Adhyaya 279
Chapter 279 — सिद्धौषधानि (Siddhauṣadhāni, “Perfected Medicines”) — Colophon/Closure
अयं खण्डः ‘सिद्धौषधानि’ नाम्नः पूर्वोक्तस्य आयुर्वेदविषयस्य औपचारिकः उपसंहारः (कोलोफोन्) इति निर्दिश्यते। पुराणरचनायां एषः समाप्तिसूचकः केवलं सम्पादकीयचिह्नं न, किन्तु अग्नेयविद्यायां निहितस्य पृथगायुर्वेदविद्याप्रसारणस्य पूर्णतां सूचयति। अध्यायनामोच्चारणेन समाप्तिमुद्रया च औषधविद्या शिक्षणीयं, संरक्ष्यं, प्रमाणभूतं शास्त्रमिति प्रतिष्ठाप्यते। ततः परं ‘सर्वरोगहरौषधानि’ इति नूतनपाठाय पाठकः सज्जीक्रियते—विशिष्टसिद्धोपचारात् सार्वत्रिक-निवारक-सम्यक्-समन्वयकरोपायेषु संक्रमणं दर्शयन्। अग्निपुराणस्य समन्वयपद्धत्या एतद् वैद्यकं व्यावहारिकं पवित्रं च, देहस्थैर्यं कृत्वा धर्मभक्त्यर्थं मनः स्थिरीकरोति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सिद्धौषधानि नामाष्ट्सप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथैकोनाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सर्वरोगहराण्यौषधानि धन्वन्तरिर् उवाच शारीरमानमागन्तुसहजा व्याधयो मताः शारीरा ज्वरकुष्ठाद्या क्रोधाद्या मानसा मताः
इत्याग्नेये महापुराणे ‘सिद्धौषधानि’ नामाष्टसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथैकोनाशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः—‘सर्वरोगहराण्यौषधानि’। धन्वन्तरिरुवाच—शारीरमानमागन्तुसहजा व्याधयो मताः; शारीरा ज्वरकुष्ठाद्याः, क्रोधाद्या मानसा मताः।
Verse 2
आगन्तवो विघातोत्था सहजाः क्षुज्जरादयः शारीरागन्तुनाशाय सूर्यवारे घृतं गुडम्
रोगा बहुविधाः—आगन्तवो विघातोत्थाः सहजाश्च क्षुज्ज्वरादयः। शारीरागन्तुनाशाय सूर्यवारे घृतं गुडं प्रयोजयेत्॥
Verse 3
लवणं सहिरण्यञ्च विप्रायापूपमर्पयेत् चन्द्रे चाभ्यङ्गदो विप्रे सर्वरोगैः प्रमुच्यते
लवणं सह हिरण्यं च विप्रायापूपमर्पयेत्। चन्द्रे चाभ्यङ्गदं विप्रे दत्त्वा सर्वरोगैः प्रमुच्यते॥
Verse 4
तैलं शनैश् चरे दद्यादाश्विने गोरसान्नदः घृतेन पयसा लिङ्गं संस्नाप्य स्याद्रुगुज्झितः
तैलं शनैश्चरे दद्यादाश्विने गोरसान्नदः। घृतेन पयसा लिङ्गं संस्नाप्य स्याद्रुगुज्झितः॥
Verse 5
गायत्र्या हावयेद्वह्नौ दूर्वान्त्रिमधुराप्लुताम् यस्मिन् भे व्याधिमाप्नोति तस्मिन् स्नानं बलिः शुभे
गायत्र्या हावयेद्वह्नौ दूर्वां त्रिमधुराप्लुताम्। यस्मिन् भे व्याधिमाप्नोति तस्मिन् स्नानं बलिः शुभः॥
Verse 6
मानसानां रुजादीनां विष्णोः स्तोत्रं हरं भवेत् वातपित्तकफा दोषा धातवश् च तथा शृणु
मानसानां रुजादीनां विष्णोः स्तोत्रं हरं भवेत्। वातपित्तकफाः दोषा धातवश्च तथा शृणु॥
Verse 7
भुक्तं पक्वाशयादन्नं द्विधा याति च सुश्रुत अंशेनैकेन किट्टद्वं रसताञ्चापरेण च
हे सुश्रुत, भुक्तमन्नं पक्वाशयप्राप्तं द्विधा विभज्यते—एकेनांशेन किट्टत्वं याति, अपरेणांशेन रसतां (पोषकरसत्वं) प्राप्नोति।
Verse 8
किट्टभागो मलस्तत्र विन्मूत्रस्वेददूषिकाः नासामलङ्कर्णमलं तथा देहमलञ्च यत्
तत्र किट्टभागो मल इति कथ्यते—विन्मूत्रस्वेददूषिकाः; तथा नासामलं, कर्णमलं, यच्च देहमलं तत् सर्वम्।
Verse 9
रसभागाद्रसस्तत्र समाच्छोणिततां व्रजेत् मांसं रक्तत्तितो मेदो मेदसो ऽस्थ्नश् च सम्भवः
रसभागात् स एव रसः समाच्छोणिततां व्रजेत्; रक्तात् मांसं, मांसात् मेदः, मेदसः अस्थ्नश्च सम्भवः।
Verse 10
अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रं शुकाद्रागस्तथौजसः देशमार्तिं बलं शक्तिं कालं प्रकृतिमेव च
अस्थ्नो मज्जा, ततः शुक्रं; शुक्राद्रागस्तथौजसः। देशमार्तिं बलं शक्तिं कालं प्रकृतिमेव च परीक्षेत।
Verse 11
ज्ञात्वा चिकित्सतं कुर्याद्भेषजस्य तथा बलम् तिथिं रिक्तान्त्यजेद् भौमं मन्दभन्दारुणोग्रकम्
ज्ञात्वा चिकित्सां कुर्याद् वैद्यः, भेषजस्यापि बलं परीक्ष्य। रिक्तातिथीं त्यजेत्, भौमं च—मन्दभन्दारुणोग्रकं (आरम्भे)।
Verse 12
हरिगोद्विजचन्द्रार्कसुरादीन् प्रतिपूज्य च शृणु मन्त्रमिमं विद्वन् भेषजारम्भमाचरेत्
हरिं गौं द्विजान् चन्द्रार्कौ सुरादीन् च सम्यक् प्रतिपूज्य, हे विद्वन्, इमं मन्त्रं शृणु; ततः भेषजारम्भं आचरेत्।
Verse 13
ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानिलानलाः ऋषयश् चौषधिग्रामा भूतसङ्घाश् च पान्तु ते
ब्रह्मा दक्षोऽश्विनौ रुद्रेन्द्रौ भूश्चन्द्रार्कौऽनिलानलौ; ऋषयश्चौषधिग्रामा भूतसङ्घाश्च ते पान्तु।
Verse 14
रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते
यथा ऋषीणां रसायनं देवानाममृतं यथा, उत्तमनागानां सुधेव; तथा ते भैषज्यमिदमस्तु।
Verse 15
वातश्लेष्मातको देशो बहुवृक्षो बहूदकः अनूपड्तिबिख्यातो जाङ्गलस्तद्विवर्जितः
वातश्लेष्मातको देशो बहुवृक्षो बहूदकः; अनूप इति विख्यातो, जाङ्गलस्तद्विवर्जितः।
Verse 16
किञ्चिद्वृक्षोदको देशस् तथा साधारणः स्मृतः जाङ्गलः पित्तबहुलो मध्यः साधारणः स्मृतः
किञ्चिद्वृक्षोदको देशस्तथा साधारणः स्मृतः; जाङ्गलः पित्तबहुलो, मध्यः साधारणः स्मृतः।
Verse 17
रूक्ष्मः शीतश् चलो वायुः पित्तमुष्णं कटुत्रयम् स्थिराम्लस्निग्धमधुरं बलाशञ्च प्रचक्षते
वायुः रूक्षः शीतश्च चलश्च इति; पित्तं उष्णं कटुत्रयलक्षणं; बलाश्च (श्लेष्मा) स्थिराम्लस्निग्धमधुरगुणयुक्त इति प्रचक्षते।
Verse 18
वृद्धिः समानैर् एतेषां विपरीतैर् विपर्ययः रसाः स्वाद्वम्ललवणाः श्लेष्मला वायुनाशनाः
एतेषां दोषाणां वृद्धिः समानैः कारणैः; विपरीतैः तु विपर्ययः (शमनम्)। स्वाद्वम्ललवणरसाḥ श्लेष्मलाः वायुनाशनाः।
Verse 19
कटुतिक्तकषायाश् च वातलाः श्लेष्मनाशनाः कट्वम्ललवणा ज्ञेयास् तथा पित्तविवर्धनाः
कटुतिक्तकषायाश्च रसाः वातलाः श्लेष्मनाशनाः। तथा कट्वम्ललवणाः रसाः पित्तविवर्धनाः ज्ञेयाः।
Verse 20
तिक्तस्वादुकषायाश् च तथा पित्तविनाशनाः रसस्यैतद्गुणं नास्ति विपाकस्यैतदिष्यते
तिक्तस्वादुकषायाश्च रसाः पित्तविनाशनाः। एतद्गुणं रसस्य नास्ति; विपाकस्यैव एतदिष्यते।
Verse 21
वीर्योष्णाः कफवातघ्नाः शीताः पित्तविनाशनाः प्रभावतस् तथा कर्म ते कुर्वन्ति च सुश्रुत
उष्णवीर्यद्रव्याणि कफवातघ्नानि; शीतवीर्याणि पित्तविनाशनानि। तथा प्रभावतः स्वस्वकर्म कुर्वन्ति ते, हे सुश्रुत।
Verse 22
शिशिरे च वसन्ते च निदाघे च तथा क्रमात् चयप्रकोपप्रशमाः कफस्य तु प्रकीर्तिताः
शिशिरे वसन्ते निदाघे च यथाक्रमं कफस्य चयः प्रकोपः प्रशमश्च इति अवस्थाः प्रकीर्तिताः।
Verse 23
निदाघवर्षारात्रौ च तथा शरदि सुश्रुत चयप्रकोपप्रशमाः पवनस्य प्रकीर्तिताः
निदाघे वर्षासु रात्रौ च तथा शरदि सुश्रुतेन पवनस्य चयप्रकोपप्रशमाः प्रकीर्तिताः।
Verse 24
मेघकाले च शरदि हेमन्ते च यथाक्रमात् चयप्रकोपप्रशमास् तथा पित्तस्य कीर्तिताः
मेघकाले शरदि हेमन्ते च यथाक्रमं पित्तस्य चयः प्रकोपः प्रशमश्च इति कीर्तिताः।
Verse 25
वर्षाद्यो विसर्गस्तु हेमन्ताद्यास् तथा त्रयः शिशिराद्यास् तथादानं ग्रीष्मान्ता ऋतवस्त्रयः
वर्षाद्यः ऋतुत्रयः ‘विसर्ग’ इति कथ्यते; हेमन्ताद्यास्तथा त्रयः; शिशिराद्यास्तथा ‘आदान’ इति, ग्रीष्मान्ता ऋतवस्त्रयः।
Verse 26
सौम्यो विसर्गस्त्वादानमाग्नेयं परिकीर्तितम् वर्षादींस्त्रीनृतून् सोमश् चरन् पर्यायशो रसान्
विसर्गः सौम्यः, आदानमाग्नेयं इति परिकीर्तितम्। सोमः वर्षादीन् त्रीन् ऋतून् पर्यायशो चरन् रसान् यथाक्रमं अनुवर्तते।
Verse 27
जनयत्यम्ललवणमधुरांस्त्रीन् यथाक्रमम् शिशिरादीनृतूनर्कश् चरन् पर्ययशो रसान्
शिशिरादीनृतून् अनुवर्तन् अर्कः पर्ययशो रसान् जनयति—यथाक्रमम् अम्लं लवणं मधुरं च त्रयम्।
Verse 28
विवर्धयेत्तथा तिक्तकषायकटुकान् क्रमात् यथा रजन्यो वर्धन्ते वलमेकं हि वर्धते
तथा तिक्तकषायकटुकान् रसान् क्रमात् विवर्धयेत्, यथा दोषाः संयततया वर्धन्ते; बलमेव हि एकं वर्धनीयम्।
Verse 29
क्रमशो ऽथ मनुष्याणां हीयमानासु हीयते रात्रिभुक्तदिनानाञ्च वयसश् च तथैव च
क्रमशो मनुष्याणां रात्रिभुक्तदिनानां हीयमानेषु, वयः (आयुः) अपि तथैव हीयते।
Verse 30
आदिमध्यावसानेषु कफपित्तसमीरणाः प्रकोपं यान्ति कोपादौ काले तेषाञ्चयः स्मृतः
आदौ मध्येऽवसाने च कफपित्तसमीरणाः प्रकोपं यान्ति; तेषां कोपादौ काले सञ्चयः स्मृतः।
Verse 31
प्रकोपोत्तरके काले शमस्तेषां प्रकीर्तितः अदिभोजनतो विप्र तथा चाभोजनेन च
प्रकोपोत्तरके काले तेषां शमः प्रकीर्तितः, विप्र; अतिभोजनतः तथा च अभोजनेन च।
Verse 32
रोगा हि सर्वे जायन्ते वेगोदीरणधारणैः अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशावेकं पानेन पूरयेत्
रोगाः सर्वे हि जायन्ते वेगोदीरणधारणैः। अन्नेन कुक्षेर्द्वौ भागौ, एकं पानेन पूरयेत्॥
Verse 33
आश्रयं पवनादीनां तथैकमवशेषयेत् व्याधेर् निदानस्य तथा विपरीतमथौषधम्
पवनादीनामाश्रयं ज्ञात्वा, शेषं निर्णायकं चिनुयात्। व्याधेर्निदानं च ज्ञात्वा, तद्विपरीतमौषधं प्रयोजयेत्॥
Verse 34
कर्तव्यमेतदेवात्र मया सारं प्रकीर्तितम् नाभेरूर्ध्वमधश् चैव गुदश्रोण्योस्तथैव च
कर्तव्यमेतदेवात्र, मया सारं प्रकीर्तितम्। नाभेरूर्ध्वमधश्चैव, गुदश्रोण्योस्तथैव च॥
Verse 35
बलाशपित्तवातानां देहे स्थानं प्रकीर्तितं तथापि सर्वगाश् चैते देहे वायुर्विशेषतः
बलासपित्तवातानां देहे स्थानं प्रकीर्तितम्। तथापि सर्वगा ह्येते, देहे वायुर्विशेषतः॥
Verse 36
देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तन्मनसः स्मृतम् कृशो ऽल्पकेशश् चपलो बहुवाग्विषमानलः
देहस्य मध्ये हृदयं, तन्मनसः स्थानमुच्यते। कृशोऽल्पकेशश्चपलो, बहुवाग्विषमानलः॥
Verse 37
व्योमगश् च तथा स्वप्ने वातप्रकृतिरुच्यते अकालपलितः क्रोधी प्रस्वेदी मधुरप्रियः
स्वप्ने व्योमगः पुरुषो वातप्रकृतिरुच्यते; स अकालपलितः क्रोधी प्रस्वेदी मधुरप्रियश्च भवति।
Verse 38
स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते दृढाङ्गः स्थिरचित्तश् च सुप्रभः स्निग्धसूर्धजः
स्वप्नेऽपि दीप्तिमद्रूपाणि पश्यन् पित्तप्रकृतिरुच्यते; स दृढाङ्गः स्थिरचित्तः सुप्रभः स्निग्धकेशश्मश्रुधरश्च।
Verse 39
शुद्धाम्बुदर्शी स्वप्ने च कफप्रकृतिको नरः तामसा राजसाश् चैव सात्विकाश् च तथा स्मृताः
स्वप्ने शुद्धाम्बु पश्यन् नरः कफप्रकृतिको भवति; एते स्वप्नलक्षणा गुणत्रये—तामसे राजसे सात्त्विके च—अपि स्मृताः।
Verse 40
मनुष्या मुनिर्शादूल वातपित्तकफात्मकाः रक्तपित्तं व्यवायाच्च गुरुकर्मप्रवर्तनैः
मुनिशार्दूल, मनुष्याः वातपित्तकफात्मकाः; व्यवायात् गुरुकर्मप्रवर्तनैश्च रक्तपित्तं प्रजायते।
Verse 41
कदन्नभोजनाद्वायुर्देहे शोकाच्च कुप्यति विदाहिनां तथोल्कानामुष्णान्नाध्वनिसेविनां
कदन्नभोजनात् शोकाच्च देहे वायुः कुप्यति; विदाहिभोजनसेविनाम् उल्कातपोष्णान्नाध्वनिसेविनां च तथैव।
Verse 42
पित्तं प्रकोपमायाति भयेन च तथा द्विज अत्यम्बुपानगुर्वन्नभोजिनां भुक्तशायिनाम्
हे द्विज, भयेन पित्तं प्रकोपमायाति; अत्यम्बुपानिनां, गुरुवन्नभोजिनां, तथा भुक्त्वा शयितॄणां चापि पित्तप्रकोपो भवति।
Verse 43
श्लेकेष्माप्रकोपमायाति तथा ये चालसा जनाः वाताद्युत्थानि रोगाणि ज्ञात्वा शाम्यानि लक्षणैः
तथा आलसा जनाः श्लेष्मप्रकोपमायान्ति; वाताद्युत्थान् रोगान् लक्षणैर्ज्ञात्वा तेषां स्वलक्षणानुसारतः शमनं कुर्यात्।
Verse 44
अस्थिभङ्गः कषायत्वमास्ये शुष्कास्यता तथा जृम्भणं लोमहर्षश् च वातिकव्याधिलक्षणम्
अस्थिभङ्ग इव वेदना, आस्ये कषायत्वं, शुष्कास्यता, जृम्भणं, लोमहर्षश्च—एतानि वातिकव्याधीनां लक्षणानि।
Verse 45
नखनेत्रशिराणान्तु पीतत्वं कटुता मुखे तृष्णा दाहोष्णता चैव पित्तव्याधिनिदर्शनम्
नखनेत्रशिराणां पीतत्वं, मुखे कटुता, तृष्णा, दाहः, उष्णता च—एतानि पित्तव्याधीनां निदर्शनानि।
Verse 46
आलस्यञ्च प्रसेकश् च गुरुता मधुरास्यता उष्णाभिलाषिता चेति श्लैष्मिकव्याधिलक्षणम्
आलस्यं, प्रसेकः, गुरुता, मधुरास्यता, उष्णाभिलाषिता चेति—एतानि श्लैष्मिकव्याधिलक्षणानि।
Verse 47
स्निग्धोष्णमन्नमभ्यङ्गस्तैलपानादि वातनुत् आज्यं क्षीरं सिताद्यञ्च चन्द्ररश्म्यादि पित्तनुत्
स्निग्धोष्णमन्नं तथा अभ्यङ्गः तैलपानादयश्च वातं शमयन्ति। आज्यं क्षीरं सितादयश्च, चन्द्ररश्म्यादि-शीतोपचाराश्च पित्तं शमयन्ति॥
Verse 48
सक्षौद्रं त्रिफलातैलं व्यायामादि कफापहम् सर्वरोगप्रशान्त्यै स्यद्विष्णोर्ध्यानञ्च पूजनम्
सक्षौद्रं त्रिफलातैलं तथा व्यायामादयः कफं नाशयन्ति। सर्वरोगप्रशान्त्यर्थं विष्णोर्ध्यानं पूजनं च विधीयते॥
Frequently Asked Questions
It emphasizes the completion of a bounded Ayurvedic teaching unit, preserving it as a distinct śāstric module within the Agni Purana’s encyclopedic transmission.
By framing medical knowledge as dharmic revelation, it legitimizes bodily care as a support for steadiness in worship, discipline, and the pursuit of mokṣa.