the north, vaṭa (banyan) to the east, mango to the south, and aśvattha (pipal) to the west/waterward direction, performed according to proper ritual procedure.
The text states this causes disturbance/inauspiciousness for dwelling; it recommends planting sesame (tila) or flowering plants there as a remedial measure.
Hastā, Maghā, Maitra (Anurādhā), the first of the Uttaras, Puṣya, and Vāsava (Śravaṇa); additionally Vāruṇa (Śatabhiṣaj) and the remaining three Uttara asterisms are also acceptable.
The best spacing is twenty hastas; the medium spacing is sixteen hastas.
It notes that overly dense trees become fruitless and prescribes early ‘purification’ through cutting—i.e., pruning/thinning with a tool.
For fruit destruction: apply a vidanga–ghee paste and irrigate with cool water, with adjunct use of legumes/grains (kulattha, māṣa, mudga, yava, tila). For flowering/fruiting: irrigate with cooled milk mixed with ghee, and apply powdered sheep/goat dung, barley flour, and sesame; additionally, seven-night fermented cow-meat water and fish-water irrigation are described as growth-promoting and disease-suppressing.