Adhyaya 293

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे मन्त्रपरिभाषा नाम द्विनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिनवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः नागलक्षणानि अग्निरुचाच नागादयो ऽथ भावादिदशस्थानानि कर्म च सूतकं दष्टचेष्टेति सप्तलक्षणमुच्यते

इति आग्नेये महापुराणे ‘मन्त्रपरिभाषा’ नाम द्विनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्रिनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ‘नागलक्षणानि’ आरभ्यते। अग्निरुवाच—नागादीनां भावादिदशस्थानानि, कर्म, सूतकं, दष्टचेष्टा इति; एतानि सप्त लक्षणानि उच्यन्ते।

Verse 2

शेषवासुकितक्षाख्याः कर्कटो ऽब्जो महाम्बुजः शङ्खपालश् च कुलिक इत्य् अष्टौनागवर्यकाः

शेषो वासुकिस्तक्षकोऽथ कर्कटोऽब्जो महाम्बुजः। शङ्खपालश्च कुलिक इत्येतेऽष्टौ नागवर्यकाः॥

Verse 3

दशाष्टपञ्चत्रिगुणशतमूर्धान्वितौ क्रमात् विप्रौ नृपो विशौ शूद्रौ द्वौ द्वौ नागेषु कीर्तितौ

दशाष्टपञ्चत्रिगुणशतमूर्धान्वितौ क्रमात्। विप्रौ नृपो विशौ शूद्रौ द्वौ द्वौ नागेषु कीर्तितौ॥

Verse 4

तदन्वयाः पञ्चशतं तेभ्यो जाता असंख्यकाः फणिमण्डलिराजीलवातपित्तकफात्मकाः

तदन्वयाः पञ्चशतं तेभ्यो जाता असंख्यकाः। फणिमण्डलिराजीलवातपित्तकफात्मकाः॥

Verse 5

व्यन्तरा दोषमिश्रास्ते सर्पां दर्वीकराः स्मृताः रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः

व्यन्तरा दोषमिश्रास्ते सर्पां दर्वीकराः स्मृताः। रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः॥

Verse 6

गोनसा मन्दगा दीर्घा मण्डलैर् विधैश्चिताः रथाङ्गलाङ्गलत्रमुष्टिकाङ्कुशधारिण इति ख स्थिता इति ख राजिलाश्चित्रिताः स्निग्धास्तिर्यगूर्ध्वञ्च वाजिभिः

गोनसा मन्दगा दीर्घा मण्डलैर्विविधैश्चिताः। रथाङ्गलाङ्गलत्रमुष्टिकाङ्कुशधारिणः॥ राजिलाश्चित्रिताः स्निग्धास्तिर्यगूर्ध्वञ्च वाजिभिः॥

Verse 7

व्यन्तरा मिश्रचिह्नाश् च भूवर्षाग्नेयवायवः चतुर्विधास्ते षड्विंशभेदाः षोडश गोनसाः

व्यन्तराः चतुर्विधाः—मिश्रचिह्नाः, भूवर्षीयाः, आग्नेयाः, वायवीयाश्च। ते षड्विंशतिभेदाः; अपि च षोडश ‘गोनसाः’ इति वर्गः स्मृतः।

Verse 8

त्रयोदश च राजीला व्यन्तरा एकविंशतिः ये ऽनुक्तकाले जायन्ते सर्पास्ते व्यन्तराः स्मृताः

राजीलाः त्रयोदश स्मृताः, व्यन्तराः एकविंशतिः। ये सर्पाः अनुक्तकाले जायन्ते, ते व्यन्तराः इति स्मृताः।

Verse 9

आषाढादित्रिमासैः स्याद्गर्भो माषचतुष्टये अण्ड्कानां शते द्वे च चत्वारिंशत् प्रसूयते

आषाढादारभ्य त्रिमासैः गर्भः स्यात् इति कथ्यते। माषचतुष्टये तु अण्डकानां द्वे शते चत्वारिंशत् प्रसूयते।

Verse 10

सर्पा ग्रसन्ति सूतौघान् विना स्त्रीपुन्नपुंसकान् उन्मीलते ऽक्षि सप्ताहात् कृष्णो मासाद्भवेद्वहिः

सर्पाः सूतौघान् ग्रसन्ति, स्त्रीपुन्नपुंसकान् विना। सप्ताहात् अक्षि उन्मीलते; मासात् कृष्णवर्णः बहिः प्रादुर्भवति।

Verse 11

द्वादशाहात् सुबोधः स्यात् दन्ताः स्युः सूर्यदर्शनात् द्वात्रिंशद्दिनविंशत्या चतस्रस्तेषु दंष्त्रिकाः

द्वादशाहात् सुबोधः स्यात्। सूर्यदर्शनात् दन्ताः प्रादुर्भवन्ति। द्वात्रिंशन्मासस्य विंशतिदिने तेषु चतस्रः दंष्ट्रिकाः स्युः।

Verse 12

कराली मकरी कालरात्री च यमदूतिका एतास्ताः सविषा दंष्ट्रा वामदक्षिणपार्श्वगाः

कराली मकरी कालरात्री यमदूतिका च—एताः शक्तयः सविषदंष्ट्राः सन्तः वामदक्षिणपार्श्वयोः रक्षकत्वेन तिष्ठन्ति।

Verse 13

षन्मासान्मुच्यते कृत्तिं जोवेत्सष्टिसमाद्वयं नागाः सूर्यादिवारेशाः सप्त उक्ता दिवा निशि

षन्मासैः कृत्तित्वात् मुच्यते। षष्टिद्वयम् अवगन्तव्यम्। सूर्यादिवारेशाः नागाः सप्त प्रोक्ताः—दिवा निशि च।

Verse 14

स्वेषां षट् प्रतिवारेषु कुलिकः सर्वसन्धिषु शङ्खेन वा महाब्जेन सह तस्योदयो ऽथवा

स्वेषां षट् प्रतिवारेषु कुलिकः सर्वसन्धिषु विद्यते; तस्य उदयः शङ्खेन सह वा महाब्जेन सह वा भवति।

Verse 15

द्वयीर्वा नाडिकामन्त्रमन्त्रकं कुलिकोदयः दुष्टः स कालः सर्वत्र सर्पदंशे विशेषतः

द्वयीषु वा नाडिकासु, अथवा ‘कुलिकोदय’ इति काले, मन्त्रकर्मणि स कालोऽशुभः; स सर्वत्र दुष्टः, विशेषतः सर्पदंशे।

Verse 16

कृत्तिका भरणी स्वाती मूलं पूर्वत्रयाश्वनी विशाखार्द्रा मघाश्लेषा चित्रा श्रवणरोहिणी

कृत्तिका भरणी स्वाती मूलं पूर्वत्रयम् अश्वनी। विशाखा आर्द्रा मघा आश्लेषा चित्रा श्रवणरोहिणी च।

Verse 17

हस्ता मन्दकुजौ वारौ पञ्चमी चाष्टमी तिथिः नाडिकामात्रसन्त्रकमिति ञ विनिर्दिशेदिति क , ख , ज , ट च षष्ठी रैक्ता शिवा निन्द्या पञ्चमी च चतुर्दशी

हस्तानक्षत्रे शनिमङ्गलवासरेषु पञ्चमी चाष्टमी तिथी नाडिकामात्रसन्त्रकौ; एष ‘ञ’ इति विनिर्दिश्यते। तथा क-ख-ज-ट-वर्गेषु षष्ठी रैक्ता (निष्फला), ‘शिवा’ निन्द्या, पञ्चमी च चतुर्दशी च वर्जनीयाः।

Verse 18

सन्ध्याचतुष्टयं दुष्टं दग्धयोगाश् च राशयः एकद्विबहवो दंशा दष्टविद्धञ्च खण्डितम्

सन्ध्याचतुष्टयं दुष्टं भवति; दग्धयोगाश्च राशयः। दंशा एक-द्वि-बहवः; दष्टं विध्दं च खण्डितं च क्षतं भवति।

Verse 19

अदंशमवगुप्तं स्याद्दंशमेवं चतुर्विधम् त्रयो द्व्येकक्षता दंशा वेदना रुधिरोल्वणा

अदंशं यत् तदवगुप्तं स्यात्; दंशस्तु एवं चतुर्विधः। त्रि-द्वि-एकक्षता दंशा वेदनायुक्ता रुधिरोल्वणाः।

Verse 20

नक्तन्त्वेकाङ्घ्रिकूर्माभा दंशाश् च यमचोदिताः दीहीपिपीलिकास्पर्शी कण्ठशोथरुजान्वितः

नक्तं चरन्तः एकाङ्घ्रिकूर्माभा दंशा यमचोदिताः तमाक्रमन्ति; दीहीपिपीलिकास्पर्शैश्च पीड्यते, कण्ठशोथरुजाभ्यां च युक्तो भवति।

Verse 21

सतोदो रन्थितो दंशः सविषो न्यस्तनिर्विषः देवालये शून्यगृहे वल्मीकोद्यानकोटरे

सतोदो रन्थितो दंशः सविषो न्यस्तनिर्विषः; देवालये शून्यगृहे वल्मीके उद्याने कोटरे च (एतेषु) सम्भवन्ति।

Verse 22

रथ्यासन्धौ श्मशाने च नद्याञ्च सिन्धुसङ्गमे द्वीपे चतुष्पथे सौधे गृहे ऽब्जे पर्वताग्रतः

रथ्यासन्धौ श्मशाने च नद्यां च सिन्धुसङ्गमे। द्वीपे चतुष्पथे सौधे गृहेऽब्जे पर्वताग्रतः॥ (एते जपादिकर्मणां प्रभावस्थानानि कथितानि।)

Verse 23

विलहद्वारे जीर्णकूपे जीर्णवेश्मनि कुड्यके शिग्रुश्लेष्मातकाक्षेषु जम्बू डुम्बरेणेषु च

विलहद्वारे जीर्णकूपे जीर्णवेश्मनि कुड्यके। शिग्रुश्लेष्मातकाक्षेषु जम्बू डुम्बरेणेषु च॥ (एते दोषा अशुभलक्षणानि।)

Verse 24

वटे च जीर्णप्राकारे खास्यहृत्कक्षजत्रुणि तालौ शङ्खे गले मूर्ध्नि चिवुके नाभिपादयोः

वटे च जीर्णप्राकारे खास्यहृत्कक्षजत्रुणि। तालौ शङ्खे गले मूर्ध्नि चिवुके नाभिपादयोः॥

Verse 25

दंशो ऽशुभः शुभो दूतः पुष्पहस्तः सुवाक् सुधीः लिङ्गवर्णसमानश् च शुक्लवस्त्रो ऽमलः शुचिः

दंशोऽशुभः शुभो दूतः पुष्पहस्तः सुवाक् सुधीः। लिङ्गवर्णसमानश्च शुक्लवस्त्रोऽमलः शुचिः॥

Verse 26

अपद्वारगतः शस्त्री प्रमादी भूगतेक्षणः विवर्णवासाः पाशादिहस्तो गद्गदवर्णभाक्

अपद्वारगतः शस्त्री प्रमादी भूगतेक्षणः। विवर्णवासाः पाशादिहस्तो गद्गदवर्णभाक्॥ (दृष्ट्वा अशुभं निमित्तं भवति।)

Verse 27

शुष्ककाष्ठाश्रितः खिन्नस्तिलाक्तककरांशुकः आर्द्रवासाः कृष्णरक्तपुष्पयुक्तशिरोरुहः

शुष्ककाष्ठसमीपे वसेत्; तपसा खिन्नः शान्तचित्तः स्यात्; तिलालक्तकलेपितकरवस्त्रः; आर्द्रवस्त्रधारी; कृष्णरक्तपुष्पैः शिरोरुहं भूषयेत्।

Verse 28

कुचमर्दी नखच्छेदी गुदस्पृक् पादलेखकः सदंशमवलुप्तमिति ञ कण्ठशोषरुजान्त्रित इति ञ केशमुञ्ची तृणच्छेदी दुष्टा दूतास्तथैकशः

कुचमर्दी नखच्छेदी गुदस्पृक् पादलेखकः; सदंशो वा मवलुप्तः; कण्ठशोषरुजान्त्रितः; केशमुञ्ची तृणच्छेदी च—एवं दुष्टा दूतास्तथैकशः।

Verse 29

इडान्या वा वहेद्द्वेधा यदि दूतस्य चात्मनः आभ्यां द्वाभ्यां पुष्टयास्मान् विद्यास्त्रीपुन्नपुंसकान्

इडान्या वा पिङ्गला वा यदि दूतस्य चात्मनः द्वेधा वहति, ताभ्यां द्वाभ्यां पुष्टिलक्षणैः स्त्रीपुन्नपुंसकभावं फलज्ञानं च विनिर्णयेत्।

Verse 30

दूतः स्पृशति यद्गात्रं तस्मिन् दंशमुदाहरेत् दूताङ्घ्रिचलनं दुष्ठमुत्थितिर्निश् चला शुभा

दूतः स्पृशति यद्गात्रं तस्मिन् दंशमुदाहरेत्; दूताङ्घ्रिचलनं दुष्टम्, उत्थितिर्निश्चला शुभा।

Verse 31

जीवपार्श्वे शुभो दूतो दुष्टो ऽन्यत्र सम्मागतः जीवो गतागतैर् दुष्टः शुभो दूतनिवेदने

जीवपार्श्वे शुभो दूतो दुष्टोऽन्यत्र सम्मागतः; जीवो गतागतैर्दुष्टः, शुभो दूतनिवेदने।

Verse 32

दूतस्य वाक् प्रदुष्टा सा पूर्वामजार्धनिन्दिता विभक्तैस्तस्य वाक्यान्तैर्विषर्निर्विषकालता

दूतस्य वाक् प्रदूषिता सती ‘पूर्वामजार्धनिन्दिता’ इति दोषेण निन्द्यते। तस्य वाक्यान्तेषु विभक्तिदोषात् ‘विष–निर्विष–कालता’ नाम दोषः स्यात्—पदच्छेदकालभ्रंशेन ‘विषं’ ‘निर्विषं’ वा विपर्यस्यति।

Verse 33

आद्यैः स्वरैश् च काद्यश् च वर्गैर् भिन्नलिपिर्द्विधा स्वरजो वसुमान्वर्गी इतिक्षेपा च मातृका

आद्यैः स्वरैः काद्यैश्च वर्गैः सह लिपिर्द्विविधा। मातृका चतुर्धा व्यवह्रियते—स्वरजा, वसुमान्, वर्गी, इति-क्षेपा चेति।

Verse 34

वाताग्नीन्द्रजलात्मानो वर्गेषु च चतुष्टयम् नपुंसकाः पञ्चमाः स्युः स्वराः शक्राम्बुयोनयः

वर्गेषु चतुष्टयं वाताग्नीन्द्रजलात्मानः—प्रथमाः पङ्क्तयः। पञ्चमी पङ्क्तिर्नपुंसका। स्वराश्च शक्राम्बुयोनय इति संज्ञिताः।

Verse 35

दुष्टौ दूतस्य वाक्पादौ वाताग्नी मध्यमो हरिः प्रशस्ता वारुणा वर्णा अतिदुष्टा नपुंसकाः

दूतस्य वाक्-पादौ दुष्टौ (अशुभसूचकौ)। वाताग्नी-प्रधानो वर्णो मध्यमः; हरिवर्णः प्रशस्तः; वारुणोऽपि वर्णः प्रशस्तः; नपुंसकाः तु अतिदुष्टाः।

Verse 36

प्रस्थाने मङ्गलं वाक्यं गर्जितं मेघहस्तिनोः प्रदक्षिणं फले वृक्षे वामस्य च रुतं जितं

प्रस्थाने मङ्गलं वाक्यं, मेघहस्तिनोर्गर्जितम्, प्रदक्षिणं निमित्तम्, फले वृक्षे, वामस्य च रुतं—एतानि शुभानि जयप्रदानि च।

Verse 37

शुभा गीतादिशब्दाः स्युरीदृशं स्यादसिद्धये अनर्थगीरथाक्रन्दो दक्षिणे विरुतं क्षुतम्

शुभा गीतादिशब्दाः; तथापि एतादृशो ध्वनिरसिद्धिसूचकः। अनर्थवाक्यं, आक्रन्दनं, दक्षिणतः श्रुतं विरुतं, तस्मिन्काले क्षुतं च—अप्राप्तेर्निमित्तानि।

Verse 38

वेश्या क्षुतो नृपः कन्या गौर्दन्ती मुरजध्वजौ क्षीराज्यदधिशङ्खाम्बु छत्रं भेरी फलं सुराः

वेश्या, क्षुतं, नृपः, कन्या, गौः, दन्ती, मुरजध्वजौ, क्षीराज्यदधिशङ्खाम्बु, छत्रं, भेरी, फलं, सुराश्च—अत्र निमित्तसङ्ख्यातानि।

Verse 39

तण्डुला हेम रुप्यञ्च सिद्धये ऽभिमुखा अमी सकाष्ठः सानलः कारुर्मलिनाम्बरभावभृत्

तण्डुला हेम रूप्यञ्च सिद्धयेऽभिमुखा स्थाप्याः। सकाष्ठः सानलः कारुर्मलिनाम्बरभावभृत्—एतदपि शुभं मन्यते।

Verse 40

गलस्थटङ्गो गोमायुगृध्रोलूककपर्दिकाः तैलं कपालकार्पासा निषेधे भस्म नष्टये

निषेधे—गलस्थटङ्गगोमायुगृध्रोलूककपर्दिकायुतं तैलं, कपालकार्पाससहितं च; एतद् भस्मनाशाय विधीयते।

Verse 41

विषरोगाश् च सप्त स्युर्धातोर्धात्वन्तराप्तितः विषदंशो ललाटं यात्यतोनेत्रं ततौ सुखम् आस्याच्च वचनीनाड्यौ धातून प्राप्नोति हि क्रमात्

विषरोगाः सप्त स्युः, धातोर्धात्वन्तराप्तितो जाताः। विषदंशस्थानं प्रथमं ललाटं याति, ततः नेत्रे, ततो सुखम्। आस्यात् वचनीनाड्यौ, क्रमात् धातून् प्राप्नोति हि।