Adhyaya 284
मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः (Mṛtasañjīvanī-kara Siddha-yogaḥ) — Perfected Formulations for Revivification and Disease-Conquest
अध्यायेऽस्मिन् मन्त्रनिर्मितौषधविषयात् परं आयुर्वेदे नूतनं प्रकरणं प्रवर्तते—आत्रेयप्रणीतान् धन्वन्तरिणा पुनरुपदिष्टान् सिद्धयोगान् निरूपयति। ज्वर-कासश्वासहिक्का-अरोचक-छर्दितृष्णा-कुष्ठविस्फोट-व्रण-नाडीभगन्दर-आमवात-वातशोणित-शोथ-अर्श-अतीसार-क्षय-स्त्रीरोग-नेत्ररोगादिषु उपचारक्रमान् सङ्गृह्णाति। क्वाथचूर्णघृततैललेपगुटिकाञ्जननस्यसेकवमनविरेचनादिरूपैः योगाः क्रमशः प्रदर्श्यन्ते। अन्ते विशेषतः विरेचनं ‘नाराच’योगश्च श्रेष्ठ इति प्रतिपाद्य, सुश्रुतवचनानुसारं एते सिद्धयोगाः सर्वरोगनाशकाः, धर्मरक्षणाय आयुःस्थैर्यं साधनासामर्थ्यं च ददतीति निष्कर्षः।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे मन्त्ररूपौषधकथनं नाम त्र्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुरशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः धन्वन्तरिर् उवाच सिद्धयोगान् पुनर्वक्षे मृतसञ्जीवनीकरान् आत्रेयभाषितान् दिव्यान् सर्वव्याधिविमर्दनान्
इत्याग्नेये महापुराणे मन्त्ररूपौषधकथनं नाम त्र्यशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ चतुरशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः। धन्वन्तरिरुवाच—आत्रेयभाषितान् दिव्यान् सर्वव्याधिविमर्दनान् मृतसञ्जीवनीकरान् सिद्धयोगान् पुनर्वक्षे।
Verse 2
आत्रेय उवाच विल्वादिपञ्चमूलस्य क्वाथः स्याद्वातिके ज्वरे पावनं पिप्पलीमूलं गुडूची विष्वजो ऽथ वा
आत्रेय उवाच—वातिके ज्वरे विल्वादिपञ्चमूलस्य क्वाथः देयः। पावनार्थं पिप्पलीमूलं वा गुडूची वा विष्वजो वा प्रयोज्यः।
Verse 3
वीरकार्ये इति ख एकनामाथ सर्थकमिति ख , ञ च सर्वव्याधिविनाशकानिति ख आमलक्यभया कृष्ण वह्निः सर्वज्वरान्तकः विल्वाग्निमन्थश्योनाककाश्मर्यः पार्ला स्थिरा
‘वीरकार्ये’ इति (ख-पाठः), ‘एकनाम’ ‘सार्थकम्’ इति (ख-पाठः), तथा ‘सर्वव्याधिविनाशकान्’ इति (ख-पाठः)। (औषधयः)—आमलकी, अभया, कृष्णा, वह्निः, सर्वज्वरान्तकः, विल्वः, अग्निमन्थः, श्योनाकः, काश्मर्यः, पार्ला, स्थिरा च।
Verse 4
त्रिकण्टकं पृश्नपर्णी वृहती कण्टकारिकाः ज्वराविपाकपार्श्वार्तिकाशनुत् कुशमूलकम्
त्रिकण्टकं पृश्निपर्णी वृहती कण्टकारिका च; कुशमूलकसहितं योगोऽयं ज्वराविपाकपार्श्वशूलप्रशमनः।
Verse 5
गुडूची पर्पटी मुस्तं किरातं विश्वभेषजम् वातपित्तज्वरे देयं पञ्चभद्रमिदं स्मृतम्
गुडूची पर्पटी मुस्तं किरातं विश्वभेषजम्; वातपित्तज्वरे देयं पञ्चभद्रमिदं स्मृतम्।
Verse 6
त्रिवृद्विशालकटुकात्रिफलारग्बधैः कृतः स्ंस्कारो भेदनक्वाथः पेयः सर्वज्वरापहः
त्रिवृद्विशालकटुकात्रिफलारग्वधैः कृतः संस्कारो भेदनक्वाथः पेयः सर्वज्वरापहः।
Verse 7
देवदारुबलावासात्रिफलाव्योपपद्मकैः सविडङ्गैः सितातुल्यं तच्चुर्णं पञ्चकाशजित्
देवदारुबलावासात्रिफलाव्योपपद्मकैः सविडङ्गैः सितातुल्यं तच्चूर्णं पञ्चकाशजित्।
Verse 8
दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीबिल्वपौष्करैः शृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागवल्लिभिः
दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीबिल्वपौष्करैः; शृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागवल्लिभिः (योगः)।
Verse 9
यवाग्रं विधिना सिद्धं कशायं वा पिवेन्नरः काशहृद्ग्रहणीपार्श्वहिक्वाश्वासप्रशान्तये
यवाग्रं विधिना सिद्धं कशायं वा नरः पिबेत्। कासहृद्ग्रहणीपार्श्वहिक्काश्वासप्रशान्तये॥
Verse 10
मधुकं मधुना युक्तं विप्पलीं शर्करान्वितां नागरं गुडसंयुक्तं हिक्वाघ्नं लावणत्रयम्
मधुकं मधुना युक्तं पिप्पलीं शर्करान्विताम्। नागरं गुडसंयुक्तं लावणत्रयसंयुतम्—हिक्काघ्नं॥
Verse 11
कारव्यजाजीमरिचं द्राक्षा वृक्षाम्लदाडिमम् सौवर्चलं गुडं क्षौद्रं सर्वारोचननाशनम्
कारव्यजाजीमरिचं द्राक्षा वृक्षाम्लदाडिमम्। सौवर्चलं गुडं क्षौद्रं सर्वारोचननाशनम्॥
Verse 12
शृङ्गवेररसञ्चैव मधुना सह पाययेत् अरुचिश्वासकाशघ्नं प्रतिश्यायकफान्तकम्
शृङ्गवेररसञ्चैव मधुना सह पाययेत्। अरुचिश्वासकाशघ्नं प्रतिश्यायकफान्तकम्॥
Verse 13
वटं शृङ्गी शिलालोध्रदाडिमं मधुकं मधु पिवेत् तण्डुलतोयेन च्छर्दितृष्णानिवारणम्
वटं शृङ्गी शिलालोध्रदाडिमं मधुकं मधु। पिवेत् तण्डुलतोयेन च्छर्दितृष्णानिवारणम्॥
Verse 14
देवदारुबलारास्नात्रिफलाव्योषपद्मकैर् इति ख गुडुची वासकं लोध्रं पिप्पलीक्षौद्रसंयुतम् कफान्वितञ्जयेद्रक्तं तृष्णाकासज्वरापहम्
(अन्यः प्रयोगः)—देवदारुबलारास्नात्रिफलाव्योषपद्मकैः सह; तथा गुडूची-वासक-लोध्रं पिप्पली-क्षौद्रसंयुतं योगः कफसम्बद्धरक्तदोषान् जयति, तृष्णा-कास-ज्वरान् च प्रशमयति।
Verse 15
वासकस्य रसस्तद्वत् समधुस्ताम्रजो रसः शिरीषपुष्पसुरसभावितं मरिचं हितं
वासकस्य रसः समधु हितः; तथैव ताम्रजो रसः समधु हितः। शिरीषपुष्पसुरसाभावितं मरिचं च पथ्यं भवति।
Verse 16
सर्वार्तिनुन्मसूरो ऽथ पित्तमुक् तण्ड्लीयकं निर्गुण्डी शारिवा शेलु रङ्गोलश् च विषापहः
अथ—सर्वार्तिनुत् मसूरः; पित्तमुक् तण्डुलीयकः; तथा निर्गुण्डी शारिवा शेलु रङ्गोलश्च—एते विषापहाः पदार्थाः।
Verse 17
महौषधं मृतां क्षुद्रां पुष्करंग्रन्थिकोद्भवं पिवेत् कणायुतं क्वाथं मूर्छायाञ्च मदेषु च
मूर्छायां मदेषु च—महौषध-मृता-क्षुद्रा-पुष्कर-ग्रन्थिकोद्भवैः कणायुतं क्वाथं पिबेत्।
Verse 18
हिङ्गुसौर्चलव्योषैर्द्विप्लांशैर्घृताढकं चतुर्गुणे गवां मूत्रे सिद्धमुन्मादनाशनं
हिङ्गु-सौर्चल-व्योषैर्द्विप्लांशैः सह, चतुर्गुणे गवां मूत्रे घृताढकं सिद्धं—उन्मादनाशनं भवति।
Verse 19
शङ्खपुष्पीवत्ताकुष्ठैः सिद्धं ब्राह्मीरसैर् युतं पुराणं हन्त्यपस्मारं सोन्मादं मेध्यमुत्तमं
शङ्खपुष्पी-वत्ताकुष्ठैः सिद्धं ब्राह्मीरससंयुतं पुराणं अपस्मारं सोन्मादं च हन्ति; मेध्यं परमोत्कृष्टम्।
Verse 20
पञ्चगव्यं घृतं तद्वत् कुष्ठनुच्चाभयायुतं पटोलत्रिफलानिम्बगुडुचीधावणीवृषैः
तद्वत् पञ्चगव्यघृतं प्रयोज्यं; कुष्ठनुच्चाभयायुतं पटोलत्रिफलानिम्बगुडूचीधावणीवृषैः समन्वितम्।
Verse 21
सकरञ्जैर् घृतं सिद्धं कुष्ठनुद्वज्रकं स्मृतं निम्बं पटोलं व्याघ्री च गुडूची वासकं तथा
सकरञ्जैः सिद्धं घृतं कुष्ठनुद्वज्रकं स्मृतम्; निम्बं पटोलं व्याघ्रीं गुडूचीं वासकं च तथा योजयेत्।
Verse 22
कुर्याद्दशपलान् भागान् एकैकस्य सकुट्टितान् जलद्रोणे विपक्तव्यं यावत्पादावशेषितं
एकैकस्य द्रव्यस्य दशपलभागान् सकुट्टितान् कुर्यात्; जलद्रोणे विपचेत् यावत् पादावशेषितम्।
Verse 23
घृतप्रस्थम्पचेत्तेन त्रिफलागर्भसंयुतं पञ्चतिक्तमिति ख्यातं सर्पिः कुष्ठविनाशनं
तेन क्वाथेन त्रिफलागर्भसंयुतेन घृतप्रस्थं पचेत्; तत् सर्पिः ‘पञ्चतिक्तम्’ इति ख्यातं कुष्ठविनाशनम्।
Verse 24
अशीतिं वातजान्रोगान् चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् वङ्कोलश्चेति ख , ञ , च पुष्पकमिति ज ग्रन्थिलोद्भवमिति ख त्रिफलाशर्करायुतमिति ख , ञ च विंशतिं श्लैष्मिकान् कासपीनसार्शोव्रणादिकान्
अयं योगः वातजान् अशीतिरोगान्, पैत्तिकान् चत्वारिंशत्, श्लैष्मिकान् विंशतिं च नाशयति; कास-पीनस-अर्शो-व्रणादिषु च हितकरः। केषुचित् पाठेषु ‘वङ्कोलः’ ‘पुष्पकः’ वा, ‘ग्रन्थिलोद्भव’सम्बद्धः पाठो वा; अन्यत्र ‘त्रिफला-शर्करायुतः’ इति पाठः।
Verse 25
हन्त्यन्यान् योगरजो ऽयं यथार्कस्तिमिरं खलु त्रिफलायाः कषायेन भृङ्नराजरसेन च
अयं योगरजः अन्यानपि रोगान् हन्ति, यथार्कः खलु तिमिरं नाशयति; त्रिफलायाः कषायेन भृङ्गराजरसेन च सह प्रयोज्यः।
Verse 26
व्रणप्रक्षालनङ्कुर्यादुपदंशप्रशान्तये पटीलदलचूर्णेन दाडिमत्वग्रजो ऽथ वा
उपदंशप्रशान्तये व्रणप्रक्षालनं कुर्यात्; पटीलदलचूर्णेन, अथवा दाडिमत्वग्रजसा।
Verse 27
गुण्डयेच्च गजेनापि त्रिफलाचूर्णकेन च त्रिफलायोरजोयष्ठिमार्कवोत्पलमारिचैः
गुण्डयेच्च गजेनापि त्रिफलाचूर्णकेन च; त्रिफलायाः रजो-यव-यष्ठि-मार्कव-उत्पल-मरिचैः सह संयोज्य।
Verse 28
समैन्धवैः पचेत्तैलमभ्यङ्गाच्छर्दिकापहं सक्षीरान् मार्कवरसान् द्विप्रस्थमधुकोत्पलैः
समैन्धवैः तैलं पचेत्; अभ्यङ्गात् छर्दिकापहम्। सक्षीरान् मार्कवरसान्, द्विप्रस्थमधुकोत्पलैः सह (पाकः)।
Verse 29
पचेत्तु तैलकुडवं तन्नस्यं पलितापहं निम्बम्पटोलं त्रिफला गुडूची स्वदिरं वृषं
तैलस्य कुडवं पचेत्; तत् नस्यरूपेण प्रयुक्तं पलितं नाशयति। निम्ब-पटोल-त्रिफला-गुडूची-स्वदिर-वृषैः सिद्धम्।
Verse 30
भूनिम्बपाठात्रिफलागुडूचीरक्तचन्दनं योगद्वयं ज्वरं हन्ति कुष्ठविस्फोटकादिकं
भूनिम्ब-पाठा-त्रिफला-गुडूची-रक्तचन्दनसमायुक्तं योगद्वयं ज्वरं हन्ति, कुष्ठ-विस्फोटकादिकं च।
Verse 31
पटोलामृतभूनिम्बवासारिष्टकपर्पटैः खदिरान्तयुतैः क्वाथो विस्फोटज्वरशान्तिकृत्
पटोला-अमृता-भूनिम्ब-वासारिष्टक-पर्पटैः खदिरादिकषायान्तयुतैः कृतः क्वाथो विस्फोटज्वरशान्तिकृत्।
Verse 32
दशमूली च्छिन्नरुहा पथ्या दारु पुनर्नवा ज्वरविद्रधिशोथेषु शिग्रुविश्वजिता हिताः
दशमूली छिन्नरुहा पथ्या दारु पुनर्नवा; शिग्रु-विश्वजितासहिताः ज्वर-विद्रधि-शोथेषु हिताः।
Verse 33
मधूकं निम्बपत्राणि लेपः स्यद्व्रणशोधनः त्रिफला खदिरो दार्वी न्यग्रोधातिबलाकुशाः
मधूक-निम्बपत्रकृतो लेपः स्यात् व्रणशोधनः। तथा त्रिफला-खदिर-दार्वी-न्यग्रोध-अतिबला-कुशाः व्रणशुद्ध्यर्थं प्रयोज्याः।
Verse 34
निम्बमूलकपत्राणां कषायाः शोधने हिताः करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीरसो हन्याद्व्रणक्रमीन्
निम्बमूलकपत्राणां कषायाः व्रणशोधनाय हिताः। करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीरसः व्रणोत्पन्नान् कृमीन् हन्ति।
Verse 35
गुण्डयेन्नगजेनापीति ख , ञ च धातकिचन्दनबलासमङ्गामधुकोत्पलैः दार्वीमेदोन्वितैर् लेपः समर्पिर्व्रणरोपणः
धातकीचन्दनबलासमङ्गामधुकोत्पलैः दार्वीमेदोन्वितैः लेपः सर्पिर्मिश्रितः व्रणरोपणः।
Verse 36
गुग्गुलुत्रिफलाव्योषसमांर्शैर् घृतयोगतः नाडी दुष्टव्रणं शूलम्भगन्दरमुखं हरेत्
गुग्गुलुत्रिफलाव्योषसमांशैः घृतयोगतः नाडीं दुष्टव्रणं शूलं भगन्दरमुखं च हरेत्।
Verse 37
हरितकीं मूत्रसिद्धां सतैललवणान्वितां प्रातः प्रातश् च सेवेत कफवातामयापहां
मूत्रसिद्धां हरितकीं सतैललवणान्वितां प्रातः प्रातः सेवेत; सा कफवातामयापहा।
Verse 38
त्रिकटुत्रिफलाक्वाथं सक्षारलवणं पिवेत् कफवातात्मकेष्वेव विरेकः कफवृद्धिनुत्
त्रिकटुत्रिफलाक्वाथं सक्षारलवणं पिवेत्। कफवातात्मकेषु विरेकः कफवृद्धिनुत्।
Verse 39
पप्पलीपिप्पलीमूलवचाचित्रकनागरैः क्वाथितं वा पिवेत्पेयमामवातविनाशनं
पप्पली-पिप्पलीमूल-वचा-चित्रक-नागरैः क्वाथितां पयां पिबेत्; सा आमवातं विनाशयति।
Verse 40
रास्नां गुडुचीमेरण्डदेवदारुमहौषधं पिवेत् सर्वाङ्गिके वाते सामे सन्ध्यस्थिमज्जगे
रास्ना-गुडूची-एरण्ड-देवदारु-महौषधं पिबेत्; सामे सर्वाङ्गिके वाते सन्ध्यस्थिमज्जगे हितम्।
Verse 41
दशमूलकशायं वा पिवेद्धा नागराम्भसा शुण्ठीगोक्षुरकक्वाथः प्रातः प्रातिर् निषेवितः
दशमूलकषायं वा पिबेत् नागराम्भसा सह; शुण्ठी-गोक्षुरकक्वाथः प्रातः प्रातर् नित्यं निषेवितव्यः।
Verse 42
सामवातकटीशूलपाचनो रुक्प्रणाशनः समूलपत्रशाखायाः प्रसारण्याश् च तैलकं
प्रसारण्याः समूलपत्रशाखायाः तैलकं सामवातकटीशूलपाचनं रुक्प्रणाशनं च।
Verse 43
गुडुच्याः सुरसः कल्कः चूर्णं वा क्वाथमेव च प्रभूतकालमासेव्य मुच्यते वातशोणितात्
गुडूची-सुरसयोः कल्कं चूर्णं वा क्वाथं वा प्रभूतकालम् आसेव्य वातशोणितात् मुच्यते।
Verse 44
पिप्पली वर्धमानं वा सेव्यं पथ्या गुडेन वा पटोलत्रिफलातीव्रकटुकासृतसाधितं
पिप्पलीं वर्धमानक्रमेण सेवेत; अथवा पथ्यां गुडेन सह भुञ्जीत; अथवा पटोलत्रिफलातीव्रकटुकाभिः सिद्धं घृतं पिबेत्।
Verse 45
पक्वं पीत्वा जयत्याशु सदाहं वातशोणितं कफवातविनाशिनीमिति ज त्रिकटुत्रिफलाकुष्ठमिति ञ पटोलत्रिफलाभिरुकटुकामृतसाधितमिति ख , छ , ञ च गुग्गुलं कोष्णशीते तु गुडुची त्रिफलाम्भसा
पक्वं पीत्वा सदा दाहं वातशोणितं चाशु जयति, कफवातविनाशिनी च; इति ‘ज’ इति संज्ञा। ‘त्रिकटु–त्रिफला–कुष्ठ’ इति ‘ञ’। पटोलत्रिफलाभिरुकटुकामृताभिः सिद्धं ‘ख/छ/ञ’ इति। गुग्गुलुं तु कोष्णशीते, गुडूचीत्रिफलाम्भसा सह पिबेत्।
Verse 46
बलापुनर् नवैर् अण्डवृहतीद्वयगोक्षुरैः सहिङ्गु लवनैः पीतं सद्यो वातरुजापहं
बलापुनर्नवयोः सह अण्डवृहतीद्वयगोक्षुरैः, सहिङ्गुलवणैः च पीतं सद्यो वातरुजाम् अपहन्ति।
Verse 47
कार्षिकं पिप्पलीमूलं पञ्चैव लवणानि च पिप्पली चित्रकं शुण्ठी त्रिफला त्रिवृता वचा
पिप्पलीमूलस्य कार्षिकं, पञ्च लवणानि च; पिप्पली चित्रकं शुण्ठी, त्रिफला त्रिवृता वचा च—एष औषधयोगः।
Verse 48
द्वौ क्षारौ शाद्वला दन्ती स्वर्णक्षीरी विषाणिका कोलप्रमाणां गुटिकां पिवेत् सौवीरकायुतां
द्वौ क्षारौ शाद्वला दन्ती स्वर्णक्षीरी विषाणिका—एभिः कोलप्रमाणां गुटिकां कृत्वा, सौवीरकायुतां पिबेत्।
Verse 49
शोथावपाके त्रिवृता प्रवृद्धे चोदरादिके क्षीरं शोथहरं दारु वर्षाभूर्नागरैः शुभम्
शोथावपाके त्रिवृता प्रवृद्धे चोदरादिके क्षीरं शोथहरं दारु वर्षाभूर्नागरैः शुभम्
Verse 50
सेकस् तथार्कवर्षाभूनिम्बक्वाथेन शोथजित् व्योषगर्भं पलाशस्य त्रिगुणे भस्मवारिणि
सेकस् तथार्कवर्षाभूनिम्बक्वाथेन शोथजित् व्योषगर्भं पलाशस्य त्रिगुणे भस्मवारिणि
Verse 51
साधितं पिवतः सर्पिः पतत्यर्शो न संशयः विश्वक्सेनावनिर्गुण्डीसाधितं चापि लावणं
साधितं पिवतः सर्पिः पतत्यर्शो न संशयः विश्वक्सेनावनिर्गुण्डीसाधितं चापि लावणं
Verse 52
विडङ्गानलसिन्धूत्थरास्नाग्रक्षारदारुभिः तैलञ्चतुर्गुणं सिद्धं कटुद्रव्यं जलेन वा
विडङ्गानलसिन्धूत्थरास्नाग्रक्षारदारुभिः तैलञ्चतुर्गुणं सिद्धं कटुद्रव्यं जलेन वा
Verse 53
गण्डमालापहं तैलमभ्यङ्गात् गलगण्डनुत् शटीकुनागबलयक्वाथः क्षीररसे युतम्
गण्डमालापहं तैलमभ्यङ्गात् गलगण्डनुत् शटीकुनागबलयक्वाथः क्षीररसे युतम्
Verse 54
पयस्यापिप्पलीवासाकल्कं सिद्धं क्षये हितम् वचाविडभयाशुण्ठीहिङ्गुकुष्ठाग्निदीप्यकान्
क्षये पयस्यापिप्पलीवासाकल्कं सिद्धं हितम्। वचाविडभयाशुण्ठीहिङ्गुकुष्ठाग्निदीप्यकान् औषधानि च योजयेत्॥
Verse 55
द्वित्रिषट्चतुरेकांशसप्तपञ्चाशिकाः क्रमात् चूर्णं पीतं हन्ति गुल्मं उदरं शूलकासनुत्
द्वित्रिषट्चतुरेकांशसप्तपञ्चाशिकाः क्रमात्। चूर्णं पीतं हन्ति गुल्ममुदरं शूलकासनुत्॥
Verse 56
पाठानिकुम्भत्रिकटुत्रिफलाग्निषु साधितम् क्तोष्टुशीते ऽथेति ख मूत्रेण चूर्णगुटिका गुल्मप्लीहादिमर्दनी
पाठानिकुम्भत्रिकटुत्रिफलाग्निषु साधितम्। ततः शीतं कृत्वा मूत्रेण चूर्णगुटिका गुल्मप्लीहादिमर्दनी॥
Verse 57
वासानिम्बपटीलानि त्रिफला वातपित्तनुत् लिह्यात् क्षौद्रेण विडङ्गं चूर्णं कृमिविनाशनम्
वासानिम्बपटीलानि त्रिफला वातपित्तनुत्। लिह्यात् क्षौद्रेण विडङ्गचूर्णं कृमिविनाशनम्॥
Verse 58
विडङ्गसैन्धवक्षारमूत्रेनापि हरीतकी शल्लकीवदरीजम्बुपियालाम्रार्जुनत्वचः
विडङ्गसैन्धवक्षारमूत्रेणापि हरीतकी। शल्लकीवदरीजम्बुपियालाम्रार्जुनत्वचः प्रयोज्याः॥
Verse 59
पीताः क्षीरेण मध्वक्ताः पृथक्शीणितवारणाः विल्वाम्रघातकीपाठाशुण्ठीमोचरसाः समाः
क्षीरेण सह मधुना च पानार्थं पृथक् पृथक् सिद्धानां विल्वाम्रघातकीपाठाशुण्ठीमोचरसानां समभागानां स्वरसाः प्राशनीयाः।
Verse 60
पीता रुन्धन्त्यतीसारं गुडतक्रेण दुर्जयम् चाङ्गेरीकोलदध्यम्बुनागरक्षारसंयुतम्
गुडतक्रेण सह पीता चाङ्गेरीकोलदध्यम्बुनागरक्षारसंयुता योगः दुर्जयमप्यतीसारं रुन्धन्ति।
Verse 61
घृतयुक्क्वाथितं पेयं गुदंभ्रसे रुजापहम् विडङ्गातिविषामुस्तं दारुपाथाकलिङ्गकम्
घृतयुतं क्वाथितं पेयं गुदभ्रंशे रुजापहम्। विडङ्गातिविषामुस्तदारुपाथाकलिङ्गकैः सिद्धम्।
Verse 62
मरीचेन समायुक्तं शोथातीसारनाशनम् शर्करासिन्धुशुण्ठीभिः कृष्णामधुगुडेन वा
मरीचसमायुक्तं शोथातीसारनाशनम्। शर्करासिन्धुशुण्ठीभिः, अथवा कृष्णामधुगुडेन च प्रयोज्यम्।
Verse 63
द्वे द्वे खादेद्धरीतक्यौ जीवेद्वर्षशतं सुखी त्रिफला पिप्पलीयुक्ता सम्ध्वाज्या तथैव सा
द्वे द्वे हरीतक्यौ खादेत्, सुखी वर्षशतं जीवेत्। त्रिफला पिप्पलीयुक्ता घृतसम्भाज्या तथा एव फलप्रदा।
Verse 64
चूर्नमामलकं तेन सुरसेन तु भवितम् मध्वाज्यशर्करायुक्तं लिढ्वा स्त्रीशः पयः पिवेत्
आमलकचूर्णं कृत्वा तद् सुरसारसेन भावयेत्। तत् मध्वाज्यशर्करायुक्तं लिढ्वा, अनन्तरं स्त्री क्षीरं पिबेत्॥
Verse 65
मासपिप्पलिशालीनां यवगोधूमयोस् तथा चूर्णभागैः समांशैश् च पचेत् पिप्पलीकां शुभां
माषपिप्पलीशालीनां यवगोधूमयोस्तथा। चूर्णभागैः समांशैश्च पचेत् पिप्पलीकां शुभाम्॥
Verse 66
तां भक्षयित्वा च पिवेत् शर्करामधुरं पयः नवश् चटकवज्जम्भेद् दशवारान् स्त्रियं ध्रुवम्
तां भक्षयित्वा पिवेत् शर्करामधुरं पयः। नवश्चटकवज्जम्भेद् दशवारान् स्त्रियं ध्रुवम्॥
Verse 67
समङ्गाधातकीपुष्पलोध्रनीलोत्पलानि च त्रिपला चाम्लपित्तनुदिति ख , ञ च एतत् क्षीरेन दातव्यं स्त्रीणां प्रदरनशनं
समङ्गाधातकीपुष्पलोध्रनीलोत्पलानि च। त्रिपला चाम्लपित्तनुदिति; एतत् क्षीरेन दातव्यं स्त्रीणां प्रदरनाशनम्॥
Verse 68
वीजङ्कौरण्टकञ्चापि मधुकं श्वेतचन्दनं पद्मोत्पलस्य मूलानि मधुकं शर्करातिलान्
बीजङ्कौरण्टकञ्चापि मधुकं श्वेतचन्दनम्। पद्मोत्पलस्य मूलानि मधुकं शर्करातिलान्॥
Verse 69
द्रवमाणेषु गर्भेषु गर्भस्यापनमुत्तमं देवदारु नभः कुष्ठं नलदं विश्वभेषजं
द्रवमाणेषु गर्भेषु गर्भधारणायोत्तमोपायः—देवदारु, नभः, कुष्ठं, नलदं, विश्वभेषजं च (एतेषां योगः)।
Verse 70
लेपः काञ्चिकमम्पष्टस्तैलयुक्तः शिरोर्तिनुत् वस्त्रपूतं क्षिपेत् कोष्णं मिन्धूत्यं कर्णशूलनुत्
काञ्चिकस्य लेपः सम्यगम्पष्टस्तैलयुक्तः शिरोर्तिं नुत्; वस्त्रपूतं कोष्णं मिन्धूत्यं कर्णे क्षिपेत्, तत् कर्णशूलनुत्।
Verse 71
लशुनार्द्रकशिग्रूणां कदल्या वा रसःपृथक् बलाशतावरीरास्नामृताः मैरीयकेः पिवेत्
लशुनार्द्रकशिग्रूणां कदल्याः वा रसः पृथक् गृहीत्वा, बलाशतावरीरास्नामृताभिः सह मैरीयकं पिवेत्।
Verse 72
त्रिफलासहितं सर्पिस्तिमिरघ्नमनुत्तमं त्रिफलाव्योषसिन्धूप्त्यैर् घृतं सिद्धं पिवेन्नरः
त्रिफलासहितं सिद्धं सर्पिस्तिमिरघ्नमनुत्तमम्। त्रिफलाव्योषसैन्धवैः सम्यक्सिद्धं घृतं नरः पिवेत्।
Verse 73
चाक्षुष्यम्भेदनं हृद्यं दीपनं क्रफरोगनुत् नीलोत्पलस्य किञ्जल्कं गोशकृद्रससंयुतं
नीलोत्पलस्य किञ्जल्कं गोशकृद्रससंयुतं चाक्षुष्यम्, भेदनं, हृद्यं, दीपनं, कफरोगनुत् च भवति।
Verse 74
गुटिकाञ्जनमेतत् स्यात् दिनरात्र्यन्धयोर्हितं यष्टीमधुवचाकृष्णावीजानां कुटजस्य च
एतद् गुटिकाञ्जनं कर्तव्यं, दिनरात्र्यन्धत्वयोर्हितम्। यष्टीमधु-वचा-कृष्णाबीज-कुटजैः सिद्धम्।
Verse 75
कल्केनालोड्य निम्बस्य कषायो वमनाय सः स्निग्धस्विन्नयवन्तोयं प्रदातव्यं विरेचनम्
निम्बस्य कषायः स्वकल्केनालोड्य वमनाय प्रदेयः। स्निग्धस्विन्नस्य यवन्तोययुक्तं विरेचनं दातव्यम्।
Verse 76
अन्यथा योजितं कुर्यात् मन्दाग्निं गौरवारुचिं पथ्यासैन्धवकृष्णानां चूर्णमुष्णाम्बुना पिवेत्
अन्यथा तु यथायोग्यं मन्दाग्नि-गौरव-अरुचिषु प्रयोजयेत्। पथ्या-सैन्धव-कृष्णाचूर्णं उष्णाम्बुना पिबेत्।
Verse 77
विरेकः सर्वरोगघ्नः श्रेष्ठो नाराचसंज्ञकः कृष्णमिति ख कुष्ठमिति ञ पथ्यासैन्धवकुष्ठानामिति ख सिद्धयोगा मुनिभ्यो ये आत्रेयेण प्रदर्शिताः सर्वरोगहराः सर्वयोगाग्र्याः सुश्रुतेन हि
विरेकः सर्वरोगघ्नः; श्रेष्ठो नाराचसंज्ञकः। आत्रेयेण मुनिभ्यः प्रदर्शिताः सिद्धयोगाः, सुश्रुतेन सर्वरोगहराः सर्वयोगाग्र्याः इति कथिताः।
Frequently Asked Questions
To transmit Ātreya-attributed siddha-yogas via Dhanvantari—practical formulations and procedures across multiple disease classes—presented as universally disease-subduing and therapeutically authoritative.
Decoctions (kvātha), powders (cūrṇa), medicated ghee (ghṛta), oils (taila) for massage and nasya, pastes (lepa), pills (guṭikā), collyrium (añjana), affusion (seka), and the major eliminative therapies of vamana (emesis) and virecana (purgation), culminating in the ‘Nārāca’ virecana as best.
By treating healing and regimen as dhārmic preservation of the body-mind instrument, it supports disciplined living (bhukti aligned to dharma) that sustains ritual duty, ethical conduct, and long-term sādhanā oriented toward mukti.
Fever (jvara) and respiratory-gastrointestinal syndromes (kāsa/śvāsa/hikkā/arocana/chardi), skin diseases (kuṣṭha/visphoṭa), wound management (vraṇa/nāḍī/bhagandara), vāta disorders including āmavāta and vāta-śoṇita, edema (śotha), hemorrhoids (arśas), diarrhea (atīsāra), consumption (kṣaya), women’s disorders (pradara/āmlapitta), and eye disease (timira).