Adhyaya 283
Chapter 283 — Mantras as Medicine (मन्त्ररूपौषधकथनम्)
अस्मिन्नध्याये धन्वन्तरिणा मन्त्रचिकित्सा औषधत्वेन निरूप्यते। आयुः-आरोग्यरक्षणे तथा विशेषावस्थासु प्रत्यक्षोपचाररूपेण मन्त्रशब्दः प्रशस्यते। ॐ परमो मन्त्र इति, गायत्री भुक्तिमुक्तिप्रदा इति च प्रतिपाद्य आरोग्यं मोक्षश्च सहचरफलाविति सिद्धान्तः स्थाप्यते। अनन्तरं विष्णु-नारायणमन्त्राः तथा नामजपः—जयः, विद्या, भयापनोदनम्, नेत्ररोगशमनम्, रणरक्षा, जलोत्तरणम्, दुःस्वप्ननिवारणम्, दाहादिभयेषु सहाय्यं—इत्यादिषु यथायोग्यं निर्दिश्यन्ते। सर्वभूतहिताचारो धर्मश्च ‘महौषधम्’ इति निर्णीयते, यतो नीतिः स्वयमेव चिकित्सायाः अङ्गम्। उपसंहारे एकेनापि दिव्यनाम्ना सम्यगुपयुज्यमानेन इष्टसिद्धिः रक्षाच साध्येते इति कथ्यते।
Shlokas
Verse 1
आनि नाम द्व्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः पञ्चविशतिरिति ञ , ट च कर्पूरजहुकातैलमिति ख कर्पूरजानुकातैलमिति ज अथ त्र्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः मन्त्ररूपौषधकथनं धन्वन्तरिर् उवाच आयुरारोग्यकर्तर ओंकारद्याश् च नाकदाः ओंकारः परमो मन्त्रस्तं जप्त्वा चामरो भवेत्
अथ द्व्यशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ‘मन्त्ररूपौषधकथनम्’। धन्वन्तरिरुवाच—ओंकाराद्याः परमा मन्त्रा आयुरारोग्यकर्तारो नाकदाः। ओंकारः परमो मन्त्रः; तं जप्त्वा चामरो भवेत्।
Verse 2
गायत्री परमो मन्त्रस्तं जप्त्वा भुक्तिमुक्तिभाक् ॐ नमो नारायणाय मन्त्रः सर्वार्थसाधकः
गायत्री परमो मन्त्रः; तं जप्त्वा भुक्तिमुक्तिभाक् भवति। ‘ॐ नमो नारायणाय’ इति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः।
Verse 3
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय सर्वदः ॐ हूं नमो विष्णवे मन्त्रोयञ्चौषधं परं
‘ॐ नमो भगवते वासुदेवाय सर्वदाय’ इति; तथा ‘ॐ हूं नमो विष्णवे’ इति। अयं मन्त्रः परमोऽौषधं निश्चयेन।
Verse 4
अनेन देवा ह्य् असुराः सश्रियो निरुजो ऽभवत् भूतानामुपकारश् च तथा धर्मो महौषधम्
अनेनैव देवा असुराश्च सश्रियो निरुजश्चाभवन्; तथा भूतानामुपकारः—धर्मः—महौषधम्।
Verse 5
धर्मः सद्धर्मकृद्धर्मी एतैर् धर्मैश् च निर्मलः श्रीदः श्रीषः श्रीनिवासः श्रीधरःश्रीनिकेतनः
स एव धर्मः, सद्धर्मकृत्, धर्मी; एतैर्धर्मैर्निर्मलः। स श्रीदः श्रीषः श्रीनिवासः श्रीधरः श्रीनिकेतनः।
Verse 6
श्रियः पतिः श्रीपरम एतैः श्रियमवाप्नुयात् कामी कामप्रदः कामः कामपालस् तथा हरिः
‘श्रियः पतिः’, ‘श्रीपरम’—एतैः श्रियमवाप्नुयात्। तथा ‘कामी’, ‘कामप्रदः’, ‘कामः’, ‘कामपालः’, ‘हरिः’ इति च जपेत्।
Verse 7
आनन्दो माधवश् चैव नाम कामाय वै हरेः रामः परशुरामश् च नृसिंहो विष्णुरेव च
कामसिद्ध्यर्थं हरेर्नामानि—आनन्दो माधवश्च; तथा रामः परशुरामश्च, नृसिंहो विष्णुरेव च।
Verse 8
त्रिविक्रमश् च नामानि जप्तव्यानि जिगीषुभिः विद्यामभ्यस्यतां नित्यं जप्तव्यः पुरुषोत्तमः
जिगीषुभिः त्रिविक्रमस्य नामानि जप्तव्यानि; विद्यामभ्यस्यतां नित्यं पुरुषोत्तमो जप्तव्यः।
Verse 9
दामोदरो बन्धहरः पुष्कराक्षो ऽक्षिरोगनुत् हृषीकेशो भयहरो जपेदौषधकर्मणि
औषधकर्मणि जपेत्—दामोदरं बन्धहरं, पुष्कराक्षं, अक्षिरोगनुतं, हृषीकेशं भयहरं च।
Verse 10
अच्युतञ्चामृतं मन्त्रं सङ्ग्रामे चापराजितः जलतारे नारसिंहं पूर्वादौ क्षेमकामवान्
क्षेमकामवान् अच्युतं चामृतमन्त्रं च जपेत्; सङ्ग्रामे चापराजितम्। जलतारे नारसिंहम्; पूर्वादौ च दिशासु क्षेमार्थं जपेत्।
Verse 11
चक्रिणङ्गदिनञ्चैव शार्ङ्गिणं खड्गिनं स्मरेत् नारायणं सर्वकाले नृसिंहो ऽखिलभीतिनुत्
चक्रिणं गदिनं चैव शार्ङ्गिणं खड्गिनं स्मरेत्; नारायणं सर्वकाले स्मरेत्—नृसिंहोऽखिलभीतिनुत्।
Verse 12
गरुडध्वजश् च विषहृत् वासुदेवं सदाजपेत् धान्यादिस्थापने स्वप्ने अनन्ताच्युतमीरयेत्
गरुडध्वजं विषहृतं च नित्यं जपेत्, वासुदेवं सदैव जपेत्। धान्यादिस्थापने स्वप्ने च ‘अनन्त’ ‘अच्युत’ इति नाम्नी उच्चारयेत्।
Verse 13
नारायणञ्च दुःस्वप्ने दाहादौ जलशायिनं हयग्रीवञ्च विद्यार्थी जगत्सूतिं सुताप्तये बलभद्रं शौरकार्ये एकं नामार्थसाधकम्
दुःस्वप्ने नारायणं स्मरेत्; दाहादिभये जलशायिनं (विष्णुं) स्मरेत्। विद्यार्थी हयग्रीवं स्मरेत्; सुताप्तये जगत्सूतिं स्मरेत्। शौरकार्ये बलभद्रं स्मरेत्। एवं एकेनैव दिव्यनाम्ना नामार्थः साध्यते।
Frequently Asked Questions
The chapter gives a purpose-specific mapping of mantras and Viṣṇu-names to applied contexts (medicinal procedure, eye-disease, fear, battle, water-crossing, nightmares, fire danger, learning, progeny, valor), treating mantra-selection as a functional therapeutic protocol.
It explicitly links health and protection practices to bhukti-mukti: Oṃ and Gāyatrī are framed as salvific, while dharma and compassion are called the ‘great medicine,’ making ethical devotion and disciplined recitation part of a unified sādhanā.